ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
253
TALABALARNI INTUITIV QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH
Baxrinova Munisa Xusniddinovna
Qarshi Xalqaro universiteti o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13921465
Annotatsiya. Ushbu maqolada talabalarni intuitiv qobiliyatlarini rivojlantirish, oliy ta’lim
tizimida talabalarda intellektual ijodiy qobiliyatni rivojlantirish masalalari yoritib berilgan
bo‘lib, talabalarda kasbiy salohiyatini oshirishning qisqacha bayoni keltirilgan.
Kalit so‘zlar: intellektual, texnologiya, kreativ, didaktik metodlar, metodik tavsiya.
DEVELOPMENT OF STUDENTS' INTUITIVE ABILITIES
Abstract. In this article, the issues of developing intuitive abilities of students, developing
intellectual creative abilities of students in the higher education system are highlighted, and a
brief description of increasing students' professional potential is given.
Key words: intellectual, technology, creative, didactic methods, methodical
recommendation.
РАЗВИТИЕ ИНТУИТИВНЫХ СПОСОБНОСТЕЙ СТУДЕНТОВ
Аннотация. В данной статье освещены вопросы развития интуитивных
способностей студентов, развития интеллектуальных творческих способностей
студентов в системе высшего образования, а также дана краткая характеристика
повышения профессионального потенциала студентов.
Ключевые слова: интеллектуальные, технологические, творческие, дидактические
методы, методические рекомендации.
Talabalarni intuitiv qobiliyatlarini rivojlantirish uchun bir nechta usullar va yondashuvlar
mavjud. Quyidagi tavsiyalar foydali bo'lishi mumkin:
1.
Tajriba o‘tkazish
: Talabalarni yangi vaziyatlar bilan tanishtirib, ularga tajriba o‘tkazish
imkonini berish. Misol uchun, guruh muhokamalari yoki loyiha ishlarida ishtirok etish.
2.
Qiziqarli savollar
: Talabalarni o‘ylantiradigan savollar berish. Bu, ularning ichki his-
tuyg‘ularini va mantiqiy fikrlashini rag‘batlantiradi.
3.
Meditatsiya va e'tibor
: Meditatsiya va e'tibor mashqlari orqali talabalar o‘z his-
tuyg‘ularini va fikrlarini yanada chuqurroq tushunishga o‘rganishlari mumkin.
4.
Ijodiy fikrlash
: Ijodiy vazifalar berish orqali talabalar o‘z qobiliyatlarini rivojlantirishlari
uchun erkin fikrlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
5.
Tajribalar va o‘rganish
: Tajribalardan o‘rganishga va hatolarni qabul qilishga o‘rgatish.
Bu intuitiv fikrlashni oshirishga yordam beradi.
6.
Multidissiplinar yondashuv
: Turli fanlararo bilimlarni birlashtirish orqali talabalarni
keng ko‘lamda fikrlashga undash.
Bu yondashuvlar talabalarni o‘z intuitiv qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi va
ularni yanada mustaqil fikrlovchi shaxslar sifatida tarbiyalaydi.
Dunyo miqyosida о’quv jarayoni nazariy bilimlar berishdan olingan bilimlarni
amaliyotda qо’llash kо’nikmalarini rivojlantirish, axborot texnologiyalari asosida talabalarda
mustaqil ta’lim olish malakalarini shakllantirish bо’yicha ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda
.
Ushbu yо’nalishda jumladan, oliy ta’lim tizimida innovatsion texnologiyalar tatbig‘iga
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
254
asoslangan dars tahlili va uning metodikasini takomillashtirishga
qaratilgan
tadqiqotlar
ustivor hisoblanmoqda. Bu borada о’qituvchi-murabbiy talaba shaxsining ma’naviy-axloqiy
dunyosini о’zgartirish, unga pedagogik ta’sir kо’rsatish orqali undagi bor imkoniyat va
qobiliyatlarni yuzaga chiqarish, ijtimoiy faol va malakali raqobatbardosh kadrlarni
tayyorlashga alohida e’tibor berilmoqda.
