ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
209
DAWISSIZLAR SINGARMONIZMI
Tolıbaeva Shaxzoda
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Filologiya hám tillerdi oqıtıw
(qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13373716
Annotaciya.
Bul maqalada morfemalar shegarasındaǵı dawıssız seslerdiń singarmonizmi,
seslerdiń ózgeriske ushırawı, fonetikalıq jaǵdayları sóz etildi.
Tayanısh sózler:
fonetika, dawıssız sesler, morfema, assimilyaciya, singarmonizm.
СИНГАРМОНИЗМ СОГЛАСНЫХ
Аннотация.
В данной статье речь идет о сингармонии согласных, изменении звуков
и фонетических особенностях в пределах морфем.
Ключевые слова:
фонетика, согласный, морфема, ассимиляция, сингармонизм.
SYNHARMONIZM OF CONSONANTS
Abstract.
This article deals with synharmony of consonants, changes of sounds, and
phonetic features within the boundaries of morphemes.
Key words:
phonetics, consonant, morpheme, assimilation, synharmonism.
Sóylew aǵımında jumsalǵan waqıtta seslerdiń ózgeriske ushırawına hár qıylı fonetikalıq
jaǵdaylar sebepshi bolıwı sózsiz. Fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen sózdegi ayırım seslerdiń
hádden tis irkinish penen keshiktirilip aytılıwı yamasa, kerisinshe, mólsherli waqtınan burınıraq
aytılıwı nátiyjesinde óz- ara qońsılas sesler pútkilley birdey seske ya ayırım belgileri boyınshа
seskе aylanıwı múmkin. Usınday sóylew mexanizminiń tásiri nátiyjesinde bolatuǵın seslik
ózgerisler morfemanıń shegarasındaǵi irgeles sesler ortasında bolatuǵin qubılıs ekenin hám bul
qubılıstıń qaraqalpaq tilinde ádewir turaqlılıqqa iye ekenin kóremiz. Ádette morfemanıń
shegarasındaǵi qońsılas sesler óz ara tolıq túrde usasıp, tap ózindey seskе aylanıp ketiwi múmkin,
yamasa tek ayırım belgileri boyınshа ǵana usasıw múmkin.
Usı jaǵına qaray qaraqalpaq til biliminde,, tolıq assimilyatsiya" hám bir jaqlı assimlyatsiya"
degen terminler qollanıladı. Morfemalardiń shegarasındaǵı qońsılas seslerdiń óz ara birdey seske
aylanıp ketiwi tolıq assimiliyatsiya, al olardıń tek ayırım beligileriniń usasıwı bir jaqlı
assimiliyatsiya boladı. Mısalı: bashshı, qoshshı, ashsa, usshа, jazsa, dizse, sezse túrinde jazılatuǵın
sózler awızeki sóylewde [bashshı], [qoshshı]. [ ashshа], [ ushshа], [jassa], [sesse] túrinde qatara
kelgen dawıssızdıń birewi ózgeriske ushirap, ingeles dawıssızday seske aylanadi.
Anıǵıraǵi, bul mısallarda [ sh] sesi óziniń aldına kelgen ya sońında kelgen [ s] sesin tolıq
ózindey [sh] sesine aylandırıp tur; sonday- aq [ s] sesi óziniń aldında turǵan [z] sesin ózindey seske
aylandıradı. Eger de bir ses aldında yamasa sońında qońsılas bolip kelgen ekinshi sesti dál ózindey
seske aylandırmastan, tek ayınım belgileri boyinshа ǵana ózine usatsa, bunday únleslik jartılay
assimilyatsiya boladı. Máselen: [jazda], [ qısta], [ talǵa], [ atqa], [ sezdi], [kesti] sózlerinde
qatarlasıp kelgen túbir hám qosımtanıń shegarasındaǵı qońsılas dawıssızlardıń únlesiwi jartılay
únleslikke mısal bola aladı. Sebebi ol sózlerdegi qosımtalardıń birde únliden ( da, ǵa, di), birde
únsizden ( ta, qa, ti) baslanıwı aldında kelgen túbirdiń aqırındaǵı dawıssız sestiń dawıs
qatnasatuǵın ses ( únli, sonor, dawıslı) yamasa dawıs qatnaspaytuǵin ses ( únsiz) ekenligine
tikkeley baylanıslı boladı. Dawıssızlardıń tolıq únlesligine qaraǵanda olardıń bir jaqlı únlesligi
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
210
kóbirek ushırasadı. Bunday únleslik qaraqalpaq tilinde kóbirek dawıstıń qatnası boyınshа
ushırasadı. Al, siyreklew jaǵdayda dawıssız sesler jasalıw ornı boyınshа da únlesip keledi.
