1274
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
«BÁZIRGEN» DÁSTANINIŃ MORFOLOGIYALIQ TÁREPTEN ÓZGESHELENIWI
Tolıbaeva Shaxzoda
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Filologiya hám tillerdi oqıtıw
(qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14570899
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq xalıq dástanı bolǵan "Bázirgen" dástanınıń
morfologiyalıq tárepten ózgesheleniwi sóz etiledi.
Tayanısh sózler:
Bázirgen dástanı, folklor, san kategoriyası, mánili sóz shaqapları, tartım
kategoriyası, seplik kategoriyası, betlik kategoriyası, kómekshi sóz shaqapları
МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ИЗМЕНЧИВОСТЬ ДАСТАНА «БАЗИРГЕН»
Аннотация.
В данной статье рассматривается морфологическое склонение
каракалпакского народного дастана «Базирген»
Ключевые слова:
дастан «Базирген», фольклор, категория числа, самостоятельные
части речи, служебные слова.
MORPHOLOGICAL VARIATION OF THE EPIC «BAZIRGEN»
Annotation.
This article discusses the morphological inflection of the Karakalpak folk epic
«
Bazirgen
»
Keywords:
"Bazirgen" epic, folklore, category of number, independent parts of speech,
auxiliary words.
Túrkiy tillerde eń áhmiyetli wazıypalardıń biri milliy ádebiy tillerdiń qáliplesiw hám
rawajlanın basqıshların izertlew bolıp tabıladı. Ádebiy tillerdiń rawajlanıw tariyxın izertlew hám
onıń basqıshların anıqlaw ushın jazba estelikler menen bir qatarda xalıq awızeki dóretpeleriniń,
ásirese, dástanlardıń til ózgesheliklerin tereń úyreniw úlken áhmiyetke iye. Hár bir xalıqtıń ádebiy
tili awızeki sóylew tiliniń tiykarında payda boladı. Tildiń sózlik quramında sol tilde sóylewshi
xalıqtıń tiliniń tariyxına baylanıslı bay maǵluwmatlar saqlanadı.
Demek, xalıq dástanınıń tilin izertlew arqalı sol xalıqtıń hám tili onıń rawajlanıw
basqıshları tuwralı hár tárepleme maǵluwmatlar alıwǵa boladı. Qaraqalpaq til biliminde
qaraqalpaq milliy ádebiy tiliniń tariyxın izertlewge arnalǵan sanawlı jumıslar ǵana bar. Mısalı:
professor D.S.Nasırovtıń qaraqalpaq tili dialektleriniń faktlerin áyyemgi jazba derekler menen
salıstırmalı aspektte islegen jumısları, akademik H.Hamidovtıń eski túrkiy jazba estelikleriniń tilin
izertlew baǵdarındaǵı jumısları hám D.Saytovtıń qaraqalpaq klassik shayırları shıǵarmalarınıń tili
boyınsha alıp barǵan jumısların kórsetiwge boladı.
1275
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Sh.Ábdinazimovtıń “Qırıq qız” dástanınıń sózlik quramı boyınsha islegen ilimiy jumısı da
qaraqalpaq til bilimindegi dástanlar tilin izertlewge arnalǵan jumıslar qatarına kiredi. Bıraq bul
ilimiy miynetler dástanlardıń, folklorlıq dóretpelerdiń tillik faktlerin ashıp beriwde júdá jetkiliksiz.
Sonlıqtanda biz ózimizdiń pitkeriw-qánigelik jumısımızdıń izertlew obyekti sıpatında
qaraqalpaq til biliminde ele qolǵa alınbay atırǵan folklordıń til ózgesheliklerin konkret bir dástan
mısalında izertlewdi aldımızǵa maqset etip qoydıń hám bul ushın «Góruǵlı» dástanınıń
«Bázirgen» shaqapshasınıń qaraqalpaq folklorınıń 34-tomına kirgizilgen qol jazba nusqasınıń
morfologiyalıq ózgesheligin analiz ettik.
Atlıq.
Dástanda atlıqtıń san kategoriyası, tartım kategoriyası, seplik kategoriyası, betlik
kategoriyalarına tiyisli qosımtalar jumsalǵan. «Bázirgen» dástanınıń tilinde ózine tán bolǵan
ayırıqsha leksika-semantikalıq hám grammatikalıq belgilerine iye atlıq sóz shaqabı sózlik quramı
hám formaları boyınsha kópshilik jaǵdayda házirgi ádebiy tilge sáykes bolıp keledi. Sonıń menen
birge olardıń qollanılıwında geypara ózgesheliklerde ushırasadı. Bunday ózgeshelikler kóbinese
ayırım atlıq jasawshı affikslerdiń qollanılıwında eski seplik formalarında hám predikativlik
affikslerdiń qollanılıwında kórinedi.
