ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
856
«EDIGE» DÁSTANINDA QOLLANILǴAN TURAQLI SÓZ DIZBEKLERI
SEMANTIKALIQ JAQTAN BÓLINIWINIŃ QOLLANILIWI
Tolıbaeva Shaxzoda
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Filologiya hám tillerdi oqıtıw
(qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14578302
Annotaciya.
Biz bul maqalada
«
Edige
»
dástanındaģı qollanılģan turaqlı sóz dizbekleriniń
semantikalıq jaqtan bóliniwiniń qollanılıwına toqtaymız.
Tayanısh sózler:
sóz dizbegi,semantika, frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq
birlikler, frazeologiyalıq dizbekler
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЕМАНТИЧЕСКИХ ТИПОВ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ В
ДАСТАНЕ «ЭДИГЕ»
Аннотация.
В данной статье мы останавливаемся на использовании
семантических типов фразеологизмов в дастане «Эдиге».
Ключевые слова:
фразеологизм, фразеологическое единство, фразеологическое
сращение, фразеологическое сочетание.
THE USAGE OF SEMANTIC TYPES OF PHRASEOLOGICAL UNITS IN THE EPIC
«EDIGE»
Abstract.
In this article, we focus on the usage of semantic types of phraseological units in
the epic "Edige."
Keywords:
phraseological
unit,
phraseological
unity,
phraseological
fusion,
phraseological combination.
Turaqlı sóz dizbekleri xalıq tilinde uzaq dáwirler dawamında mudamı jumsalıp, qáliplese
otırıp, ózine tán mánilik boyawlar menen pikirdi tolıq jetkeriwde ayrıqsha xizmet etetuǵın sózlik
quramnıń ayrıqsha bir toparın quraydı. Haqıyqatında da turaqlı sóz dizbekleri óziniń obrazlıǵı
menen, tereń mánililigi menen, qurılısınıń quramalılıǵı menen ajıralıp turatuǵın hárbir millet
tiliniń ózgeshe bir kórinisi bolıp esaplanadı. Olardıń hár biriniń xalıqtıń ásirler boyı payda etken
ushqır qıyallarınıń, danalılıǵınıń, sóz dóretiwshiliktegi sheberliginiń ájayıp úlgilerin kóriwimizge
boladı. Tildegi frazeologizmler oydı obrazlı etip, kórkemlep, astarlap aytıwdan payda bolǵan hám
qáliplesken. Dástandaǵı frazeologizmler erte dáwirlerdegi qaraqalpaq xalqınıń jemisi dep aytsaq
asıra aytqan bolmaymız.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri grammatikalıq kóz-qarastan sóz dizbegi,
jay gáp qospa gáp túrlerinde ushırasqanı menen olar teoriyalıq jaqtanda ámeliy jaqtanda úyreniwdi,
anıqlawdı talap etedi hám bir-biri menen salıstırǵanda ózgesheliklerge iye ekenligi ayqın kórinedi.
Edige dástanın analizlep qaraǵanımızda semantikalıq jaqtan frazeologiyalıq ótlesiwler,
frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler orın alǵan. "Edige" dástanı ǵárezsizlikten aldın
ilimiy jaqtan izertlengen joq. Ǵárezsizlikke eriskennen keyin bul dástandı K.Allambergenov óz
miynetlerinde sáwlelendirdi. K.Allambergenov "Edige" dástanın jarıqqa shıǵardı hám onı tariyxıy
shınlıq tiykarında jaratılǵanlıǵın dálillep berdi. Bir qansha ilimpazlar dástan boyınsha ilimiy
jumıslar alıp bardı. Onda til ózgeshelikleri izertlene basladı.
Frazeologiyalıq ótlesiwler.
V.V.Vinogradov tutas frazeologizmniń mánisi menen onı
payda etiwshi sıńarlarınıń mánilerin qarım-qatnasına qaray frazeologiyalıq ótlesiw,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
857
frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek dep úsh toparǵa bólgen. Buǵan qosımsha tórtinshi
topar etip, naqıl-maqallar frazeologiyalıq ańlatpalar degen at penen kirgizildi. Hesh qanday
baylanıspaytuǵın frazeologizmler toparı frazeologiyalıq ótlesiwler dep ataladı. Máselen:
Oyıl menen Qayıldan, Qarǵalı Elek boyınan, Qubırlı degen qalanıń Edil Jayıq boyınan eki
tárep xalqınıń ordasına
qol salıp,
Kenjembay uzaq sóz salıp, ol qolınan kelmedi.( "Edige" 297-
bet)
Sol sózine ılayıq
Bir juwabın beremiz
Sózimdi basıp ayaqqa
Salma jara júzime. ( "Edige" 300-bet)
Bereketi ketti noǵaydıń,
arwaǵı ushıp
noǵaydıń, biymezgil otqan waqtında awılǵa jaw keldi
dep, shuw ete qaldı kóp noǵay. ( "Edige" 306-bet)
Qılıshın qınaptan suwırıp
Hár túgi tebendey shanshılıp
Alatuǵın sherdey jabısıp
Qabaǵı qarıs jabılıp
Balaǵa qarap tap qpydı. ( "Edige" 308-bet)
Edigejanǵa bereyin,
bawır bassa
bizlerge ata-anam deyǵoysa, eter xizmet bizlerge. ( "Edige"
308-bet)
Há, Kenjembay, Kemjembay
Men
tóbeden túspeymen
Ol keynińe ermeymen. ( "Edige" 312-bet)
Álip baba qara tiyin taqat janı qalmadı, qap-qara boldı júzleri,
jer kórmedi kózleri.
