ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1394
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNING NUTQIDAGI MUAMMOLARNI
BARTARAF ETISH USULLARI
Kaliknazarova Shahzoda Begisbay qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika institutining
Boshlang'ich ta'lim fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12736537
Annotatsiya.
Maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilari nutqida duch keladigan
muammolarni bartaraf etish usullari haqida ma'lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
nutq, talaffuz, logoped, daktiologiya, nutq o'stirish
.
METHODS OF SOLVING THE SPEECH PROBLEMS OF PRIMARY SCHOOL
CHILDREN
Abstract. The article provides information on ways to overcome the problems faced by
elementary school students in their speech.
Key words: speech, pronunciation, speech therapist, dactylogy, speech development.
МЕТОДЫ РЕШЕНИЯ РЕЧЕВЫХ ПРОБЛЕМ ДЕТЕЙ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ
Аннотация. В статье представлена информация о методах решения проблем, с
которыми сталкиваются ученики младших классов в своей речи.
Ключевые слова: речь, произношение, логопед, дактилогия, речевое развитие.
Ba‘zi bolalar tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilibgina qolmay, ularni bir-biridan farqlay
hamvolmaydilar. Nutqdagi bunday kamchiliklar darslarni o‘zlashtirishda bolalar uchun
sezilarli qiyinchiliklarni tug‘diradi. Bunday hollarda logoped mashg‘ulotlar yordamiga
muxtoj bo‘ladilar.
Ma‘lumki, boshlang‘ich sinf oquvchilarining nutqlaridagi nuqsonlarni bartaraf etish
o‘quvchilar va logopedlar zimmasiga yuklanadi. Talaffuzdagi kamchiliklarni aniqlashda
bolaning nutqini tekshirib ko‘rish, nutq buzulish sabablarini o‘rganish lozim. Buning uchun har
bir bola nutqini tekshirish varaqasi to‘ldirilib, qaysi tovushlar to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri talaffuz
qilayotgani belgilab boriladi.
Nutq ostirish-ongli o‘qishni, so‘zlash va yozishga o‘rgatishni, til haqida o‘quvchilarning
yoshi va tushunchasiga mos bo‘lgan bilim berishni, ularning lug‘at boyligini oshirishni,
boshqalarning nutqiga e‘tibor va qiziqishni o‘stirish, kitob o‘qishga muhabbat uyg‘otishni ko‘zda
tutadi.
Og‘zaki nutiqqa o‘rgatishning ilk davrida daktiologiya (qo‘l alifbosi) dan foydalaniladi. Bu
narsa bolalarning tovushlarni talaffuz qilib, o‘zlashtirib borganlari sari faqat yordamchi vosita
bo‘lib xizmat qiladi.
Boshlang'ich sinf, ona tili darslarida olib boriladigan barcha mashg‘ulotlarning
yetakchi o‘rni nutq o‘stirish bo‘lib, u savod o‘rgatish, chiroyli yozish ko‘nikmalarini
shakillantirish va fikrlash doirasini kengaytirish vazifalarini o‘z ichiga oladi. Bu darslarda
ko‘proq amaliy maqsadlarni ko‘zlash, til boyliklaridan nutqda foydalanish malakalarini
shakillantirish, ijodiy fikrlash, o‘quvchilarning til sezgirligini tarbiyalash lozim.
Ularning og‘zaki nutqini muntazam o‘stirib borish bog‘anishli nutq, matn tuzishlarda
amaliy yordam beradi. Ma‘lumki, bu vazifalarni amalga oshirish yo‘llari xilma-xildir.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1395
Savod o‘rgatish darslarida amaliy mashg‘ulatlarga keng o‘rin berish va malakalarni
singdirishda qiziqarli va jonli narsalardan, texnika vositalaridan, turli o‘yin va o‘yin turidagi
mashqlardan foydalanish samarali natijalar beradi. Darslikka doir hikoyalar, ertaklar, she‘r va
maqollardagi notanish so‘zlar o‘qib yoki eshittirb tushuntiriladi. Masalan, «Kim sezgir», «Bu
nima», «Nomini ayt» o‘yinlari.
Mashqning bu turlari o‘quvchilarga yangi harf o‘rgatilgandan keyin uni qay darajada
o‘zlashtirilganliklarini sinash va mustahkamlash maqsadida o‘tkaziladi.
O‘qituvchi doskaga o‘rnatilgan harflarni ma‘lum bir tartibda teradi va uni o‘qigach,
o’quvchilarga ham navbat bilan o‘qitadi. So‘ngra bolalarga sezdirmay ayrum harflar almashtirib
qo‘yiladi. Bunda o‘quvchilarning sezgirligi, topgirligi baholanib, rag‘batlantiriladi.
