ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
186
K.RAXMANOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE DRAMA JANRI
Perijamal Turǵanbaeva
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti tayanısh-doktorantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13371663
Annotatsiya.
Bul maqalada drama janri, Keńesbay Raxmanovtıń dóretiwshiligindegi
drama janrınıń ornı haqqında sóz etiledi.
Gilt sóz:
drama, dramaturg, komediya, tragediya, pesa.
KENESBAY RAKHMANOV’S DRAMA GENRE
Abstract.
This article discusses the role of the drama genre, the role of the drama genre in
Kenesbay Rakhmanov’s work.
Key word:
drama, playwright, comedy, tragedy, play.
ЖАНР ДРАМЫ КЕНЕСБАЙ. РАХМАНОВА
Аннотация.
В даннаой статъе речъ идет о роли драматичекого жанра в
творчества К. Рахманова.
Ключевые слова:
драма, драматург, комедия, трагедлия, песа
.
Dramalıq shıǵarmalardıń kompaziciyası haqqında sóz etkende eń dáslep dramalıq
shıǵarmanıń janrlıq qásiyetlerine toqtap ótiwdi talap etedi. Óytkeni, hár qanday kórkem
shıǵarmanıń kompaziciyası birinshi náwbette sol janrdıń janrlıq talaplarına boysınadı.
Drama eki túrli mánide qollanıladı drama-bul birinshiden, qarama-qarsı háreketlerge
negizlengen hár túrli rollerge arnap jazılǵan kórkem tekst. Ekinshiden, drama termini geyde belgili
bir drama janrın anıqlaw ushın qollanıladı.
“Men tek oqıw ushın” ǵana jaratılǵan, oynalınbaytuǵın dramanı drama dep emes, al,
kersinshe, dialoglıq formadaǵı traktat, poema dep easplayman,... drama keyin ala sátsizlikke
ushradı... men dramada bir waqıttıń ózinde hám saxnalıq shıǵarmanı hám juwmaqlanǵan bir pútin
kórkem óner tuwındısın kóremen”
1
-deydi belgili drama izertlewshisi V.M.Volkenshteyn óziniń
“Dramalıq shıǵarmalardıń táǵdiri” (“Sudbı dramaticheskix proizvedeniy”) maqalasında.
Dramalıq shıǵarmalardıń hám kórkem óner materialı hám ádebiy shıǵarma sıpatındaǵı usı
sıyaqlı tastıyǵın kóplegen izertlewlerde ushıratamız. Bul haqqında milliy ádebiyattanıw iliminde
Q.Járimbetov hám J.Saǵıydullaevlar tómendegi juwmaqtı keltiredi “Drama áyyemgi grek tilindegi
drao yamasa drage sózinen alınıp, sózlik mánisi boyınsha “háreket etiw” degen mánisti ańlatadı.
Demek terminologiyalıq atamanıń ózi dramalıq shıǵarmanıń háreketlerdi kórsetiwge
baǵdarlanǵanın bildiredi. Bunıń sebebi dramanıń sóz óneri sıpatında payda bolıwı menen
baylanıslı, yaǵnıy saxnada obraz jasap, onı tamashagóylerge kórsetiw menen baylanıslı. Olay
bolsa dramalıq shıǵarmalardıń “tutınıwshı”sı (paydalanıwshısı) teatr bolıp tabıladı. Sonlıqtan,
dramalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetleri teatr (saxna) óneriniń ózgeshelikleri menen
belgilenedi.”
2
Kópshilik ádebiyatshılar dramalıq kompaziciya belgili bir keńisliktegi hám waqıttaǵı
háreketti shólkemlestiriw ushın qollanılatuǵın kórkem tásili dep túsindiredi. “Drama túriniń
forması mınanday belgileri menen, yaǵnıy, poeziyalıq yamasa prozalıq shıǵarmadan pesanıń sózi,
tekst kólemi jaǵınan ajıraladı”.
3
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
187
“Eń kóp perdeli pesalardıń kólemı de belgili molsherden aspaydı, dramaturg barlıq shınlıq
penen obrazdı sol belgilengen mólsherge qalay bolsa da sıyǵızıwı kerek”.
