ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
531
VOYAGA YETMAGAN SHAXSLARNING KONSTITUTSIYADA BELGILANGAN
HUQUQLARI VA MAZKUR HUQUQLARDAN BESAMAR FOYDALANISH
NATIJASIDA YUZAGA KELADIGAN HUQUQIY OQIBATLAR
Valiboyev Izzatbek To‘xtasin o‘g‘li
Jamoat xavfsizligi universiteti magistratura talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14684862
Annotatsiya. Ushbu maqolada voyaga yetmagan shaxslarning konstitutsiyaviy huquqlari
va yurtimizda ularni rivojlanishlari uchun yaratib berilayotgan shart-sharoitlar hamda yoshlarni
ta’lim jarayonlariga keng jalb etishga qaratilgan chora-tadbirlar. Shuningdek, yosh avlodni
sog‘lom hayot tarzida ulg‘aytirish maqsadida olib borilayotgan islohotlar tahlil qilingan.
kalit so‘zlar: konstitutsiya, voyaga yetmaganlar, chora-tadbirlar va jinoyat.
КОНСТИТУЦИОННЫЕ ПРАВА НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ И ПРАВОВЫЕ
ПОСЛЕДСТВИЯ, ВОЗНИКАЮЩИЕ В РЕЗУЛЬТАТЕ НЕЭФФЕКТИВНОГО
ОСУЩЕСТВЛЕНИЯ ЭТИХ ПРАВ
Аннотация. В данной статье рассматриваются конституционные права
несовершеннолетних и создаваемые в нашей стране условия для их развития, а также
меры, направленные на широкое вовлечение молодежи в образовательный процесс. Также
проанализированы реформы, проводимые с целью воспитания молодого поколения в
здоровом образе жизни.
ключевые слова: конституция, несовершеннолетние, меры и преступление.
CONSTITUTIONAL RIGHTS OF MINORS AND LEGAL CONSEQUENCES
ARISING FROM THE INEFFECTIVE EXERCISE OF THESE RIGHTS
Abstract. This article discusses the constitutional rights of minors and the conditions
created for their development in our country, as well as measures aimed at widely involving young
people in the educational process. The reforms being implemented to raise the younger generation
to a healthy lifestyle are also analyzed.
keywords: constitution, juveniles, measures, and crime.
Kirish.
Ma’lumki, yoshlar har bir davlatning ajralmas qismi bo‘lib, uni kelgusida rivojiga
hamda kuch-qudratiga hissa qo‘shuvchi ustuni hisoblanadi. Yurtimizda yoshlarning har
tomonlama rivojlanishlari uchun yaratib berilayotgan shart-sharoitlar, navqiron avlodni sog‘lom
turmush tarzida kamol toptirish va dunyo bozoriga professional mutaxassislar taqdim etish maqsad
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
532
qilingan. O‘sib kelayotgan yosh avlod yurt taqdirini hal etishda bevosita ishtirok etuvchi
davlatning poydevoridir. So‘ngi yillarda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar
zamirida yosh-avlodni turli xil buzg‘unchi yo‘llardan himoya qilish, ularning bo‘sh vaqtlarini
mazmunli o‘tkazish va sport bilan mashg‘ul bo‘lishlari uchun bir qator imkoniyatlar yaratilmoqda.
Mazkur imkoniyatlardan bemaqsad hamda noto‘g‘ri yo‘lda foydalanish o‘z navbatida
yoshlar o‘rtasida jinoyatchilikni ortishiga sabab bo‘lmoqda.
Yangilangan O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyasida voyaga yetmaganlarning
konstitutsiyaviy huquqlari mustahkamlangan bo‘lib ularni cheklovchi harakatlar olib borish
qat’iyan man etilishi nazarda tutilgan. Shuningdek voyaga yetmagan shaxslarning ta’lim olishlari,
mehnat qilishlari va sog‘lom muhitda hayot kechirishlari uchun imkoniyatlar taqdim etish
davlatning asosiy vazifasi ekanligi ko‘zda tutilgan. Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi
jinoyat kodeksining umumiy qismida voyaga yetmaganlarga nisbatan javobgarlik choralari
belgilangan bo‘lib, adolatlilik prinsipi bo‘yicha voyaga yetmagan shaxslar tomonidan ham sodir
etilgan ijtimoiy xavfli qilmish uchun jinoiy-javobgarlikka tortilishi nazarda tutilgan.
1
So‘ngi yillarda voyaga yetmagan shaxslar tomonidan jinoyat sodir etilishi ortib bormoqda.
