Dekabr, 2024-Yil
20
VOYAGA YETMAGANLAR TOMONIDAN SODIR ETILADIGAN BEZORILIK
JINOYATLARINI TADQIQ ETISHNING IJTIMOIY ZARURATI
Valiboyev Izzatbek To‘xtasin o‘g‘li
Jamoat xavfsizligi universiteti magistratura talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14280058
Kirish.
Yoshlar mamlakatning tayanchi, kelajakdagi poydevori hisoblanadi. Ayni damda,
rivojlanayotgan texnologiyalar davrida yashayotgan ekanmiz, har qanday jabhada rivojlanishimiz
uchun zarur bo‘lgan imkoniyatlar ham ortib borayotgani sir emas, mazkur imkoniyatlardan
samarali foydalana bilish, komil insonning belgisidir. Shu bilan birga, imkoniyatlarga olib
boradigan yo‘llar mashaqqatli bo‘ladigan bo‘lsa, natija ham a’lo darajada bo‘lishi haqida ko‘p
marotaba eshitganmiz. Shuningdek, rivojlangan texnologiyalar imkoniyatlaridan besamar
foydalanish, salbiy nuqtayi nazardan olib qaraganda ayanchli voqea sodir bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Jahon miqyosida jinoyatlar sonining ortib borishi ham insoniyatga nafi tegadigan
imkoniyatlardan noto‘g‘ri foydalanish natijasida yuzaga keladigan salbiy oqibatlar orqali paydo
bo‘ladi. Jinoyatchilikka qarshi kurashish BMT doirasida dolzarb bo‘lgan mavzulardan biri
hisoblanadi. Yurtboshimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev tomonidan BMT bosh
assambleyasining 78-sessiyasidagi nutqidan tushunishimiz mumkinki, mamlakatimizda olib
borilayotgan islohotlar asosan yosh avlodni sog‘lom muhitda kamol toptirish, ularni turli xil yod
g‘oyalardan asrash va rivojlanishlari uchun barcha zamonaviy imkoniyatlardan foydalanishni
tashkil etishdan iborat ekanligidan dalolat beradi. Ushbu anjumanda, yurtboshimiz tomonidan
yoshlar siyosatiga oid quyidagi fikr-mulohaza va takliflar ilgari surilgan ya’ni “Aholisining deyarli
yarmi yosh avlod vakillari bo‘lgan Markaziy Osiyo uchun yoshlar va ularning salohiyatini
ro‘yobga
1
chiqarish masalasi ayniqsa dolzarb ahamiyatga ega. Ayni paytda biz Birlashgan
Millatlar Tashkiloti va uning ixtisoslashgan tuzilmalari bilan samarali hamkorlik o‘rnatish, boshqa
mintaqalarning ilg‘or tajriba va yutuqlarini o‘rganishdan manfaatdormiz. Shu munosabat bilan
Birlashgan Millatlar Tashkiloti huzurida Markaziy Osiyo yoshlarini rivojlantirishga
ko‘maklashish bo‘yicha ishchi guruh tashkil etishni taklif etaman. Uning doirasida “Markaziy
Osiyo yoshlarining kun tartibi – 2030” dasturini ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir”
1
1
© 2024 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
Dekabr, 2024-Yil
21
Ta’kidlash joizki, Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlarning miqdori
so‘ngi vaqtlarda ortib borayotgani kishini taajjubga solmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
O‘zbekistonda 2023-yilda 3600 nafar voyaga yetmagan shaxslar jinoyat sodir etgan. Mazkur
ko‘rsatkich, oldingi besh yil davomidagi sodir etilgan jinoyatlar ko‘rsatkichidan 4.4 barobarga
oshganini ko‘rsatmoqda. Yil davomida voyaga yetmaganlar tomonidan tovlamachilik 70%,
bezorilik 60%, qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish 40%, nomusga tegish va odam o‘ldirishga
urinish jinoyatlari 20% ko‘paygani aniqlangan. Jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlar eng ko‘p
700 nafari Farg‘ona viloyatiga to‘g‘ri kelgan. Keyingi o‘rinlarda, Toshkent shahri – 545,
Namangan viloyati – 451, va Toshkent viloyati – 345 kishi. Eng past ko‘rsatkichlar Jizzax – 54,
Navoiy – 62, va Xorazm – 66 nafar voyaga yetmagan shaxs qayd etilgan.
