ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
755
BOSHLANG'ICH SINFLARDA LINGVISTIK KOMPETENSIYAGA ASOSLANGAN
YONDASHUVLARNI SHAKLLANTIRISHDA KOMPETENSIYANING MAZMUNI,
MOHIYATI.
I.Ixlasov
oʻqituvchi.
Q. R. «Pedagoglarni yangi metodikalarga oʻrgatish milliy markazi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11222734
Annotatsiya.
Bu maqolada boshlang'ich sinflarda lingvistik kompetensiyaga asoslangan
yondashuvlarni shakllantirishda kompetensiyaning mazmuni, mohiyati va boshlang'ich ta'lim
tarkibini shakllantirish haqida sóz etilgan.
Tayanch soʻzlar:
Lingvistika, lingvistik kompetensiya, ta’lim, kompetentlik.
THE CONTENT AND IMPORTANCE OF COMPETENCE IN THE
FORMATION OF APPROACHES BASED ON LANGUAGE COMPETENCE IN THE
PRIMARY CLASSES.
Abstract.
This article describes the content, essence of competence and the formation of
primary education content in the formation of approaches based on linguistic competence in
elementary grades.
Keywords:
linguistics, linguistic competence,
education,
competence.
ЗНАЧЕНИЕ И СОДЕРЖАНИЕ КОМПЕТЕНЦИЙ В ФОРМИРОВАНИИ
ПОДХОДОВ, ОСНОВАННЫЙ НА ЛИНГВИСТИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНЦИИ В
НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ
Аннотация.
В данной статье описываются содержание, сущность компетентности
и формирование содержания начального образования при формировании подходов,
основанных на языковой компетентности в начальных классах.
Ключевые слова:
лингвистика, л
ингвистическая компетентность, образование,
компетентность.
Maktab ta'limi, shuningdek, boshlang'ich ta'lim tarkibini shakllantirish va belgilashda
kompetensiyaga asoslangan yondashuvni qoʻllab-quvvatlash juda muhimdir, chunki psixologiya va
pedagogika fanlari "kompetentlik" va kompetensiya tushunchalari bilan ish olib boradi.
Bir qator tadqiqotchilar (V. A. Bolotov, V. S. Lednev, M. V. Ryzhakov, V. V. Serikov va
boshqalar) “kompetentlik” va “kompetensiya” toʻplamlarida sinonimlik yondashuvlarni qoʻllab-
quvvatlaydilar va oʻlarni bir-birining oʻrniga ishlatishni ma'qullashadi.
Boshqa olimlar (I. A. Zimnaya
[3], O. M. Mutovskaya, A. V. Xutorskaya, S. Ye. Shishov va boshqalar) bu toʻsiqlarni bir-biridan
ajratish kerak, degan fikrda.
Bu qoyda esa oʻquvchilarda lingvistik kompetensiyani shakllantirish uchun tadqiqot qilishi
zarur boʻlgan terminning bir boʻlagi sifatida koʻrib chiqilishi kerak boʻlgan zarurli vazifadir.
Ona tilini oʻqitish metodikasida, ayniqsa boshlangʻich sinflarda, kompetensiyaga
asoslangan yondashuv tezda qoʻllanilmadi. Sababi lingvistik kompetensiya va uning tarkibiga
kiradigan individual kompetensiyalarni, shuningdek, lingvistik kompetensiyalarni qanday qilib
ajratish kerakligini yetarli darajada aniq tushunmaslik edi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
756
Diyarli, lingvistik kompetensiya - oddiy komponentlarni: lingvistik, lingvokultural,
kommunikativ-soʻzlash va qadiriyat-munosabatni birlashtirgan sintetik tushuncha ekanligi
aniqlandi. Ushbu tarkibiy boʻlinmalarni aniqlash til kursining barcha boʻlinmalarini oʻrganishda
taʼlim masalalarini maqsadli hal qilish va har bir kompetensiyaning manosini oʻzlashtirish
imkonini beradi.
Bugungi kunda lingvistik kompetensiya odatda oquvchilarning sozlashuv harakatlari
orqali korsatiladigan narsalarni tushunish va ulardan foydalanish qobiliyati sifatida tushuniladi.
Shu bilan birga, bugungi kungacha maktab boshlang'ich maktab oʻquvchilarining lingvistik
kompetensiyasini rivojlantirishda kompetensiyani maksimal darajada samarali qoʻllash
imkoniyatini berishga asoslangan baʼzi bir muhim masalalar hal etilmagan.