Bunga asosiy sabab sifatida yoshlarni foydali mashg‘ulotlarga jalb etmaslik, ularning bo‘sh
vaqtlari ko‘proqligi va har qanday jinoyatga jazo muqarrarligi haqida huquqiy bilimlarga ega
emasliklari sabab bo‘lishi mumkin.
1
Yurtboshimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev raisligida 2024-yil 28-iyun kuni yoshlar
siyosati sohasidagi ishlar sarhisobi, yangi vazifa va takliflar muhokamasiga bag‘ishlangan
videoselektor yig‘ilishida yoshlar haqida quyidagi jumlani aytib o‘tdilar. “Yoshlarimiz hayotda
munosib o‘rnini topishi uchun bundan keyin ham bor kuch va imkoniyatlarni to‘liq ishga solamiz.
Sizlar mamlakatimizning ishonchi va tayanchi, kelajagimiz bunyodkorlarisiz”.
1
Muhokama va natijalar
. Yangi tahrirda qabul qilingan konstitutsiyamizda bola huquqlari
to‘laqonli amalga oshirilishi va bolani har qanday sharoitda davlat tomonidan muhofaza qilinishi
mustahkamlangan. Ushbu oliy yuridik normativ- huquqiy hujjatning 77-moddasida ota-onalar
tomonidan o‘z farzandlarini voyaga yetguniga qadar g‘amxo‘rlik qilishlari, asrab-avaylashlari,
sog‘lom muhitda kamol topishi uchun zaruriy harakatlarni amalga oshirishlari nazarda tutilgan
bo‘lib ota-onalarga nisbatan bolani voyaga yetish yoshiga qadar ulg‘aytirishi hamda rivojlanishi
1
ISSN: 2181-1784 Sattorova Muharram Abdurazzoqovna Toshkent shahar yuridik texnikumi jinoiy-huquqiy fanlar
kafedrasi mudiri “VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI”
ISSUE 11,Volume 2, November 2022
https://cyberleninka.ru/article/n/voyaga-yetmaganlar-jinoyatchiligining-o-
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
533
uchun imkoniyatlar yaratib berishi ko‘zda tutilgan. Mazkur moddaning ikkinchi qismida davlat va
jamiyat birgalikda yetim bolalarni hamda ota-onasining vasiyligidan mahrum bo‘lgan bolalarni
ulg‘aytirishi, tarbiyalashi, ularning ta’lim olishi va har tomonlama sog‘lom kamol topishlari uchun
chora-tadbirlar amalga oshirishi va ushbu harakatlar davlat tomonidan ta’minlanishi belgilangan.
2
Shu bilan birga, yangilangan konstitutsiyaning 78-moddasida farzandlar ota-onasining
nasl-nasabi va fuqarolik holatidan qat’i nazar, qonun oldida teng hisoblanishlari, bolaning
huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash hamda himoya qilish davlatning
majburiyati ekanligi belgilangan. Shu bilan birga onalik, otalik va bolalik davlat tomonidan
muhofaza qilinishi va davlat hamda jamiyat bolalarda vatanga bo‘lgan muhabbatni shakllantirish
vatanparvarlik tuyg‘ularini yuksaltirish bo‘yicha harakat olib borishi nazarda tutilgan.
2
Yuqorida
2
muhokama qilib o‘tgan konstitutsiyamizda belgilangan qoidalardan
tushunishimiz mumkinki, ot-onalar o‘z farzandlarini sog‘lom hayot tarzida ulg‘aytirishlari, voyaga
yetguniga qadar boqishlari va vataniga xizmat qiladigan sadoqatli farzand shakllantirishlari ota-
onalarning majburiyati ekanligi tushuniladi. Shuningdek, ota-onalar tomonidan mazkur
majburiyatlar to‘laqonli bajarilmagan taqdirda turli xil ko‘ngilsiz holatlar sodir bo‘lishi mumkin.
Misol tariqasida; ota-onalar farzandlariga birgalikda e’tibor qaratmasalar, axloq nuqtayi
nazaridan jamiyatga zarar yetkazuvchi shaxs yuzaga kelishiga va oila nomiga salbiy fikrlar olib
kelishiga sabab bo‘ladi. Mamlakatimizda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilayotgan
jinoyatlarning asl sababi ham oilada e’tiborning kamligi, yetarlicha nazorat o‘rnatilmaganligi va
oilada halovatning yo‘qligidan dalolat beradi. Voyaga yetmagan yoshlar tomonidan ijtimoiy xavfli
qilmishlar sodir etilishi kishini taajjubga soladi.
