Dekabr, 2024-Yil
877
QARAQALPAQ DRAMATURGIYASINIŃ JAŃA ÓMIRI
Perijamal Turǵanbaeva
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14531954
Anotatsiya.
Bul maqalada K.Raxmanovtıń ómiri hám dóretiwshiligi, dramaları haqqında
maǵlıwmat, drama janrı haqqında sóz etiledi.
Gilt sóz:
drama, dramaturg, pesa, komediya, dramaturgiya.
THE NEW LIFE OF KARAKALPAK DRAMATURGY
Abstract.
This article provides information about the life and work of K.Rakhmanov, his
dramas and drama genre.
Key word
: drama, playwright, play, comedy, dramaturgy.
НОВАЯ ЖИЗНЪ КАРАЛПАКСКОЙ ДРАМАТУРГИИ
Аннотация.
В статье собраны сведения о жизни и творчестве К.Рахманова,
драмах и жанре драмы.
Ключевые слова:
драма, драматург, пьеса, комедия, драматургия.
Búgingi kúnde elimiz turmısınıń barlıq tarawlarında bolıp atırǵan úlken ózgerisler,
qaraqalpaq tiliniń rawajlanıwına sezilerli dárejede tásir etpekte. Qaraqalpaq til bilimi aldında ata-
babalarımız qaldırıp ketken mádeniy miyrasların úyreniw, onı búgingi hám kelesi áwladqa
jetkeriw, qaraqalpaq tili rawajlanıwınıń zaman menen birge bolatuǵınlıǵın ilimiy jaqtan dálillew,
qaraqalpaq til bilimi máselelerin búgingi kúnniń talaplarınan kelip shıǵıp izertlew, olardı tártipke
túsiriw sıyaqlı áhmiyetli wazıypalar tur.
Milliy mánáwiyatımızdıń sarqılmas bulaǵı bolǵan ana tilimizdi hár tárepleme izertlew,
rawajlandırıw, jetilistiriw biziń hár birimizdiń wazıypamız. Prezidentimiz aytqanınday “Biz
xalqımızdıń táǵdiri, erteńgi kúni haqqında oylar ekenbiz, eń áweli, milletimizdiń hasıl
pazıyletlerin, ájayıp úrp-ádetlerin, biytákirar kórkem ónerimiz hám ádebiyatımızdı, ana tilimizdi
kóz qarashıǵınday saqlawımız zárúr”.
1
Solay eken, ana tilimizdi ata-babalarımız bizge miyras etip
ketkeninen de bayıtıp, kórkeytip onı keyingi áwladlarǵa jetkeriwimiz kerek.
V.V.Vinogradov óziniń «Kórkem ádebiyat tili haqqındaǵı ilim hám onıń wazıypaları»
miynetinde «til» sózi eki túrli mánide qollanılıwın kórsetedi: 1) anaw yamasa mınaw milliy tildiń
sistemasın sáwlelendiriwshi «sóylew» yamasa «tekst» (ádebiy til tariyxı, tariyxıy grammatika hám
Dekabr, 2024-Yil
878
leksikologiya ushın analizlew materialı) mánisinde; 2) óner tili, kórkem súwretlew quralları
sisteması mánisinde
2
.
Belgili rus ilimpazı D.N.Shmelev obraz dóretiwde tildiń áhmiyeti tuwralı haqıyqattı
tómendegishe bayanlaydı: «Til – bul tek ǵana adamlar arasındaǵı qatnas quralı, pikirlerdi jámlew,
sezim, tilek hám t.b. ańlatıw quralı emes, al kórkem ádebiyat obrazları kiyinetuǵın real sırtqı forma
bolıp tabıladı»
3
.
XX ásir dúnya xalıqları ádebiyatı sıyaqlı qaraqalpaq xalqı ádebiyatı da birneshe júzlegen
talant iyeleri hám olar dóretken hár túrli temalarǵa, janrlarǵa bay bolıp,xalqımızdıń ádebiyat
sawatlılıǵın elede asırıwǵa, ruwxıy dúnyasın elede bayıtıwǵa xızmet etip, mádeniy ómirinde
óziniń belgili izin qaldırdı
Belgili shayır, jazıwshı, dramaturg K.Raxmanov (1942-2004) qaraqalpaq ádebiyatına
ótken ásirdiń 60-jılları shayır sıpatında kirip keldi hám óziniń kóp sanlı lirikalıq, liro-epikalıq
sonday-aq dramalıq shıǵarmaları menen ules qostı. Ol, ásirese, dramaturg sıpatında belgili boldı.