Asli muammo shunda, ona tili bolalar uchun qiyin oʻquv fani hisoblonadi lekin oʻsha
paytda ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan aloqa, bilish quroli, shu bilan birga, har bir bolaning
ijtimoiy va madaniy rivojlanishi uchun muhim hisoblonadi. Boshlang'ich maktab oʻquvchilarining
rivojlanishiga ta'sir oʻtkazishi, shu bilan birga, yozuv koʻnikmalarini shakllantirish va rivojlangan
nutq soʻzlashni rivojlantirishga koʻmaklashishi kerak.
Demak boshlangʻich sinf oʻquvchilarga ona tilini oʻrgatishning tepada koʻrsatilgan
muammoli tomanlari boshlangʻich sinf oʻquvchilarga bu tilni oʻzlashtirish imkoniyatini berish
oʻqitishning usul va qurollarini izlash zarurligi
ifodalaniladi
.
Bu qurollardan biri tilshunoslik boʻlib, u bolalarga ona tilining maqsadi toʻg’risidagi
savollarga javob olish, ona tilining til boyligini koʻrish,
oʻning
"sirlarini ochish", oʻz ona tilini
toʻliq oʻzlashtirish zarurligini tushunish imkoniyatini beradi va oʻlarning ona tilini va lingvistik
kompetensiyani oʻrganishga boʻlgan motivatsiyasini rivojlantiradi.
Tilshunoslik umumiy ilmiy kontekstlarda, maktab tálimi kontekstlarda da filologiyaning
bir tarmog’i emas.
"Til ilimi" tushunchasi lingvistik soʻzliklarda yoq, lekin faol ishlatiladi.
Lingvistik adabiyotlardan orfografiya (M. V. Panov), stilistika (I. B. Golub, D. E.
Rozental), leksikologiya (V. D. Devkin) va boshqalarga tegishli kitoblarni ushiratish mumkin.
Olim, metodistlar va maktab oʻqituvchilari bu kontsepciyadan faol foydalanadi, filologiya
boʻyicha qoʻshimcha kurslar va tálim dasturlarini yaratadi.
Adabiyotlarni analiz qilish natiyjasida "til bilimi" ini tushunishning ikki turi bor ekanligini
koʻrish mumkin.
Birinchidan, til bilimi harxil lingvistik hodisalarni ifodalaydi. Shunday qilib, V. D.
Devkinning kitobida. "Koʻngilachar leksikologiyasi" qisqa hangomalar, dialoglar, musiqalarni oʻz
ichiga oladi, oʻlar qanday da shaklda soʻz oyinlari bilan bog’liq shaklda tuzilgan.
Ikkinchidan, oʻqituvchilar til bilimini maktab oʻquvchilari uchun ilmiy til bilimi asoslarini
oʻzlashtirish quroli dep ataydi, bu oʻquvchilarning oʻzlashtiriyatgan materialiga qiziqishini va oʻni
oʻzlashtirishini taminlaydigan, koʻpincha oyin formasida tavsiya etilgan lingvistik bilimlar
kompleksi hisoblanadi.
Yoqarida aytib oʻtilganidek, maktab tálimi tizimi hozirda faol modernizaciya qilinmaqta
va bu jarayon odatda dasturiy deb ataladigan tizimning ijobiy tajriybasini hisobga olgan holda
qurilgan, sifat tamonidan boshqacha, innovacion rivojlanish strategiyasiga oʻtishni
bildiradi
.
Innovacion rivojlanish hamiysha didaktika va oqitish usullari, tálim nazariyasi va
amaliyotidagi mazmunli va texnologik oʻzgarishlar bilan bog’liq. Bugungi kunda biz dasturiy
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
757
oʻquv jarayonining tadqiqot xarakterini kuchaytish va talabalarning tadqiqot faolligi koʻlamini
orttirish orqali qanday optimallashtirilib otirganligini nazorat qilishimiz mumkin.
Shu bilan birga, atab oʻtish kerak, pedagogik innovaciyalar dasturiy tálim tizimini
yonaltirgan asosiy princip - insonparvarlik principi asosida joriy qilinmaqta. Haqiyqattan da,
hozirgi barcha innovaciyalar oʻquvchilarni maksimal darajada faollikga chaqiradigan tálim
texnologiyalarini joriy qilish atrofida jamlangan va bu boʻyicha ona tili va boshqada fan sohalari,
oʻquv intizomi sifatida bunnan tashqari emas.