( "Edige"
328-bet)
Edige
bawırıp erip
sol waqta ózine keldi. ( "Edige" 332-bet)
Frazeologiyalıq birlikler
Frazeologiyalıq birliklerde frazeologiyalıq ótlesiw sıyaqlı tilde
tayar turǵan bólinbeytuǵın bir pútin birlik bolıp tabıladı. Olardıń ayırmashılıǵı frazeologiyalıq
birliktiń mánisi menen onıń astarlı mániler arasında qanday da bir baylanıs boladı. Máselen:
Basshısı
qulaq qoyadı,
munıń múshkil ekenin biledi, dáw bir kúni kelip kóre ǵoysa,
bizlerge hákim eter dep, mańlayımız qurıp keter, jılqıman qılıp qoya bereyin dep oyladı. ("Edige"
324-bet)
Basın alıp qashıp ketti
Áyne on tórt jasında. ( "Edige" 341-bet)
Taymaǵay bastan dáwranıń
Qulıp urılǵan páriyadım. ( "Edige" 337-bet)
Aytqan sózdi almadıń
Aqılǵa
qulaq salmadıń
. ("Edige" 299-bet)
Edildiń qırra boyına
kúniw-túnin bir etip,
kóship keldi Tumanxoja "awúyli" qılǵan jayına.
( "Edige" 303-bet)
Men tóbeden túskende
Salarman bilek moynıńa.
("Edige" 312-bet)
Qanı qızbay
turǵanda
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
858
Kórinbey ket izińe. ("Edige" 312-bet)
Frazeologiyalıq dizbekler
Frazeologiyalıq dizbekte olardıń quramındaǵı jeke sózlerdiń
leksikalıq mánisi menen tutas frazeologiyalıq dizbektıń ańlatatuǵın mánisi ortasında tikkeley
baylanıs boladı. Máselen:
Edigeniń kóz aldı
Tas túnek
boladı. ("Edige" 309-bet)
San miń úyli noǵaydı,
Qarataman awzıma.
("Edige" 348-bet)
Aradan júda kóp waq ótti, birneshe jıllar tolıp pitti, altı aylıq
hámile boyına payda bolıp
pitti,
Baba háddinen asıp ketti. ("Edige" 307-bet)
Adastım men aqıldan
Shashım turman jolımnan. ("Edige" 307-bet)
Bıraq xalıqtıń aytıwı boyınsha, ireńki sarı, qoy kózli,
shiyrinnen shákerpalsózli,
oń júziniń
qalı bar, xan qasınan jayı, xanǵa ılayıq der edi. ("Edige" 308-bet)
Shashın jayıp betin jırtıp
Otır anań qan jılap. ("Edige" 311-bet)
Ishkerige kiriń dep
Ímin qaqqan
qusaydı. ("Edige" 316-bet)
Jol bolsın, dep xan
Esingindegi xizmetker
Áne munnan
jol bolsın soradı.
("Edige" 321-bet)
Juwmaqlap aytqanda, bul maqalada "Edige" dástanında qollanılǵan frazeologizmlerdiń
semantikalıq jaqtan bóliniwine toqtadıq. Yaǵniy dástandı analizlep qaraǵanımızda ondaǵı
qollanılǵan frazeologizmlerdiń semantikalıq jaqtan frazeologitalıq ótlesiwler, birlikler, dizbekler
drp bóldik. Hám bul semantikalıq jaqtan bólingen frazeologizmlerdiń hár qaysısına bólek toqtadıq,
mısallar menen dálilledik.
REFERENCES
1.
Каримов И.А. Жоқары манаўият—жеңилмес күш. —Тошкент: Маьнавият, 2008.
2.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. —Нөкис: Билим, 1994.
3.
Абдиназимов Ш.Н. Лингвофолклористика. —Нөкис: Қарақалпақстан, 2015.
4.
Қарақалпақ фольклоры. (100 томлық) 57—66-томлар. 57-том. Едиге. 2013.
5.
Aynazarova G. Qaraqalpaq tilindevteńles eki komponentli frazeologizmlerdiń leksika-
semantikalıq hám stillik ózgeshelikleri. —Nókis, Qaraqalpaqstan, 2020.
6.
Ешбаев Ж. Қарақалпақ фразеологиялық сөзлиги. —Нөкис, 1985.
7.
Едиге. —Нөкис, Қарақалпақстан, 1990.
8.
Paxratdinov Q., Bekniyazova Q. Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler. —Nókis,
Qaraqalpaqstan, 2012.
9.
Abdinazimov Sh. Qaraqalpaq til tariyxı. T., 2014