4
Bul jerde dramalıq shıǵarmanıń kompaziciyasına avtordıń eki túrli jantasıwın pesanıń
bólimleri arasındaǵı baylanısqa tiykarlanǵan formalıq jantasıw hám is-hárekettiń qurılıw
principine baylanıslı túsindiriwge boladı.
Dramada bir tárepten bayanlaw tili, súwretlengen waqıya (syujet-J.B.) ózgeshe boladı.
Sebebi, dramada waqıt hám makan sheklengen boladı dep esaplaydı rus drama izertlewshisi
E.V.Xalizov.
5
XX ásir dúnya xalıqları ádebiyatı sıyaqlı qaraqalpaq xalqı ádebiyatı da birneshe júzlegen
talant iyeleri hám olar dóretken hár túrli temalarǵa, janrlarǵa bay bolıp,xalqımızdıń ádebiyat
sawatlılıǵın elede asırıwǵa, ruwxıy dúnyasın elede bayıtıwǵa xızmet etip, mádeniy ómirinde
óziniń belgili izin qaldırdı. Bul dáwir ádebiyatınıń jánede rawajlanıwına óz úlesin qosqan talant
iyeleriniń biri belgili shayır, jazıwshı, dramaturg K.Raxmanov (1942-2004) qaraqalpaq
ádebiyatına ótken ásirdiń 60-jılları shayır sıpatında kirip keldi hám óziniń kóp sanlı lirikalıq, liro-
epikalıq sonday-aq dramalıq shıǵarmaları menen ules qostı.
K.Raxmanov prozalıq shıǵarmaları menen epikalıq shıǵarmaların bir-birine qayta islewdi
de sınap kórdi.
Maselen,onıń “O dúnyaǵa mirat” piyesası tiykarında “Aqıbet” romanıın jazǵan bolsa,
“Payǵambar jasındaǵı kúyew” romanı tiykarında “Saqal” dramasın dóretti.
K.Raxmanov, ásirese, dramaturg sıpatında belgili boldı. OL ótken ásirdiń 70-jılları
dramaturgiya menen jedel shuǵıllana basladı. Onıń dóretiwshiliginde jámi 27 dramalıq shıǵarması
bolıp, onıń 18 pyesası saxnaǵa qoyıldı. Dramaturgtıń, ásirese, “Kelin”, “O dúnyaǵa mirat”, “Jaralı
júrekler”, “Eglengen báhár”, “Laqqılar emlewxanada”, “Mıńlardıń biri”, “Edige”, “Toǵız
tońqıldaq bir sheńkildek”, “Raxmet, kelin”, “Ínjıqtıń muhabbatı” sıyaqlı dramalıq shıǵarmaları
xalıq kewlinen úlken orın iyeledi. Bul shıǵarmalar uzaq jıllar dawamında teatrlarımız saxnalarınan
túspesten qoyılıp kelinbekte. Sonıń menen birge K.Raxmanovtıń dóretiwshiliginde dramanıń
drama, komediya, tragediya sıyaqlı janrları da orın alǵanın aytıp ótiw kerek.
XX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına óz úlesin qosqan talant iyeleriniń qatarında
belgili shayır, jazıwshı, teleradio jurnalist hám talantlı dramaturg Keńesbay Raxmanovtıń
dóretiwshiligi ayırıqsha ózgeshelenip turadı.
REFERENCES
олкенштейн В.М. Судбы драматичиских произведений //Из истории советской науки
о театре 20-е годы: Сборник трудов. / Сост., обш. Ред, коммент и биографич очерки
С.В.Стахорского М,: ГИТИС, 1988, 162-163.
2.
Jarimbetov.Q. Saǵıydullaeva J. Ádebiyattanıw teoriyası.-Nókis, Qaraqalpaqstan,-11.44.
3.
Поспелов Г.Н. Введение в литературовединие. Москва «Высшая школа»1988.412-бет.
абдалов З.Соз онери. -Алматы: Мектеп, 1982.331-бет.
ализев.В.Е. Драма как явление искуства.- М: Искуство, 1978.-С.73