Dawıssızlar únlesligi tek dórendi sózlerdiń qurılısındaǵı morfemalardiń shegarasında ǵana
bolıp qoymastan, házirgi qaraqalpaq tilinde túbir dep sanalıp júrgen sózlerdiń ortasında da
ushırasadı. Mısalı: [ eshki], [ eski], [ qáste], [ kepshik], [toqta] sózlerinde eki únsiz dawıssız [
jezde], [ mezgil], [ gewde], [ ǵarǵa], [dombıq], [qumbız], [ qirǵiy] sıyaqlı sózlerde eki únli yamasa
sonor menen únli dawıssızlar qatar kelip, dawıstıń qatnası jaǵman únlesip tur. Biraq bunday
nızamlılıq mudamı saqlana bermeydi. Ásirese sonor dawıssızlar únli dawıssızlar menen birge
únsiz dawıssızlar menen de qatara kele beredi. Mısalı: [ yeski],[ kelte], [ qamshı], [gúrtik], [ artıq],
[ qartan], [ ıqlas], [ jırtıq), [ kewsen], [ tańsıq]. [ balta], [ altı], [arqan] hám t.b. Solay etip, sonor
dawıssızlar dawıslılarǵa usap únliler menen de únsiz dawıssızlar menen de jumsala beredi.
Jumsalıw izbe- izligi aldıńǵı sestiń sońǵi seske yamasa sońǵi sestiń aldıńǵi seske tásir etip,
óz ara únlesip keliwine baylanıslı morfemalardiń shegarasındaǵi irgeles sesler únlesligi eki túrli
boladı: ilgerili tásir hám keyinli tásir. Bir sózdiń qurilisında yamasa sóz benen sózdiń shegarasında
qońsılas seslerdiń aldıńǵisiniń sońǵisin artikulyatsiyalıq jaqtan ózine usatiwi yamasa dál ózindey
sesкe aylandırıwı ilgerili tásir ( progressiv assimilyatsiya), kerisinshe, sońǵı sestiń aldıńǵı sesti
ózine usatıwı yamasa dál ózindey seske aylandırıwı keyinli tásir (regressiv assimilyatsiya) boladı.
Ilgerili tásirge ushıraytuǵın sesler morfemanıń shegarasındaǵı sesler bolıp, olar tiykanınan
dawıstıń qatnası jaǵınan hám jasalıw ornı boyınshа únlesip keledi. Sózdiń aqırı únsiz dawıssızǵa
tamamlansa, oǵan qosılatuǵin qosımta únsiz dawıssızdan baslanadı. Al, sózdiń aqını dawıs
qatnasıwı arqali jasalatuǵin sesler bolǵan únli, sonor dawıslılardıń birine tamamlansa, onda onnan
únli yamasa sonor dawıssızdan baslanǵan qosımta qosıladı. Bunday únleslikke qaraqalpaq
tilindegi seplik hám betlik jalǵawlanniń kóp variantlarda jumsalıwı ayqın mısal bola aladı. lyelik
sepliginiń jalǵawlarınan [ tiń], [ tiń] únsiz dawıssız seslerge tamamlanǵan sózlerge, [ diń], [ diń]
jalǵawları únlilerge hám awızlıq sonorlar bolǵan [ y], [ I]. [ w]. [ r] seslerine tamamlanǵan sózlerge
[nıń], [niń] jalǵawları dawıslılarǵa hám murınlıq sonorlar bolǵan [ m], [ n], [ ń] seslerine
tamamlanǵan sózlerge jalǵanadı. Barıs sepliginiń jalǵawlarınan [ qa], [ ke] únsiz dawıssızlarga
tamamlanǵan sózlerge, [ǵa], [ge] jalǵawlan basqa barlıq dawıssızlarǵa hám dawıslılarǵa
tamamlanǵan sózlerge, al [a], [e] tartımniń birinshi hám ekinshi betiniń jalǵawlan jalǵanǵan
sózlerge, [ na], [ne] tartımniń úshinshi betiniń jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Tabıs sepliginiń
jalǵawlarınan [ u], [ ti] aqırı únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge [ di], [ dı] jalǵawlan únli
dawıssızlarǵa hám sonorlarǵa tamamlanǵan sózlerge. [ n], [ ń] dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge,
[n] tartımnıń úshinshi betiniń jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Shıǵıs sepliginiń jalǵawlanınan
[tan], [ ten] aqırın únsiz dawıssızlarǵa, [dan], [ den] dawıssızlarǵa, únlilerge hám awızlıq sonorlar
bolǵan [ y], [ I]. [ w], r] seslerine tamamlanǵan sózlerge, [ nan]. [ nen] murınlıq sonorlar bolǵan [
m], [ n], [ń] seslerine tamamlanǵan sózlerge hám tartım jalǵawı jalǵanǵan sózlerge qosıladı. Onıń
sepliginiń jalǵawınan [ ta], [ te] aqını únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge [ da], [ de] basqa
barlıq seslerge tamamlanǵan sózlerge jalǵana beredi.