Zamonaviy psixologik, pedagogik va stilistik adabiyotlarda da umumiy ilmiy va boʻlak
didaktik tadqiqotlarda da qollaniladigan kompetensiya tushunchasi keng qoʻllaniladi. Bu maqala
mavzusi doirasida biz til yoki lingvistik kompetensiya toʻg’risida soʻz boshlar ekanbiz. “Lingvistik
kompetensiya” termini Birinchi marta oʻtgan asr oʻrtalarida amerikalik filolog N. Xomskiy tamonidan
ishlab chiqilgan va ilmiy jarayonga kiritilgan.
Oʻning fikiriga koʻra, lingvistik kompetensiya "oʻzlashtirilgan til belgilari va oʻlarni bog’lash
qoydalari yordamida cheksiz muxdordagi lingvistik tomondan toʻg’ri gaplarni tushinish va yaratish
qobiliyati - oʻz nutqida maxsus bir, asosan lingvistik ischanglikni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan
qobiliyat hisoblanadi.
N. Xomskiy kontseptsiyasi yana oʻning lingvistik kompetensiyaning manosini tushunishi faqat
tamonlarni balki raqiblarini ham topti. Masalan, N. Xomskiyning amerikalik hamkasbi D. Xims
lingvistik kompetensiya tushunchasining bunday tahriziga fikr yuritib, toʻgʻri aytib oʻtti., "Foydalanish
qoydalari bar, oʻlarsiz grammatika qoydalari foydasiz hisoblanadi." D. Xims nutq faoliyati vaziyatga
bog’liqligini, shu sabapli har bir aniq vaziyatda gaplarni ishlab chiqarish va tushunish grammatika
qoydalari bilan emas, balki soʻzlardan foydalanish qoydalari bilan tartibga solinishiga ahamiyat
qaratgan. Shunday ekan, lingvistik kompetensiya tushunchasi keng tahriz qilindi, unga D. Xims
umumiy qoyda asosida tushiniladigan kommunikativlik kompetensiya nomini
berdi.
Demak, maktab oldida kishi maktab oʻquvchilarining lingvistik kompetensiyasini
rivojlantirish va yengillashtirish vazifasi turibdi, bu bir necha yonalishlarda amalga oshiriladi:
soʻzlikni yangi leksik qatlamlar bilan boyitish, frazeologik soʻzlikti faollashtirish, sinonimlik
strukturalar rezervini boyitish, ongli turda oʻzlashtirish. morfologik mantiqiy normalar, boshqarish
normalari, tavsiyalar turlarining har xilliligi va oʻlarning
sxemalarini oʻzlashtirish sanaladi.
REFERENCES
1.
Аникеева Н.П. Воспитание игрой: кн. для учителя. М.: Просвещение, 2011.
2.
Асмолов А.Г. Формирование универсальных учеб- ных действий в основной школе:
от действия к мысли. Система заданий: пособие для учителя А.Г. Асмолов, Г.В.
Бурменская, И. А. Володарская и др. – М.: Просвеще- ние, 2010.
3.
Зимняя И.А. Ключевые компетенции как результа- тивно-целевая основа
компетентностного подхода в образо- вании. – М.: Просвещение, 2008.
4.
Букатов В.М., Ершова А.П. Нескучные уроки: об- стоятельное изложение
социоигровых технологий обучения школьников. – Петрозаводск: VERSO, 2008.
5.
Лобанова О.Б. Газизова Т.В., Колокольникова З.У., Митросенко С.В., Осяк С.А.,
Коршунова В.В. Роль учеб- ной практики в подготовке будущего учителя (на примере
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
758
прикладного бакалавриата) // Современные проблемы на- уки и образования. – 2015.
– № 3; URL: http://www.science- education.ru/123-20028.
6.
Серебрянникова Ю.А. Формирование языковой и лингвистической компетенций
на уроках русского языка // Начальная школа. – 2016. – № 6. – С. 29–32.
7.
Черепанова Л.В. Формирование лингвистической компетенции школьников в
основной общеобразователь- ной школе. Теоретические основы: дисс…докт. пед.
наук. – М., 2005.