Drama eki túrli mánide qollanıladı drama-bul birinshiden, qarama-qarsı háreketlerge
negizlengen hár túrli rollerge arnap jazılǵan kórkem tekst. Ekinshiden, drama termini geyde belgili
bir drama janrın anıqlaw ushın qollanıladı.
Dramalıq shıǵarmalardıń kompaziciyası haqqında sóz etkende eń dáslep dramalıq
shıǵarmanıń janrlıq qásiyetlerine toqtap ótiwdi talap etedi. Óytkeni, hár qanday kórkem
shıǵarmanıń kompaziciyası birinshi náwbette sol janrdıń janrlıq talaplarına boysınadı. “Men tek
oqıw ushın” ǵana jaratılǵan, oynalınbaytuǵın dramanı drama dep emes, al, kersinshe, dialoglıq
formadaǵı traktat, poema dep easplayman,... drama keyin ala sátsizlikke ushradı... men dramada
bir waqıttıń ózinde hám saxnalıq shıǵarmanı hám juwmaqlanǵan bir pútin kórkem óner tuwındısın
kóremen”
4
-deydi belgili drama izertlewshisi V.M.Volkenshteyn óziniń “Dramalıq shıǵarmalardıń
táǵdiri” (“Sudbı dramaticheskix proizvedeniy”) maqalasında.
Keńesbay Raxmanov óz shıǵarmalarında bugingi kúnde jámiyetimizdiń eń aktual
máselelerin ádebiy til arqalı yumor-satiraǵa bay bolǵan qızıqlı hám kúlkili waqıyalar jardeminde
sáwlelendire aldı. Dramaturg óz pesalarında jámiyetimizdegi insanlardiń xarakterindegi
ozgesheliklerdi, ayırım qate kemshiliklerdi ádebiy jaqtan kórkemlep dramatik, tragik, komik
xarakterler jaratadı. Dóretiwshiniń dramalıq shıǵarmaları ádebiyatımızda yumor-satiraǵa, kúlkili
waqıyalarǵa baylıǵı menen basqa shıǵarmalardan ajıralıp turadı.
Dekabr, 2024-Yil
879
K.Raxmanov prozalıq shıǵarmaları menen epikalıq shıǵarmaların bir-birine qayta islew
tajireybesinde sınap kórdi. Qaraqalpaq xalıq dástanı «Edige» tiykarında «Edige» dramasın jaǵanın
esapqa almaǵanda da «O dúnyaǵa mirat» draması tiykarında «Aqibet» romanı, «Payǵambar
jasındaǵı kúyew» romanı tiykarında usı atamadaǵı pesasın, «Nóser» povesti tiykarında «Laqqılar
emlewxanada» komediyasın jazadı.
K.Raxmanov, ásirese, dramaturg sıpatında belgili boldı. Ol ótken ásirdiń 70-jılları
dramaturgiya menen jedel shuǵıllana basladı. Onıń dóretiwshiliginde jámi 27 dramalıq shıǵarması
bolıp, onıń 18 pyesası saxnaǵa qoyıldı. Dramaturgtıń, ásirese, “Kelin”, “O dúnyaǵa mirat”, “Jaralı
júrekler”, “Eglengen báhár”, “Laqqılar emlewxanada”, “Mıńlardıń biri”, “Edige”, “Toǵız
tońqıldaq bir sheńkildek”, “Raxmet, kelin”, “Ínjıqtıń muhabbatı” sıyaqlı dramalıq shıǵarmaları
xalıq kewlinen úlken orın iyeledi. Bul shıǵarmalar uzaq jıllar dawamında teatrlarımız saxnalarınan
túspesten qoyılıp kelindi. Sonıń menen birge K.Raxmanovtıń dóretiwshiliginde dramanıń drama,
komediya, tragediya sıyaqlı janrları da orın alǵanın aytıp ótiw kerek.