Sózdiń sonıńdaǵı sestiń oǵan qosılatuǵın suffikstıń basındaǵı qońsılas sesti dawıstıń
qatnası jaǵınan ózine usatıp, únlesip keliwine bir neshe faktler keltiremiz: [ ma], [ me], [ ba], [ be],
[ pa], [ pe] formaları atlıq jasawshi suffiks xızmetinde jumsalǵanda yamasa feyildiń bolımsız túrin
jasaǵanda, qosilatuǵin sóziniń sońǵi sesine qaray birde [ ma], [ me], birde [ ba], [ be] hám t.b.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
211
túrinde jalǵanadı: [ ma], [me] dawıslılarǵa hám awızlıq sonorlarǵa, [ba], [be] únlilerge hám
murınlıq sonorlarǵa, [ pa], [ pe] únsizlerge tamalanǵan sózlerge qosıladı. Mısalı: [salma], [súzbe],
[tańba], [ isitpa],[ birlespe] sıyaqlı sózler atlıq yamasa feyil xizmetinde jumsalǵanda, atalǵan
qosımtalar qosılatuǵin sóziniń sońǵi sesine baǵınıp únlesedi ; [ qı], [ ki], [ ǵı]. [ gi] ; [ qısh], [ kish].
[ǵısh], [ gish] atlıq hám kelbetlik jasawshı suffiksler xızmetinde jumsalǵanda únsiz seslerge
tamamlanǵan sózge únsizden baslanǵan [ qı]. [ ki], [ qısh], [ kish], basqa seslerge tamamlanǵan
sózlerge únliden baslanǵan [ ǵish], [ gish], [ ǵ] formaları qosıladı. Mısalı: [ ashıtqı], [ túrtkú],
[kergi], [ gúzgú], [ azańǵı], [ aldıńǵı], [ artqı], [ tergish], [ alǵısh], [ sezgish], [ sanaǵısh] hám t.b ;
[maq). [ mek], [ baq]. [ bek], [ paq]. [ pek] atlıq hám háreket atı feyilin jasawshı affiksleriniń [paq],
[ pek] forması únsiz dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı: [ baq], [ bek] únlilerge hám
murınlıq sonorlarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı ; [maq], [ mek] awızlıq sonorlar hám
dawıslılarǵa tamamlanǵan sózlerge qosıladı. Mısalı: [ batpaq], [ toqpaq] ,[ qaqpaq], [ dizbek], [
quymaq], [sırmaq], [ilmek). [qarmaq], [aytpaq]. [ túrtpek], [ qazbaq], [ sezbek], [ tońbaq], [
kómpek], [ saqlanbaq], [ jaymaq], [ tapsırmaq], [ almaq], [ islemek), [ jawmaq] hám t.b.; [day], [
dey], [ tay], [ tey], [ gir], [ gır]. [ qır], [ kir] sıyaqlı kelbetliktiń suffiksleri de qosılatuǵin sóziniń
sońǵı sesine qaray, yaǵniy sońǵi sesi únsiz bolsa únsizden baslanatuǵın [ tay], [ tey], [ qir], [ kir]
al basqa sesler bolsa [ day], [ dey]. [ ǵir]. [gir] formaları qosıladı. Mısalı: polattay, mestey, ushqır,
ótkir, maladay, muzday, kúndey, ózindey, sezgir, keskir, alǵır, ushqır hám t.b. Joqarıda keltirilgen
sózlerde ilgerili tásir dawıstiń qatnası boyınshа bolsa, sonıń menen birge túbir menen qosımtanıń
shegarasında yamasa túbirdiń ortasında sesler jasalıw onıń boyınshа da ilgerili tásirge ushırap
únlesedi. Buǵan tómendegi faktler dáliyil bola aladı: [sa], [se] affiksleri [sh] sesine tamamlanǵan
sózge qosılsa, olar [shа]. [ she] bolıp aytıladı.