Atlıqtıń san kategoriyası.
Dástanda atlıqtıń birlik mánisin bildiretuǵın arnawlı
morfologiyalıq qosımtalar joq, birlik máni tábir atlıq arqalı ańlatılǵan:
Dushpan menen uluǵ sawash qılǵanday,
Suńqardan Áwezdi alıp qashqanday,
Dástanda kóplik máni -lar-ler qosımtaları arqalı bildirilgen:
Bázirgen der qulaq salıń
sózlerge
Panduw násiyatım aytqan
sizlerge,
Lal boldı shiyrin
tillerim.
Házirgi qaraqalpaq tilinde III bette feyil sózler kóplik qosımtaların qabıl etpeydi. Al, dástan
tilinde II bettiń birlik hám kóplik formasında -lar//-ler qosımtası jalǵanǵan:
İshimde dártim kóp bir-bir aytayın,
Qulaq salıp shıraqlarım
tıńlańlar,
Qaydan keldi bizge bul
dushpanlar,
Tartım kategoriyası.
Tartım kategoriyası belgili bir betke tiyislilikti bildiredi. Dástan
tilinde tartım qosımtalarınıń tómendegidey túrleri jumsaladı. I bet birlik sandı ańlatıw ushın -ım, -
im, -m házirgi qaraqalpaq tilinde jumsalmaytuǵın -um,-úm, kóplik sanda -ımız, -imiz, -úmiz
qosımtaları jumsalǵan:
Áwez
ulım
qáne dese ne dersiz,
Qulaq salıp esit meniń arzımdı,
1276
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
II bet birlik sandı ańlatıw ushın -ıń,-iń,-ń , -uń,-úń,-ń qosımtaları kóplik sanda -ıńız, -ińiz
qosımtaları jumsalǵan:
Belińdi
baylaǵan bekkem endi sen,
Kóńlińizge
saqlamańız zárre kek.
At basın teń qılıp jannan
keshińler.
III bette birlik hám kóplik sanda -ı/i, -u/ú, -sı/si, -ları, -leri, -lári qosımtaları jumsalǵan:
Ǵánimdi áylediń qolını baǵlı,
Táńri bersin muradını,
Mutabar sháhriniń orda kánleri,
Kelbetlik.
«Bázirgen» dástanınıń tilinde kelbetlik sózler túbir hám dórendi kelbetlikler
túrinde ushırasadı. Túbir kelbetlikler tómendegi mısallarda jumsalǵan:
Sap qurbashı altın tuwlar,
Sóyleń lalbolmasa qızıl til endi,
Batırlar qolında altın pıshaqlar,
Basında oynasar alǵır ullılar.
Dórendi kelbetlikler -sız,-siz qosımtaları járdeminde jasalǵan. Bul dórendi kelbetlikler -lı,-
li affiksi bildiretuǵın mánilerine qarama-qarsı mazmundı beriw ushın qollanıladı.
İyesiz dep urmaǵaysız basına,
Bunday kórikli sulıw jigit boladı eken,
Bedew atlı, zábin atlı jan tórem,
«Bázirgen» dástanı tilinde parsı tillerinen ózlesken
biy, na, ná
elementleri kelbetlik
jasawda jiyi ushırasadı. Mısalı:
Biy
kar júrer oshbuw dúnya,
Dúnyadan biyperzent ótken sultanım,
Nágáhanda uǵlım boldı gunákár,
Sanlıq.
Sanlıq abstrakt san mánisin yamasa predmetlerdiń sanın, shamasın qatarlıq tártibin
bildiretuǵın sóz shaqabı. «Bázirgen» dástanınıń tilinde sanlıqlardıń tómendegidey mánilik túrleri
ushırasadı. Dástan tilinde sanaq sanlardan,
bir, yeki, úsh, tórt, bes, altı, jeti, segiz, toǵız, on, juz,
mıń
sanları jumsalǵan.
Qulaqqa almayman aytqan sózińdi,
On sákkiz mıń alam haqqı zuljalar,
Oyarman dep ekki sháhlá kózińdi,
Dástan tilinde qatarlıq sanlıqlar
-lanshı, -lenshi
affiksi arqalı jasalǵanlıǵın kóremiz.
Ekilenshi sózim buldur, háy balam,
Adamnıń jaqsısın qay jerde kórdiń?