Ol óziniń bir eske túsiriwinde dramaturgiyaǵa qalay kelgenligi tuwralı bılay degen edi
«Jetpisinshi jıllarda teatrımızǵa tamashagóyler kelgendi qoydı. Bunı televidenieniń tásiri dep
aytıstı. Biraq ,olay emes edi. Ulıwma, bizde qoyılatuǵın pesa joq eken. Burınǵı dramaturglerdiń
jazıp júrgeni pesa emes edi. Olardı rejissyorlar, aktyorlar qayta jazıp, eplep qoyıp jur eken. Men
televidniede televiziyalıq miniyaturalar teatrın tayarlaǵanlıqtan dramaturgiyaǵa jaqınlasa basladım
hám sol waqıtta basshılarımızdıń gewkewi menen pesa jazıwǵa tawekel ettim. 1975-jılı may ayına
miynet otpuskasına shıǵıp, «Kelin» komediyasın, «O dúnyaǵa mirat» tragikomediyasın jazdım.
Dáslep, «Kelin»di dodalawǵa tapsırdım, ol taza teatrdıń saxnasında iyun ayınıń ishinde bolıp ótti.
Dodalawǵa házir aramızda joq B.Ismaylov (obkomnan), A.Xudaybergenov (mádeniyat ministri),
dramaturgler J.Aymurzaev, S.Xojaniyazov, T.Jumamuratov, P.Tlegenovlar qatnastı. Meniń
bunday basqospaǵa birinshi qatnasıwım. Dáslep Jolmurza aǵanıń, keyin Tlewbergen aǵanıń
pesaları talıqlanıp ótpesten qaldı. Ótedi degen meniń dámem joq edi, biraq, meniń pesam sóz
bolıwdan, hámmeniń qabaǵı jadırap qoya berdi. Barinen beter, ondaǵı waqıyalardıń,
qaharmanlardıń sıyqaǵı shıqpaǵan jańalıq ekeni tilge tiyek etildi. Sóytip dramaturgiyaǵa atqan
qádemim sátli baslandı. Onı rejissyor Q.Ábdireymov qoyatuǵın boldı. Kelesi jılı yanvarda «O
dúnyaǵa mirat» tragikomdiyam da jaqsı bahalanıp, tek atına narazılıqlar boldı. Biraq men atın
ózgertpeytuǵınımdı ayttım. Onı rejissyor N.Ańsatbaev qolǵa aldı. Sóytip, 1976-jıldıń báhárinde
eki pesam da birinen soń biri saxnaǵa shıqtı. Sonda tamashagóyler teatrdıń áynek-qapıların
sındırıp, zalǵa sıymay ketti. Bir aylap sol awhalda bolıp, teatr qaytadan jańa ómirin basladı desem,
maqtanǵan bolmayman».
5
Mine, dramaturgtıń bul eske túsiriwlerinen onıń ádebiyatımızdıń hár
Dekabr, 2024-Yil
880
bir tarawında jemisli miynet etip xalqımız kewlinen ulken orın iyelegenin bilsek boladı. Demek,
K.Raxmanov qaraqalpaq ádebiyatında haqıyqıy dramaturgı bolıp jetilisti hám onıń
dóretiwshiliginiń jemisli bólegi de áyne, usı janr menen baylanıslı. Onıń dramaturgiyasında hár
kúni kúndelikli turmısımızda ushıraytuǵın quwanıshlı hám qayǵılı, ókinishli hám kúlkili
waqıyalar, ómirimizdegi hár túrli insanlar obrazları hám olardıń minez qulqı, ishki sezimleri,
islegen is-háreketleri mısalında súwretlenedi, bul arqalı dramaturg tamashagóylerge óz ómirine
degen súyispenshilik, shúkirshilik, sonday-aq, óz qate-kemshiliklerin túsiniwge túrtki
bolmaqshıday.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Миллий ўзлигимиз ва мустақил давлатчилигимиз тимсоли
(Ўзбек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган
тантанали маросимдаги нутқи) // «Халқ сўзи». 2019, 22 октябрь.
2.
Виноградов В.В. Проблемы русской стилистики. -М.: Высшая школа. 1981. -С.84.
3.
Шмелев Д.Н. Слово и образ. -М.: Наука, 1964. -С.3.
4.
Волкенштейн В.М. Судбы драматичиских произведений //Из истории советской
науки о театре 20-е годы: Сборник трудов. / Сост., обш. Ред, коммент и
биографич.очерки С.В.Стахорского М,: ГИТИС, 1988, 162-163.
5.
Рахманов К. «Илхам-аруаклары адамларда болады». Амудария, 1999, № 3, 75-76-бб.