Yoshlarni kasbga о’rgatish va uni egallashi jamiyat taraqqiyoti uchun о’z hissasini
qо’shib yashashi va shu orqali jamiyatda о’zligini namoyon etishi, ya’ni shaxsning kamol
topishi, bu borada talaba shaxsining о’zini-о’zi ma’naviy-kasbiy tarbiyalash texnologiyasi
har qachongidan dolzarb hisoblanib, jamiyatimizning ma’naviy yangilanishida, ijtimoiy
yо’naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishda jahon hamjamiyatiga qо’shilishini
ta’minlaydigan demokratik huquqiy davlat qurish, kadrlar tayyorlashning milliy masalasi ustuvor
mezon sifatida muhim ahamiyatga ega.
Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimida har tomonlama yetuk va ijodkor shaxsni
tarbiyalash masalasi ta’lim-tarbiya jarayonining barcha bosqichlarida pedagogik tizimning
tarkibiy qismlari o‘zaro aloqadorligi, muvofiqligi hamda istiqbolga yo‘naltirilganligini
ta’minlash ehtiyojini yuzasidan keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilib, muayyan
natijalarga
erishilmoqda.
«2022-2026
yillarda O‘zbekiston
Respublikasi
Yangi
O‘zbekistonning
taraqqiyot
strategiyasida, jumladan oliy ta’limga jamiyat taraqqiyotini
rivojlantirish, modernizatsiyalash bilan bog‘liq bo‘lgan yangi, yuqori talablarni qo‘ymoqda...».
«Milliy tafakkur salohiyatiga ega bo‘lgan iste’dodli yoshlarni tarbiyalash va ularni
qo‘llab-quvvatlash masalasiga alohida e’tibor qaratishimiz lozim» kabi muhim vazifalar belgilab
berilgan.
Ushbu
vazifalarini
amalga
oshirishda,
jumladan,
ta’lim
jarayonini
individuallashtirish, integratsiyalash va uning samaradorligini ta’minlash orqali shaxsning
intellektual salohiyatini oshirish, bilim egallashning mustaqil, faol ijodiy metod va usullarini
ta’minlash muammosi intellektual-ijodiy qobiliyatni rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq
ravishda takomillashtirishni taqozo etmoqda.
Ijod - bu subektning tafakkuri, aqli va idroki nazorat qiluvchi, tartibga soluvchi,
yinaltiruvchi, shu bilan birga ijtimoiy amaliyotga muvofiq ravishda muttasil izgarib boruvchi
obektiv olamning subekt ongidagi faol in’ikosidir.
Talabalarda
intellektual-ijodiy
qobiliyatni
rivojlantirishda
zamonaviy
ta’lim
texnologiyalariga bo‘lgan ehtiyoj mavjudligi asoslovchi tajriba-sinovda o‘z tasdig‘ini topdi.
Talabalarning intellektual salohiyati ularning ilmiy-tadqiqot faoliyati natijasi bo‘lib,
ijodiy qobiliyatlarni, ta’lim va kasbiy tayyorgarlikni, yangilik, o‘ziga xoslik va o‘ziga xoslik
bo‘lgan intellektual mahsulotlarni yaratish zarurligini o‘z ichiga oladi.
Ta’lim texnologiyalar bo‘yicha ilmiy metodik tavsiyalarni keltirishdan avval uning
o‘quv jarayonidagi in’ikosiga oid nazariy ma’lumotlarni keltirib o‘tish joiz deb bildik.
Zamonaviy texnologiyalar nafaqat ta’lim mazmunini rivojlantirish, balki talabalarni
intellektual-ijodiy qobiliyatini rivojlantirishda qo‘l keladi. So‘nggi yillarda oliy ta’lim jarayonida
rivojlantiruvchi, muammoli, hamkorlikdagi, dasturli, blok-modulli, shaxsga yo‘naltirilgan,
o‘yinli va axborot texnologiyalar keng qo‘llab kelinmoqda. Har qanday ta’lim texnologiyasi
uzluksiz ta’limning qaysi bo‘g‘inida qo‘llanmasin, uning markazida ta’lim oluvchi shaxsi va
uning qiziqishlari, ehtiyojlari ko‘zda tutilishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
255
Shuningdek, intellekt va ijodiy qobiliyatni rivojlantiruvchi ta’lim texnologiyalari
tizimlashtirildi. Ushbu texnologiyalarning maqsadi talabalarda kasbiy salohiyat rivojlantirish,
kelajak faoliyati haqidagi tasavvurlarni mustahkamlash, o‘z-o‘zini rivojlantirish hamda shaxsiy
sifatlarini tarbiyalashdan iborat.
