ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
PSIXOLOGIYADA MOTIVLER HÁM OLARDI TOPARLARǴA AJIRATIW
Turdimuratova Nesibeli Bazarbay qızı
Qaraqalpaq Mamleketlik Universiteti Kòrkem-oner fakulteti
Àmeliy psixologiya baĝdari.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12739853
Anotatsiya. Bul maqalada psixologiyada motivler hám olardi toparlarǵa ajiratiw
haqqında sóz etilgen.
Gilt sóz: motiv, psixologiya, sub`ekt, motivatsiya, maqset, harakat.
MOTIVES IN PSYCHOLOGY AND THEIR CLASSIFICATION INTO GROUPS
Abstract. This article talks about motivations in psychology and their classification into
groups.
Key words: motive, psychology, subject, motivation, goal, action.
МОТИВЫ В ПСИХОЛОГИИ И ИХ КЛАССИФИКАЦИЯ НА ГРУППЫ
Аннотация. В данной статье говорится о мотивах в психологии и их
классификации на группы.
Ключевые слова: мотив, психология, субъект, мотивация, цель, действие.
Motiv- bul sub`ekttiń mútájliklerin qanaatlandırıwǵa baylanıslı qanday da bir xızmetke
túrtki boladı. Sonday-aq motiv degende háreket hám qılıqlar sebebi, sub`ektti aktivlikke úndewshi
ishki hám sırtqı sharayatlar túsiniledi. Eń kóp tarqalǵan anıqlama boyınsha motiv-bul insandı
xızmetke úndewshi kúsh, sebep yamasa mútájlikler jıyındısınan ibarat. Psixologiya páninde motiv
hám motivatsiya kategoriyalari shaxs dúzilisiniń negizi bolip esaplanadi. Sovet psixologiyasinda
olardi xizmetke baylanistirip, shaxs mashqalası menen uyǵinlastirip hám ustanovka menen
baylanisliliǵi boyinsha izertlengen. Sol múnásibetlerge kóre olarǵa berilgen táriypler de reńbe –
reń bolip esaplanadi.
“Is – háreketke hám xizmetke úndewshi shaxstiń ańlanǵan ózgesheligi esaplaniwshi,
mútájlikti sáwlelendiriwdiń joqari forması sıpatinda payda boliwshi ishki túrtki motiv dep ataladi”.
Bul orinda úndewshi túrtki mútájlikti qanaatlandiriwǵa umtiliw sipatinda kórsetiledi.
Bizińshe, qarim – qatnas, is – háreket hám xizmet motivleriniń jiynaǵi motivatsiya
delinedi. “Motivatsiya shegarasi” túsinigi shaxstiń áhmiyetli bólegi, oniń negizi sipatinda belgili
tártiptegi motivlar sistemasin túsintiriwshi element sipatinda analiz qilinadi. “Motivatsiya
shegarasi” túsinigi motivatsiyani sistemaliliq ierarxik túsiniwdi sáwlelendiriwshi shaxs motivleri
ekenliginiń ruxiy dúzilisin xarakterlewde qollaniladi. Motivler mútájlikler negizinde júzege
keledi, rawajlanadi hám qáliplesedi. Biraq mútájlik payda boliwi menen bir waqitta oniń
qáliplesiw basqishlarina uqsaǵan dárejelerin basip ótiw arqali motiv júzege keledi.
Motiv usi negizde júzege kelip, turaqlasip, mútájliktiń bekkemleniwine járdem beredi hám
óz náwbetinde mútájliklerdiń turaqlasiwi motivatsiyaniń nátiyjeli qáliplesiwin támiyinlewge
xizmet etedi. Motivler mútájliklerdi sáwlelentiriwshisi, háreket hám xizmettiń basqariwshisi
bolǵanliǵi sebepli olardi shaxstiń dinamik ózgesheligi quramina kirgiziw múmkin. Motivler mine
sol sebepli shaxstiń baǵdarlanǵanliǵi, maqsetke umtilǵanliǵi menen óziliksiz baylanisli.
Baǵdarlanǵanliq motivqa qaraǵanda keńirek kólemge iye bolǵan túsinik esaplanadi.