1
Muhokama va natijalar.
Har bir jinoyat o‘zining ijtimoiy xavflilik darajasi, sodir etish
vaqti va uslubi hamda sharoiti bilan qolgan jinoyat turlaridan farq qiladi. Bezorilik jinoyati, asosan
jamoat joylarida sodir etilishi, voyaga yetmaganlarning ishtiroki mavjudligi va jinoyat turlarining
ayrim harakatlari (badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazib,bir guruh shaxslar tomonidan) aks etishi
bezorilikning o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi.
2
Shuningdek, bezorilik jinoyatining kelib chiqish tarixiga yuzlanadigan bo‘lsak, XIX asrda
Londonda kelib chiqishi Irlandiyaga mansub Patrik Xouligen yashagan. U mashhur o‘g‘ri hamda
bezori bo‘lgani uchun uning ismidan “xuligan” ya’ni bezori so‘zi kelib chiqqan degan qarashlar
mavjud.
1
Ingliz tilida bezorilik so‘zi “hooliganism” so‘zi bilan ifodalanib, o‘zini jamoat joyida
ochiqcha shovqinli va agressiv xulq-atvorda tutish ma’nosida qo‘llanadi.
1
Bundan kelib chiqadiki
bezorilik jinoyatining kelib chiqishi va keng tarqalishi asosan XIX asr oxiri hamda XX asr
boshlariga to‘g‘ri keladi. So‘ngi o‘n yillikda, dunyoda bezorilik jinoyatining tobora o‘sib
borayotgani, uning bir qancha turlari paydo bo‘layotgani va buning oqibatida ijtimoiy sog‘lom
muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani bizga ma’lumdir. Bezorilikni oldini olishga qaratilgan
tadqiqotlarga ko‘ra, mazkur jinoyatning sodir etilishi asosan sodir etuvchining sog‘lig‘idagi
muammolar tufayli ro‘y berayotgani aniqlangan. Bezorilik jinoyati ko‘pgina holatlarda maktab
o‘quvchilari orasida uchrayotgani ham mazkur jinoyatning bevosita salbiy xususiyatlari
mavjudligi haqida dalolat beradi. Bezorilik jinoyati – kuchli shaxs yoki guruh tomonidan zaif
bo‘lgan shaxsga jismoniy yoki psixologik bosim bilan zarar yetkazish va jabrlanuvchi hamda
ayblanuvchi o‘rtasida kuch nomutanosibligini keltirib chiqaradigan harakat sifatida ta’riflangan.
1
© 2024 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
2
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi
Dekabr, 2024-Yil
22
Bezorilikni sodir etishga bo‘lgan xohish o‘rta yoshlardagi shaxslarga qaraganda
o‘smirlarda yuqori ekanligi namoyon bo‘lmoqda.
Bundan tashqari, bezorilik – salbiy xulq atvor sifatida takrorlanib sodir etiladigan, qasddan
jismoniy va emotsional tarzda jabrlanuvchiga zarar
3
yetkazadigan harakat hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga muvofiq, bezorilik jamiyatda yurish-turish
qoidalarini qasddan mensimaslik, urish-do‘pposlash, badanga yengil shikast yetkazish yoki
o‘zganing mulkiga shikast yetkazish yoxud nobud qilish ancha zarar yetkazish bilan bog‘liq holda
sodir etiladigan ijtimoiy xavfli qilmish hisoblanadi.
Ta’kidlash joizki, dunyo bo‘yicha bezorilik jinoyati uch xil vaziyatda ya’ni
ijtimoiy hayot
muhitida,
maktab
muhitida va
internet
orqali sodir etilayotgani barchaga tanishdir. Mazkur yo‘llar
orqali bezorilikning sodir etilishi o‘z navbatida ta’lim–tarbiyaga yuqori darajada salbiy holatni
yuzaga keltiradi.