Intellektual qobiliyatlar-bu shaxsning ta’sirchanligi, predmetni idrok qilishining
kuchliligi va yaxlitligi, u to‘g‘risida keng ma’lumotlarga ega bo‘lishdir. Shunindek, tafakkur
o‘zgaruvchanligi va tezkorligi, mantiqiy va savodli mulohaza yuritish, tizimli harakatlar, sintez-
tahlil-sintez, ijodiy ifodalay bilish, umumlashtirish va xulosalash, o‘z fikriga ega bo‘lish bilan
namoyon bo‘ladi.
Talabalarda intellektual-ijodiy qobiliyatni rivojlantirishda ta’limning amaliy va nazariy
shakllarini innovatsion didaktik metodlarni qo‘llash orqali amalga oshiriladi natijada zamonaviy
malakali shaxsni shakllantirishga erishiladi.
Shunday qilib, talabalar kreativ qobiliyatlarini rivojlantirish davlat ahamiyatidagi va
ijtimoiy-pedagogik muammo bo‘lib hisoblanadi. Talabalada asosiy kreativ– intellektual-
ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish–hozirgi zamon ta’lim tizimida birinchi darajali vazifadir.
Yuksak intellektual salohiyatli zamonaviy bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash
tizimidagi integratsion jarayonlarni tahlili natijasida kompetentlik yondashuvi asosidagi
integrativ kurslarni ishlab chiqishning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash, ushbu jarayonning
belgilangan natijalarga erishilishini ta’minlaydi. Integratsion jarayonning asosi sifatida kasbiy
kompetensiyalar tanlanib, ular bitta yoki bir nechta integrativ kurslar doirasida shakllantirilishi
mumkin.
Binobarin, yangi avlod shaxsining kreativ–ijodiy rivojlanishi, unda yuksak idrok qilish
faolligi bilan intellektual-ijodiy singari shunday muhim qobiliyatlarning rivojlanishi –
zamon talabi, o‘quv, hayotiy, mehnatga oid va sotsial-ijtimoiy muvaffaqiyatning asosidir.
Yuqori bosich Talabalarining muntazam ravishda doimiy-intellektual ijodiy jihatdan
rivojlantirilishi maqsad qilib qo‘yilmog‘i lozim. Talabalarning, ayniqsa, intellektual-ijodiy
qobiliyatlar sohasida kreativini shakllantirish va rivojlantirishning ilmiy asoslangan – tizimi,
mazmuni, shakllari, texnologiyalari, metodlari, usullari, uslublari va vositalari zarur.
Bо’lajak mutaxassislarning intellektual salohiyatli oshirish, shuningdek, talaba shaxsini
yuksaltirish, mantiqiy fikrlashga undovchi jarayonlar va imkoniyatlarni ta’lim amaliyotida keng
qо’llashda
integrativ
yondashuvlar
asosida
ta’lim-tarbiya jarayonlarini tashkil qilish
maqsadga muvofiqdir.
Ular
talabalarning
kreativ
qobiliyatlarini
rivojlantirishga
nisbatan
o‘z-ijodiy
yondashuviga ega bo‘lishlari lozim. Ta’lim jarayonlarida talabalarlarning ijodiy fikrlashi,
ijodiy tasavvuri tegishli darajasini rivojlantirishni ta’minlashga, ijodkorlik metodlarini o‘quv-
tarbiyaviy jarayonda qo‘llanilishiga yetarli vaqt ajratilmog‘i kerak.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot Strategiyasi to‘g‘risida. PF-60-son. 28.01.2022
2.
Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash - yurt taraqqiyoti va
xalq faravonligining garovi. – Toshkent: «O‘zbekiston», 2017, 48-b.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
256
3.
Rahimov B.X. Yoshlarni ilmiy ijodiy faoliyatga yo‘naltirish asoslari. -Toshkent:
Fan, 2010. - 128 b.
4.
Xekxauzen X. Motiваsiya дeyatelnost. -2-e izд.- SPБ: Piter - Moskвa: Smisl, 2003. - 860 s.
5.
Safarova R. O‘quvchilarning bilim sifatini oshirish // Xalq ta’limi. 2005. №1. -B.14-19.