V.I.Kovalev tárepinen usinilǵan motivlerdi tiplerge ajiratiw XX ásir psixologiya páni ushin úlken
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
áhmiyetke iye. Motivatsiya-insandı xızmetke úndewdiń quramalı sisteması bolıp, ol ózinde
mútájliklerdi, motivlardı, qızıǵıwshılıqlardı, ideallardı, umtılıwlardı, ustanovkalardı,
emotsiyalardı, normalardı, qadriyatlar jıyındısın birlestiredi. Solay etip, teoriyalıq izertlewler
nátiyjesi boyınsha este saqlaw protsessine, matematikalıq kónlikpelerge, tildiń qubılısların
analizlewge, reaktsiya tezligine, logikaǵa, unamlı tásirin tiygizedi hám oylawdıń túsinik formasın
rawajlandıradı. Jáhán psixologiyasi pániniń teoriyaliq oylawlarina hám ózimindiń shaxsiy
maǵliwmatlarimizǵa tiykarlanip, motivlerdi tómendegi dúrkimlerge ajiratiwdi tiyis dep oyladiq.
I. Shaxstiń sotsial ıqtiyajları menen birlesken, olardiń mánisi ólshemi arqali ólsheniwshi
motivler:
1) dúńyaqarasqa tán, baylanisli bolǵan ideyaliq motivler
2) ishki hám sirtqi siyasatqa bolǵan múnásibetin sáwlelendiriwshi, shaxsiy pozitsiyani
sáwlelendiriwshi siyasiy motivler;
3) jámiyettiń ádep-ikramliliq normalari, printsipleri, turmis tárizi, etnopsixologiyaliq
ózgesheliklerine tiykarlaniwshi ádep-ikramliliq motivler;
4) barlıq gózalliǵina qaraǵanda ıqtiyajlarda inikos etiwshi nafasat motivleri;
II. Payda boliwi, shártlengenlik deregi boyinsha uliwmalqqa iye bolǵan, basqariw hám
basqariliw ózgesheligi motivler:
1) keń qamtilǵan sotsial motivler (watanparwarliq, pidayiliq, altriustikaliq);
2) toparliq, jámáátlik, uliwmainsaniyliq motivler;
3) xizmet dúzilisi, mánisi hám dúzimine baǵdarlanǵan protsessual motivler;
4) xizmet ónimin bahalawǵa, maqsetke erisiwge móljellengen xoshametlew, siyliq
motivleri;
III. Xizmet túrleri mánisin ózinde sáwlelendiriwshi motivler:
1) sotsial-siyasiy waqiyaliqlardi sáwlelendiriwshi motivler;
2) kásiplik tayarliq hám sheberligin ózinde kórsetiwshi motivler;
3) oqiwǵa, biliwge, (kognitiv), dóretiwshilikke (kreativ) tán motivler ;
IV. Payda boliw ózshgesheoligi, múddeti, turaqliliǵi menen uliwmaliqqa iye bolǵan
motivler:
1)
barqulla, úzliksiz, longityud ózgesheligi motivler;
2) qisqa múdetli, bir lahzali, bir zumlik hám sekundlik motivler;
3) uzaq múddetli, waqit jjet ispegenliginen azat, xatirjam qatti-háreketleri talap etiwshi
motivler;
V. Payda boliwi, keshiwi sur`ati bioquvvat penen ólsheniwshi motivler:
1) kúshli, qúdretli, tásir ortasindaǵi shijoatli motivler;
2) payda boliwi, keshiwi orta súretli motivler;
3) júzege keliwi, keshiwi tómen, bos, kúshsiz, turaqsiz motivler;
VI. Xizmette, qarim-qatnasta hám qatti- hárekette payda boliw ózgesheligi, qásiyeti hámde
sipatin sáwlelendiriwshi motivler :
1) aniq waqiya boliwshi real motivler;
2) zárúrlik, joqari talap hám iqtiyajlarda sáwleleniwshi aktual motivler;
3)múmkinshilik (potentsiya), zapas (rezerv), jasirin (latent) ózgesheliklerin ózinde jiynaǵan
motivler;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
183
VII. Sáwlelendiriw dárejesi, sipati qarasinan ierarxiya payda qiliwshi motivler.
1) biologiyaliq motivler;
2) psixologiyaliq motivler;
3) joqari psixologiyaliq motivler
Maqsetke erisiw teoriyası hár túrli kásip iyeleri xizmeti motivlerin úyreniwde motivler
xarakterin biliw hám olardi ógertiriw mashqalasi áhmiyetke iye. Sonday motivlerden biri hár qiyli
xizmet tarawlarinda da jetiskenlikke erisiw motivi bolip, bunday teoriyaniń tiykarshilari
amerikaliq alimlar D.Makklelland, D. Atkinson hám nemis alimi X.Xekxauzenler esaplanadi.
Olardiń pikirinshe, adamda túrli jumislardi orinlawdi támiyinlewshi tiykarinan eki túrdegi
motiv bar: jetiskenlikke erisiw motivi hámde áwmetsizliklerden qashiw motivi. Adamlar da anaw
yamasa minaw túrdegi xizmetlerge kirisiwde qaysi motivke mólsher qiliwlarina qarap pariq qiladi.