1
Mısalı: [ashshа], [ ushshа], [ keshshe] aytılıwı ; ashsa, ushsa, qashsa, keshse- jazılıwı.
Erinlik [ w] dawıssızınıń tásirinen oniń sońında kelgen [ 1], [ i], [ e] eziwlik dawıslıları
sáуkes erinlik bolip aytıladı. Mısalı: [ qawun], [ sawun]. [ táwúr], [sáwúr], [ dáwot]. [ gewók]-
aytılıwı; qawın, sawın, táwir, sáwir, dáwlet, gewek- jazılıwı. Joqarıdaǵı mısallarda [ s] sesiniń [
sh] bolıp aytılıwı, [ ı], [ i], [ e] sesleriniń [ w] erinliginiń tásirinen sáykes [ ú], [ u], [ o] bolıp
aytiliwi jasalıw ornı boyınshа únlesiw boladı. Dawıstıń qatnası boyınshа [ s]. [sh] sesleriniń ekewi
de únsiz dawıssızlar, al [ w], [ ı], [ i], [ e] sesleriniń hámmesin aytqanda dawıs qatnasadı.
Sonday- aq [ menen], [ benen], [ penen] ; [ da], [ de]. [ ta], [ te] ; [ ma). Ime]. [ ba]. [ be].
Ipa]. [ pe] kómekshi sózleriniń dáslepki sesiniń На'r túrli boliwi dawıssızlar únlesligine baylanıslı.
Únsiz dawıssız seske tamamlanǵan sózge únsizden baslanatuǵin varianti, al qalǵan seslerge
tamamlanǵan sózlerge únli hám sonorlardan baslanǵan variantlan dizbeklesedi. Mısalı: at penen,
at ta, at pa, qız benen, qız da, qız ba, tóri menen, tóri de, tóri me, jer menen, jer de, jer me, ay
menen, ay da, ay ma hám t.b. Sóz dizbeginiń komponentleriniń shegarasında turǵan sesler óz- ara
únlesip keledi. Anıǵıraq aytganda, sóz dizbeginiń birinshi sıńarı únli, sonor yamasa dawıslıǵa
tamamlansa, ekinshi sińarınıń basında kelgen únsiz [ q/ k] foneması sáykes únli [ g/ ǵ] fonemasına
aylanıp aytıladı. Mısalı: alaǵashar (ala qashar), aqpaǵulaq (aqpa qulaq), tezgúnde (tez kúnde),
jerǵabısıw (jer qabısıw), alaǵanat (ala qanat) hám t.b. Bunday sóz dizbeklerindegi sózlerdiń
1
Дәўлетов А. Хәзирги қарақалпақ әдебий тилиниӊ сеслик дузилиси. Н
ө
кис, 1995.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
212
ádettegi seslik qurılısı tolıq saqlanıp, bólek jazıladı. Joqanda keltirilgen mısallardan kóringenindey
ilgerili tásir dawıs shimildiǵiniń qatnasına baylanıslı boladı. Dawıs shimildiǵi qatnaspaytuǵin
sesler (únsizler) únsiz dawıssızlar menen, dawıs shimildiǵiniń qatnasıwı arqalı jasalatuǵin sesler
(dawıslı, sonor, únli dawıssızlar) dawıslı, sonor yamasa únli dawıssızlar menen tirkesip kelip, olar
óz ara únlesedi.
Sonday- aq geypara sesler jasalıw ornı boyınshа da ilgerili tásirge ushıraydı. Sózdiń
qurılısında yamasa sóz benen sózdiń shegarasında qońsılas seslerdiń sońǵısınıń aldıńǵısın
artikulyatsiyalıq jaqtan qanday da bir belgisi jaǵınan ózine usatıwın yamasa dál ózindey seske
aylandırıwın keyinli tásir dep ataymız. Seslerdiń bunday keyinli tásiri regressiv assimilyatsiya dep
te aytıladı. Regressivlik assimilyatsiya progressivlik assimilyatsiyaǵa salıstırǵanda kópshilik
túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de, qatań turaqlılıqqa iye emes hám kemirek
ushırasatuǵınlıǵı belgili? Sońǵı ses aldıńǵı sesti dawistiń qatnası jaǵinan ( dawis qatnasatuǵin ses,
dawis qatnaspaytuǵın ses), jasalıw jaǵınan ózine usatıwı múmkin. Dawıstiń qatnası jaǵinan
seslerdiń keyinli tásirge ushirawina tómendegi faktlerdi keltiremiz. Únsiz dawıssız [ q/ k]
fonemasına tamamlanǵan sózlerge dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, onıń juwan reńki bolǵan
[ q] dawıslınıń ińǵayına kónip, únli ( ǵ/ g] fonemasınıń juwan [ g] reńkine, únsiz jińishke reńki
bolǵan [ x], únli jińishke [ g] reńkine aynaladı.