1
Bezorilik jinoyati o‘zida turli xil jinoyat ko‘rinishidagi shakllarni o‘z ichiga
oladi: a) jismoniy bezorilik, b) verbal bezorilik, c) munosabatga doir bezorilik va d) mol-mulkka
zarar yetkazish.
Jismoniy bezorilik –
zo‘ravonlik harakati bilan bezorilikni amalga oshirish; urish,
tepish, yuziga musht uloqtirish va tupurish.
Verbal bezorilik –
haqoratlash, shaxsning nomga
(taxallus) bo‘lgan huquqini buzish, yozma ravishda haqoratomuz so‘zlardan foydalanib shaxsga
tahdid qilish.
Munosabatga doir bezorilik
– shaxsning ruxsatisiz shaxsga doir ma’lumotlarni
tarqatish, ko‘ngilsiz suratlarini tarqatib yuborish bilan tahdid qilish, shaxs haqida salbiy mulohaza
qilish va bu bezorilik jinoyatining turi asosan yosh insonni nomunosib xulq-atvor bilan qolgan
insonlardan uzoqlashtirish hamda munosabat o‘rnatishiga qarshilik qilish.
Mol-mulkka zarar
yetkazish
– mazkur turdagi bezorilik jinoyati o‘zida o‘g‘rilik, mukka ziyon yetkazish, egasiz
ashyoni mulkdorga qaytarishdan bosh tortish va shaxsning ruxsatisiz shaxsiy elektron
ma’lumotlarni oshkor qilish.
1
4
Bundan tashqari, voyaga yetmaganlarni bezorilik jinoyatini sodir etishga undayotgan
sabablar keng doiradagi risklarga borib taqalmoqda. Bular quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1
ISSN: 3030-377X Sardor Suvanov Toshkent Davlat Yuridik universiteti mustaqil izlanuvchisi Toshkent viloyat
ma’muriy sudining sudyasi. “VOYAGA YETMAGANLAR TOMONIDAN SODIR ETILADIGAN BEZORILIK
JINOYATINING KRIMINOLOGIK JIHATLARI” ISSUE 14, Volume1 15 May, 2024
shine.uz/index.php/ilmnuri/index
2
DOI: 10.1007/s00431-012-1782-9 Bullying and victimization among Turkish children and adolescents:examining
prevalence and associated health symptoms Received: 6 March 2012 /Accepted: 12 June 2012 /Published online: 27
June 2012 © Springer-Verlag 2012
https://link.springer.com/journal/431
1
111453 O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
2
Isik Top
1
Belgin Unal
2
. Peer bullying in adolescents and related factors (2024) Turkish Journal of Public Health, 22
(1),pp.23-34.
https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0
DOI:10.20518/tjph.127258
Document Type: Article Publication Stage: Final Source: Scopus
Dekabr, 2024-Yil
23
psixiatrik muammolar ya’ni depressiya, xavotirlik, ijtimoiy zaiflik, ta’limdagi muvaffaqiyatsizlik,
darslarda passiv tarzda ishtirok etish va boshqa zo‘ravonlik ko‘rinishidagi xulq-atvorlar. Jismoniy
mushtlashish ostidagi bezorilik asosan chekish, alkogol mahsulotlariga ruju qo‘yish va boshqa
jinoyatlarda ishtiroki bilan asoslanadi. 2019-yilda AQSHda o‘tkazilgan yoshlar jinoyatchiligiga
sabab bo‘layotgan omillarni aniqlash (the Youth Risk Behavior Survey) natijalariga muvofiq, 19.5
% maktab o‘quvchilari tomonidan bezorilik jinoyati sodir etilganligi aniqlangan.
1
O‘tgan yillik
bilan mazkur ko‘rsatkich o‘rtasida deyarli farq yo‘qligi o‘rganilgan. Qolaversa, ushbu tadqiqotga
ko‘ra, dunyo bo‘yicha eng ko‘p qaysi mamlakatning maktab o‘quvchilari bezorilik jinoyatini sodir
etganligi va tengdoshlari tomonidan bezorilikdan jabr ko‘rgan o‘quvchi yoshlarning holati aks
etgan statistik ma’lumotlar ko‘rsatilgan. Mazkur statistik ma’lumotlarga muvofiq, Litva davlatida
49%, Latviya 41%, Belgiya 40% va eng past ko‘rsatkich Italiya 8%, Islandiya 8% va Armaniston
6% bilan joy olgan.