Misal ushin, tek ǵana jetiskenlik motivi menen isleytuǵinlar aldinnan isenim menen sonday
jumis baslaydi, ne qilip bolsa da jetiskenlikke erisiw olar ushin joqari maqset boladi. Olar ele
jumisti baslamay turip, jetiskenliklerdi kútedi hám sonday jumisti ámelge asirsa, adamlar olardiń
barliq háreketlerin maqullaytuǵinliǵin biledi. Bul jolda olar tek ǵana óz kúsh hám imkaniyatlarina
ǵana emes, bálkim barliq sirtqi imkaniyatlar – tanis – bilisler, qarejet siyaqli fatorlardan
paydalanadi.
Bul teoriyaǵa muwapıq, insan motivatsiyasın úsh faktor birlesip belgileydi: erisiw maqseti,
tásirshenlik hám buǵan erisiwdegi minez-qulıq. İnsan motivatsiyasın biliw ushın, ol ushın áwmet
hám áwmetsizlik ne ekenligin túsiniw kerek. Batista derlik barliq adam jasliǵinan shaxsiy utis
hám jetiskenliklerine intiliw ruwhiynda tárbiyalanadi. Bul ruwx olarda mútájlik dárejesinde
boladi. Jetiskenlik olarda bárqulla keleshekke qaratilǵan boladi. Sonisi itibarǵa ilaǵiqli, bul
jetiskenliklerge shaxs óz miyneti, oqiwi hám waqtinda qarejet ajiratiw arqali erisiwin jaqsi biledi.
Bunda olardiń ata – analari júdá úlken rol` oynaydi. Balasiniń áwmetli boliwin qálegen ata
– anna jas waqtinan baslap onnan erkinlikti talap etedi, sol sebepli bala jasliǵinan – aq óz kúshine
iseniwi kerekligin túsinip baradi, erisken hár bir jetiskenliginen quwanadi hám ózine isenimi
artadi.
Bizde ayirim waqitlari sonday boladi, biz Balani basqalarǵa qarap órnek aliwǵa, anasi islep
Bergen máselesi menen mektepte jaqsi baha alip, onnan ózi maqtanip júriwiniń gúwasi bolamiz.
Bunday jandasiw balani basqalar kúshine isenetuǵin, qanday jumisti bolsa da úlkenlerdiń
jol – jobasi menen orinlawǵa úyrenip qaladi. Bundaylar, waqti saati kelip, shańaraǵi, jumisi
bolǵanda bárqulla jumisti baslamay turip, oniń jaman aqibeti bolmaspa eken, degen oy menen
qáweterlenetuǵin bolip qaladi. Demek, áwmetsizliklerden qashiw motivine tayanǵan shaxslarda
birinshilerden pariqli, jumisti baslawdan aldin ne bolsa da áwmetsizlikke duwshaker bolmasliqti
oylaydi. Sol sebepli olarda kóbirek isenimsizlik, jetiskenlikke erisiwge isenbeslik, pessimizmge
uqsaǵan halatlar baqlanadi. Sonliqtan bolsa kerek, aqir – aqibet olar báribir áwmetsizlikke ushirap,
“ózi sirá áwmetim júrispeytuǵin adamman da” degen sheshimge keledi. Eger birinshi tiptegi
shaxslar bir jumisti nátiyjeli tamamlaǵannan soń, kóterinki Rux penen ekinshi jumisqa kirisse,
ekinshi tip wákilleri hár qanday jumisti tamamlaǵannan soń oniń nátiyjesine qaramastan ruxiy
túskinlikke tetúsedi.
Amerikaliq alim Kvinn Virjiniyaniń jaziwinsha, áwmetsizlikten qashiwshi shaxslarda
kóbinshe básekeden qorqiw sezimi ústem boladi. Hátteki sonday adamlar bar, olar ayirim
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
184
tanislariniń názerinen qalip ketpeslik, olardi qapa qilmasliq ushin jetiskenlikke umtilmaydi,
nátiyjede turmista áwmetsizler qatarina kirip qaladi.