1277
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Birlenshi sawalım buldur Áwezjan
Shamalıq sanlardıń mánisin “bir” sanaq sanına neshe soraw-qatnas almasıńlarınıń
dizbeklesiwi arqalı ańlatqan.
Ne birewden oshbuw dúnya qalǵandı,
Bir neshe sahabalar keldi tushımda,
Dástan tilinde toplaw sanlar
-laǵan, -legen
affiksleriniń jáne de sanaq sanlardıń tákirarlap
keliwinen jasalaǵanın kóremiz.
Almasıq.
Dástan tilinde almasıńlardıń házirgi qaraqalpaq tilindegi barlıq túrleri ushırasadı.
Máńa degen yigitlerdi ózime jiberersiz,
Qudayım man qulǵa ráhim qıl endi.
Seniń ushın zar jılap tur qudaǵa,
II bet birlik sanda «sen» almasıǵı jumsalıp, seplengende ózgeriske ushırap aytılǵan:
Sańa kásadar áylermen,
Sańa jılawdar áylermen,
III bet birlik sanda ol betlew almasıǵınıń jumsalıwında házirgi tilimizge salıstırǵan
tómendegidey ózgerisler bar. «Ol» almasıǵı seplengende «anıń» «anı» «ańa» formalarında
jumsalǵan:
Ańa mártlik penen bir sóz dedi,
Boyıńa barabar ańa zer berey,
Ańa jılawdar áylermen,
Dástan tilinde almasıqlardıń qollanılıwında aytarlıqtay ózgeshelikler sezilmeydi. Lekin,
siltew almasıqları ǵana azı-kem ózgeshelikke iye. Sebebi dástanda «bul» almasıǵı seplengende
«b» sesi «m» sesine ózgeredi. Mańa munday barlıq kerek, Bunı-munı, bunıń-munıń:
Meni bunda shorı qıldı bir quday,
Bir sóz aytpay tıńla munı,
«Bázirgen» dástanı tilinde bári, bárshe, hámme, jumlá, hámme jámlew almasıqları
jumsalǵan. Olardıń ishinde «jumlá» almasıǵı házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde jumsalmaydı.
Hámmeń turıp sálem beriń yaranlar,
Qashırǵan suńqarım Áwez kelipti,
Feyil
. Feyil túbirlerinen hám tiykarlarınan funkcional formaları-atawısh feyil, kelbetlik
feyil, hal feyil, jasaladı. Atawısh feyil is-hárekettiń atınan jasalǵan háreket protsessin bildiredi.
Tiykarǵı affiksler: ıw, iw, maq, mek, baq, bek.
Sol jerge sultan qılmaqshı boldı,
Dushpanlar qılmaqta bizge málamat,
Sol tárepke barmaqtı oyladı,
1278
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Házirgi tilde kelbetlik feyildiń tiykarǵı formaları -ǵan,-gen, -qan,-ken, -ar-yer-r, -tuǵın
affiksleri bolıp tabıladı:
Basına tilladan
quyılǵan jıǵa kiygennin,
Ata sizde
bolur
bálki ıńtiyar,
Tah
kórgeninshe
ǵárip atam hesh endi.
Kelbetlik feyiliniń -ar,-yer,-r,-ır,-ir forması, dawıslıdan keyin -yur-yúr affikslerine iye
bolıp Shıǵıs Túrkistan tekstlerine xarakterli.
Aq quw
ushar
aydın shamqar kóllerde,
Saǵınıp ushıp
keler
,
Kelbetlik feyildiniń -mas-mes, -bas-bes qosımtaları bolımsızlıq formasın payda etedi:
Óziń ólmey dushpan
kelmes
qasına,
Dushpan
shıńmas
tań ólgenshe jolıńa,
Dástan tilinde jumsalǵan hal feyil formaları házirgi ádebiy tilimizge tolıq sáykes keledi.
Hal feyil tómendegi qosımtalar menen jasaladı.
-ıp,-ip,-p qosımtaları ótken máhálge baylanıslı hárekettiń xalatın, sının anıńlap keledi:
Basın
kesip
tash astine,
Sharap
iship
men más boldım.
Kóterip
oynatpay onı dizeńe.
Ráwish.
Ráwish is-hárekettiń hám belginiń belgisin bildiretuǵın mánili sóz shaqabı.
Dástan tilinde ráwish formaları házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi formalarına sáykes
keliwi menen birge, geypara ózgeriske ushıraǵan formalarda ushırasadı. Lekin, bular dástan tilinde
júdá siyrek jumsalǵan. Mısalı:
Áwwal
keldi Goruǵlı.