Mehnat ta‘limi darslarida ham o‘quvchilarning nutqini o‘stirishga katta e‘tibor berilib,
o‘rgatuvchi xarakterdagi o‘yinlardan foydalanish yaxshi samara beradi.
Masalan: «Mehmon kutamiz», «sabzavotlar va me‘valar do‘koni», «Shar shaklidan kim
ko‘p narsa yasaydi?».
O‘yinlar orqali milliy qadriyatlarimizdan, o‘zbekona foydalanib, qadr-qimmat,
mehiroqibat, odob-axloq, ota-ona va kattalarni hurmat qilish kabi xislatlarni bola qalbiga
singdirish mumkin.
Bu xildagi dars-o‘yin turdagi mashg‘ulotlar bolalarni mehnatsevarlikka tayyorlaydi,
ularning mustaqil, ijodiy faoliyatini, lug‘at boyligini oshirib, nutqini rivojlantirishga yordam
beradi va darslarning uzviy bog‘liqligini mustahkamlaydi.
Shunday qilib, har bir darsda, u qaysi predmet bo‘lishidan qat‘iy – nazar, birinchi
galdagi vazifamiz o‘quvchilarning ongli, ravon, to‘g‘ri va ifodali o‘qishiga erishishimiz, nutqini
o‘stirishga harakat qilmog‘imiz lozim.
Bu tadbirlar o‘quvchilarning yil davomoda olgan bilimlarini namoyish qilishga, tahlil
etishga va mustahkamlashga, og‘zaki nutqini o‘stirishga, eslash qobiliyatini rivojlantirishga
yordam beradi.
Nutq o’stirish mashg’ulotlarida, ayniqsa, bolalarning badiiy asarlarni o’qib, hikoya
qilib berishlariga katta ahamiyat beriladi. Badiiy asarlarni qayta hikoya qilib berishga
o’rgatish va ularni sahnalashtirish, she'rni yod oldirish o‘qituvchiga katta mahorat va
mas'uliyat yuklaydi.
Muallif tomonidan badiiy asar mazmuni qanchalik yorqin ifodalangan bo’lsa, unda ishtirok
etuvchilarning nutqlari (gaplari) bolalarga ifodali, mazmunli yetkazilsa, u bolalarni
hayajonlantiradi, his-tuyg’ularining rivojlanishiga, asar qahramonlari bilan bo’ladigan
voqealarning uzoq esda saqlanishiga, lug’atining boyishiga hamda nutqining grammatik jihatdan
to’g’ri shakllanib borishiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi.
Bolalar hech qanday qiyinchiliksiz o‘qituvchining asar yuzasidan bergan savollariga javob
bera oladilar, ayrim so’zlarni, jumlalarni takrorlaydilar, qahramonlarning ijobiy va salbiy
tomonlarini xarakterlab beradilar, o‘qituvchiga taqlid qilib, ularning ovozini o’xshatishga harakat
qiladilar.
Yuqori saviyada yozilgan badiiy asarlar bolalarning nutq normalarini (me'yorlarini)
muvaffaqiyatli o’zlashtirishlariga hamda tilning emotsional tomonlarini his etish qobiliyati
rivojlanishiga, og’zaki nutqning intonatsion ifodaliligi shakllanishiga ta'sir etadi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1396
Mashg’ulot rejasi o‘qituvchiga butun bir mashg’ulotni hamda uning har bir qismi
tuzilishini aniq belgilashga, bir ish turidan ikkinchisiga o’tish vaqtini aniq belgilashga,
bolalarning emotsional reaksiyalariga, nutqiy holatlariga e'tibor berishga, mashg’ulot
vaqtida yuzaga kelgan holatlarni va vaziyatlarni hal qilishga yordam beradi.
REFERENCES
1.
Karimov I.A. «Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori», T., 1998-yil.
2.
Sh.Rahmatullayev, A.Xojiyev. O'zbek tilining imlo lug'ati, 1995-yil
3.
G'afforova T. G'ulomova X. 1-sinfda o'qish dasrlari (O'qituvchi kitobi.) Toshkent. Sharq.
2003 -yil.
4.
Shojalilov A. va boshqalar.«O'qish kitobi»,«O'qituvchi», 2004-yil.
5.
Umarova M. «O'qish kitobi» 3- sinf uchun. T., «O'qituvchi» 2003- yil.