1
Bundan ko‘rinib turibdiki, voyaga yetmagan shaxslar xususan maktab
o‘quvchilari tomonidan bezorilik jinoyati sodir etilganligi yuqori ko‘rsatkich bilan Litva davlatida
qayd etilgan.
Shu bilan birga, Turkiyaning Izmir shahrida o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, maktab
o‘quvchilari tomonidan bezorilik jinoyatining sodir etilishi tez-tez takrorlanadigan harakatlardan
biri hisoblanib, ko‘pincha maktab haqida salbiy fikrga ega bo‘lgan yoshlar o‘rtasida yuzaga kelishi
ma’lum bo‘lgan.
1
Boshqa bir tadqiqot, buni inkor etadi ya’ni maktab o‘quvchilarining bezorilik
jinoyatini sodir etishga bo‘lgan moyillik darajasi maktab haqida salbiy tushunchaga ega bo‘lgan
5
yoshlar tomonidan emas balki nosog‘lom oila muhitida ulg‘aygan voyaga yetmaganlarda yuqori
ekanligini ko‘rsatadi.
1
Xulosa
. Yuqoridagilarga asoslanib umumiy xulosa qiladigan bo‘lsak, voyaga
yetmaganlarni jinoyat sodir etishdan qaytarish, ularni mazmunli hamda foydali bo‘lgan turmush
tarzida hayot kechirishlarini ta’minlash, voyaga yetmaganlarning huquq va erkinliklarini
mustahkamlash, jinoyat sodir etilgandan keyin tarbiyaviy ruhdagi chora-tadbirlarni muntazam
ravishda amalga oshirish va ularni rivojlanishlari uchun munosib shart-sharoitlar yaratib berish
davlatning asosiy vazifasi hisoblanadi. Mazkur turdagi vazifalar so‘ngi yillarda mamlakatimiz
tomonidan sezilarli darajada amalga oshirilib kelmoqda. Bezorilik jinoyati jamiyatda salbiy
ko‘rinishda namoyon bo‘lishi tabiiy holat hisoblanadi.
1
Isik Top
1
Belgin Unal
2
. Peer bullying in adolescents and related factors (2024) Turkish Journal of Public Health, 22
(1),pp.23-34.
https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0
DOI:10.20518/tjph.127258
Document Type: Article Publication Stage: Final Source: Scopus
Dekabr, 2024-Yil
24
Ayniqsa, mazkur jinoyatni voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilishi naqadar ayanchli
holat sifatida baholanishi va uning turli xil shakllarini yuqoridagi tahlilimiz davomida muhokama
qilib o‘tdik.
REFERENCES
Normativ-huquqiy hujjatlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
Rasmiy elektron manbalar:
2.
© 2024 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi info@stat.uz
Ilmiy maqolalar:
4.
ISSN: 3030-377X Sardor Suvanov Toshkent Davlat Yuridik universiteti mustaqil
izlanuvchisi Toshkent viloyat ma’muriy sudining sudyasi. “VOYAGA YETMAGANLAR
TOMONIDAN
SODIR
ETILADIGAN
BEZORILIK
JINOYATINING
KRIMINOLOGIK JIHATLARI” ISSUE 14, Volume1 15 May, 2024
Xorijiy ilmiy maqolalar :
5.
DOI: 10.1007/s00431-012-1782-9 Bullying and victimization among Turkish children and
adolescents:examining prevalence and associated health symptoms Received: 6 March
2012 /Accepted: 12 June 2012 /Published online: 27 June 2012 © Springer-Verlag 2012
6.
Isik Top
1
Belgin Unal
2
. Peer bullying in adolescents and related factors (2024) Turkish
Journal of Public Health, Document Type: Article Publication Stage: Final Source: Scopus.
Internet manzillari:
7.
8.
9.
10.
https://science-shine.uz/index.php/ilmnuri/index
11.
https://link.springer.com/journal/431
12.
https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0