Ásirese, bunday múnásibet qizlarǵa tán bolip, olar barliq nársede alda bolip ketken,
áwmetli insanlarǵa isenim bildirmes eken. Solay etip, motivler sistemasi shaxstiń miynetke,
adamlarǵa hám óz – ózine múnásibetlerinen kelip shiǵadi hám ondaǵi xarakter ózgesheliklerin de
belgileydi. Olardiń hár birimizde real shárt – shárayatlarda kóriniwi belgili bir juwapkershilikli
jumis aldinan ózimizdi tutiwimiz hám jetiskenliklerge erisiwimiz benen bahalaymiz. Misal ushin,
juwapkershilikli imtixan tapsiriw protsesin alayiq, ayirim talabalar imtixan aldinan júdá qayǵiradi,
qorqadi. Olar ushin imtixan tapsiriw júdá úlken táshwish. Basqalar bolsa bul protsessti basiqliq
penen basinan keshirip, ishinen qáweterlenip atirǵan bolsa da, buni basqalarǵa bildirmeydi. Jáne
úshinshi tiptegi adamlar uliwma táshwishsiz bolip, sirá qoriqpaydi. Tábiyiy, usiǵan muwapiq
tárizde, hár bir tip wákilleri jumisiniń jetiskenligi hám xizmetiniń nátiyjesi túrlishe boladi. Buǵan
hár bir shaxstaǵi dawagerlik dárejesi de tásir etedi. Dawagerlik dárejesi joqariraq bolǵanlar bilgen
– bilmegenin dálillewge umtilsa, áne sonday dárejesi pásler bar bilgenin de jaqsi aytip Bere almay,
jáne oqitiwshi menen tartispaydilar da. Soniń ushin da hár birimiz sotsialliq xizmet motivlerinen
tisqari, shaxsiy qásiyetlerimizdi de biliwimiz hám sanali tárizde minez – qulqimizdi basqara
aliwimiz kerek.
Házirgi zaman psixologiyasında motivatsiya boyınsha bir qansha teoriyalar,
baǵdarlar bar bolıp, olar hátteki bir-birine qayshı keliwide múmkin jaǵdayları esapqa alınǵan.
Usıdan kelip shıǵıp aytıwımız múmkin, motiv hám motivatsiya túsinigi har birinde har
qıylı talıqlanadı Biraq bizlerdiń maqsetimiz teoriyalardı hám baǵdardardı talıqlaw emes bolǵanı
ushıń, bizler tek ǵana motiv hám motivatsiya túsinigin kórip shıqtıq. Joqarıda aytıp ótilgenlerden,
tómendegishe juwmaq jasawǵa boladı, motivatsiya-quramalı sistema bolıp, xızmetti
háreketlendiriwshi kúshler jıyındısı bolıp, ol ózin meyiller, maqsetler, ideallar kórinisinde júzege
shıǵadı hám insan xızmetin úzliksiz basqarıp, anıqlap beredi. İnsannıń motivatsiyalıq orayı ómiri
dlawamında hár qıylı basqıshtan ótedi hám qaliplesip baradı. Bul insannıń ishki dúńyasınan,
hámde qorshaǵan ortalıqtıń sırtqı faktorları tásiri astında quramalı protsess bolıp qaliplesedi.
Bunıń ushın hár bir jas dáwiriniń kúshli hám kúshsiz táreplerin ajratıp bilip qoymastan,
olardıń sol dáwirdiń imkaniyatlarınan paydalanǵan halda oqıwshılar aldına sáykes keletuǵın
máseleler qoyıw kerek boladı. Solay etip, motivatsiya –keń túsinik bolıp, baǵdarlanıwshılıqtı
basqaratuǵın quramalı protsessti óz ishine kamtıydı. Motivatsiya blogın zárúrlikler, motivler hám
maqset quraydı. Motivler- xızmetti basqarıwshı psixikalıq qushler hám faktorlar. Motivlerdiń
basqarıwshı kúshi insannıń intellektual, erk hám fizikalıq kúshlerine aktiv tásirlerinde bilinedi.
REFERENCES
1.
Sh. Mirziyoev. Harakatlar startegiyasi 2017-2021, Adolat nashriyoti2017yil
2.
Sh. Mirziyoev. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga
bag`ishlangan Oliy Majlis palatalarining qu’shma majlisidagi nutq / Sh.M.Mirziyoev.-
Toshkent: O’zbekiston, 2016.-56b.
3.
Sh. Mirziyoev.2022 jili 20 dekabr` kúni Tashkenttegi Kongress-xolda parlamentke
múrajáátnamasinan
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
185
4.
Абдуллина, О. А. Общепедагогическая подготовка учителя в системе высшего
педагогического образования: Для пед. специальностей высших учебных заведении /
О. А. Абдуллина. М.: Просвещение, 1990. - 141с.
5.
Андреева Ю.В. Развитие профессиональной направленности учащихся // Мир
образования образование в мире. - 2004. - № 3. - С. 133 - 136.
6.
Андреев В.Е. Социально-психологические условия формирования у старших
школьников мотивации выбора профессии офицера: Автореф. дис. канд. психол. наук.
Кемерово, 1999. – 145 с.