Atı onıń
shunda
óldi.
Bul mısallardaǵı áwwel, áwel, sózi waqıt, «shunda» sózi orın ráwishi ornında jumsalıp
dástannıń tiline tán ózgesheligi bolıp tabıladı.Dástan tilinde “-sha,-she” affiksiniń jalǵanıwı
arqalı almasıńlardan jasalǵan ráwishler ushırasadı.
Kómekshi sóz shaqapları
Tirkewishler.
Tirkewishler ózine tán ózgeshelikke iye, olar ózi menen birge waqıtlıq,
sınlıq, mánilik qatnaslardı bildiredi. Dástan tilinde tirkewshilerdiń eski jazba tilge tán hár qıylı
formaları ushırasadı. Sonıń menen birge házirgi tilimizdegi «benen», «menen», «penen» tirkewshi
de qollanıladı.
Tezlik
penen
Áwezxan.
Áliy
menen
, Waliy
menen
.
«Kibi», «yańlı» tirkewishleri dástan tilinde qollanılǵan:
1279
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Jas jigitler kirse sher
kibi
maydan.
Mısalı peri
yańlıdı.
«Bázirgen» dástanınıń tilinde házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde jumsalmaytuǵın bilán,
ishre, ilá, birlá tirkewshileri ushırasadı.
Tezlik
bilán
patshaǵa.
Márt jigitler maydan ishira saylanıp.
Dánekerler
. Dánekerler sóz benen, sózlerdi sonday-aq, gáptiń birgelikli aǵzaları menen
qospa gáptiń quramındaǵı gáplerdiń araların baylanıstırıw ushın qollanıladı. Biriktiriwshi hám,
taǵı, jáne menen dánekerleri dástan tilinde kóp ushırasadı. Taǵı da “wa”, “ya” denekerleri de
ushırasadı.
Sınap keldim
wá
yaxshı yamanın bildim.
Ya
anarsız, qamarsız.
Dástan tilinde qarsılas dánekerler menen awıspalı, gezekles dánekerler ónimli jumsalǵan
hám dástannıń tilin bayıtıp otırǵan:
Almay qaytsań qanday bolar uyatı
Ya
qalıqlar,
ya
ólińler jigitler.
Janapaylar.
«Bázirgen» dástanı tilinde joq, ǵana, hám, naǵız, sarras, ǵoy, tek, kúta, asa,
misli, dál, áne, judá sıyaqlı janapaylar ushırasadı.
Qanını iship
misli
suwlar.
Áne,
endi gápti Bázirgennen esitiń.
Juwmaqlastırıp aytqanda. «Góruǵli» dástanınıń shaqapshası «Bázirgen» dástannıń
qoljazba nusqası XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq tili boyınsha bahalı
maǵluwmat beriwshi jazba estelik bolıp, qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń payda bolıwı hám
rawajlanıwı basqıshların izertlewde bahalı derek bolıp tabıladı.
REFERENCES
1.
АбдиназимовШ. «Кырыққыз» дәстаныныңлексикасы. –Нөкис, 1992 (канд.
диссертация)
2.
АйдаркуловК. «Квопросуобэтническихтерминов в эпосе «Манас», -Фрунзе, -1988.
3.
Әбдиназимов Ш. Қарақалпақ тили тарийхы. -Нөкис, 2002.
4.
Әбдиназимов Ш. Қарақалпақ тили тарийхы. -Нөкис, 2003.
5.
Эгамбердиев Р.А. «Фразеологизмы в эпосе «Манас», -Фрунзе, -1988.
6.
Байлиев С. «Языковые особенности дастана», «Саят и Хамра», -Ашхабад -1965.
7.
Бейбутова Р.Т. «Военная лексика в эпосе» «Манас», -Фрунзе, -1988.
1280
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
8.
Бердимуратов Е., Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. (Фонетика, лексикология)-
Нөкис, 1979.
9.
Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. -Нөкис, 1994.
10.
Боронов А. А. «Антропрономии в киргизском героическом» эпосе «Манас», -Алма-
ата -1988.
11.
Мамедқулиев Д. «Языковые особенности дастана», «Шахсанем и Ғариб», -Ашхабад.
-1974.
12.
Мехтиева С.Т. «Язык эпоса «Шахрияр», -Баку, -1975.
13.
Насыров Д.С. Лексический состав диолектов каракалпакского языка с точки зрение
происхождение. //Вестник КК.ФАН 1973. №1.