Biraq [ q/ k] foneması sonor dawıssızlar menen birge dizbeklesken halda túbir sózdiń
aqınında kelse, oǵan dawıslı sesten baslanǵan qosımta qosılǵan menen joqarıdaǵıday bolıp, únli [
ǵ/ g] fonemasına aylanbaydı. Mısalı: [ xalıq]- [ xalqı], [qırq] [ qırqıs] hám t.b.
Sonday- aq [ t]. [ s]. [ sh] únsizleri de bul qáde tiykarında únlilerge aylanbaydı. Mısalı: [
at]- [ ati], [ tas]- [ tası], [ shash]- [ shashı] bolıp, olar ózgerissiz jumsaladı. Únsiz [ p] sesine
tamamlanǵan sózge dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, [ p] sesi únli [ b] sesine aylanadi, al [
p] sesine tamamlanǵan sózge [ up], [ ip] suffiksleri jalǵansa, onda [ p] sesi sonor [ w] sesine
aylanadi. Mısalı: [ qap] [ qabı], [ sap]- [sabı], [ jip] [ jibi], [ sep]- [ sebi], [ jap]- [ jabıs] hám t.b.
Biraq [ jelpi], [ gúrpúldi], [ serpil] usaǵan sózlerde [ p] sesi dawıslı sestiń tásiri nátiyjesinde
únli [ b] sesine aylanbaydı. Buyrıq feyillerdiń aqınında kelgen [ p] sesi sóylew tilinde [ w] menen
almasıp ta aytıla beredi. Mısalı: [ tap]- [ taw], [ sep]- [ sew], [ shap]- [ shaw]. [ qap]- [ qaw]. [ tep]-
[ tew]. Ádebiy tildiń stillik ózgesheligine qaray bul sózlerdiń birde aldıńǵilanı, birde sońǵilan
jumsaliwi mumkin. Máselen, oq jawdırdı (japtırdı emes), at shaptırım (shawdırım emes), tepkile
(tewkile emes), iyt qapqan (geyde gawǵan), gawip (qapıp emes), jawin jawdi ( geyde japti) t.b.
Unli [ z] sesine tamamlanǵan sózge únsiz [ s] sesinen baslanǵan qosimta qosılsa, [ z] únli
dawıssızı [ s] ǵa aylanıp aytıladı. Jasalıw ornı jaǵınan seslerdiń keyinli tásirge ushırap únlesiwine
tómendegi mısallardı keltiriwge boladı. Til aldı [ n] sesine tamamlanǵan sózge erinlik [ b] sesinen
baslanǵan qosımta qosılsa, [ n] sesi erinlik [ m] sesine aylanıp aytıladı. Mısalı: [ janbas]- [ jambas],
[ janbaw]- [ jambaw], [ nanbay]- [ nambay]. [ qanbadı]- [gambadi], [ tınba]- (timba), (minber)- [
mimber], [ nanba]- [ namba] Hám t.b. Jazıwda n saqlanıp jazıladı. Нázirgi qaraqalpaq tilinde túbir
sóz dep sanalatuǵin [gúmbez], [súmbil] sıyaqlı sózlerde qatar kelgen eki erinlik dawıssız (m, b) óz
ara únlesedi. Bul sıyaqlı sózlerdegi [m] erinlik sesiniń jumsalıwı keyingi tásirdiń (b sesiniń)
sebebinen ekenin biraz tyurkologlar tastıyıqlaydı. Sózdiń aqını [n] sesine tamamlanıp, oǵan [ ı]
sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, [ n] sesi [ ı] ǵa aylanıp aytıladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
213
REFERENCES
1.
Dáwletov A Til bilimi tiykarları. Nókis, 2013.
2.
Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. 1952.
3.
Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нөкис, 1993.
4.
Дәўлетов А. Хәзирги қарақалпақ әдебий тилиниӊ сеслик дузилиси. Нөкис, 1995.
5.
Дәўлетов А. Хәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нөкис, 1999
6.
Dáwletov A, Dáwletov M, Qudaybergenov M. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Nókis, 2009