Shuningdek, voyaga yetmagan shaxslarning jinoiy javobgarligi va ularga nisbatan jazo
choralarini qo‘llanilishi jinoyat qonunchiligining ahamiyati yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
Qolaversa, mazkur javobgarlik belgilovchi huquqiy normalar adolat, insonparvarlik,
qonuniylik va bu kabi boshqa prinsiplar harakatga kelishiga huquqiy asos bo‘ladi.
Bundan tashqari,
voyaga yetmaganlarning ruhiy holatini va ularda ta’sirchanlik hamda taqlidchilik xususiyati yuqori
bo‘lganligini hisobga olib, ularga nisbatan yengilroq turdagi jazo choralarini qo‘llanilishi jinoiy
jazo maqsadlariga erishish imkonini berishi ko‘zda tutilgan.
Har bir jinoyat o‘zining ijtimoiy xavflilik darajasi, sodir etish vaqti va uslubi hamda sharoiti
bilan qolgan jinoyat turlaridan farq qiladi.
1
© 2024 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
534
Jinoyat qonunchiligiga ko‘ra, 14 yoshga to‘lgan aqli raso shaxs voyaga yetmagan
hisoblanadi. Voyaga yetmagan shaxs hisoblanishi uchun 18 yoshga to‘lmagan bo‘lishi kerak.
1
3
Jinoyat kodeksining 17-moddasiga muvofiq, jinoiy huquqiy munosabatlarda ishtirok
etganlik uchun javobgarlik masalasining qo‘llanilishi umumiy subyekt yoshi sifatida 16 yoshga
to‘lgan aqli raso shaxslarga tatbiq etilishi nazarda tutilgan. Mazkur normativ huquqiy hujjatga
muvofiq, ayrim jinoyat turlari uchun subyekt yoshi 14 yosh etib belgilangan. Masalan: qasddan
odam o‘ldirish (JK 97-m 1-q), qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish (JK 104-moddasi), qasddan
badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazish (JK 105-m), nomusga tegish (JK 118-m), bosqinchilik
(JK 164-m), tovlamachilik (JK 165-m), talonchilik (JK 166-m), firibgarlik (JK 168-m), o‘g‘irlik
(JK 169-m), bezorilik (JK 277-m.2-,3-q.)
1
Ta’kidlash joizki, Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlarning miqdori
so‘ngi vaqtlarda ortib borayotgani kishini taajjubga solmoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
O‘zbekistonda 2023-yilda 3600 nafar voyaga yetmagan shaxslar jinoyat sodir etgan. Mazkur
ko‘rsatkich, oldingi besh yil davomidagi sodir etilgan jinoyatlar ko‘rsatkichidan 4.4 barobarga
oshganini ko‘rsatmoqda. Yil davomida voyaga yetmaganlar tomonidan tovlamachilik 70%,
bezorilik 60%, qasddan badanga og‘ir shikast yetkazish 40%, nomusga tegish va odam o‘ldirishga
urinish jinoyatlari 20% ko‘paygani aniqlangan. Jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlar eng ko‘p
700 nafari Farg‘ona viloyatiga to‘g‘ri kelgan. Keyingi o‘rinlarda, Toshkent shahri – 545,
Namangan viloyati – 451, va Toshkent viloyati – 345 kishi. Eng past ko‘rsatkichlar Jizzax – 54,
Navoiy – 62, va Xorazm – 66 nafar voyaga yetmagan shaxs qayd etilgan.
2
Ushbu statistik
ma’lumotlar orqali jamiyatdagi barcha insonlar voyaga yetmagan yoshlarni jinoyat sodir etishdan
4
qaytarishni, har bir jinoyat natijasida kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar va jinoyatga jazo
muqarrarligi haqida muntazam ravishda fuqarolarga asosan yoshlarga ma’lumotlar berib borilishi
lozim hisoblanadi.
1
ISSN: 2181-1784 Sattorova Muharram Abdurazzoqovna Toshkent shahar yuridik texnikumi jinoiy-huquqiy fanlar
kafedrasi mudiri “VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI”
ISSUE 11,Volume 2, November 2022
https://cyberleninka.ru/article/n/voyaga-yetmaganlar-jinoyatchiligining-o-
1
ISSN: 2181-1784 Sattorova Muharram Abdurazzoqovna Toshkent shahar yuridik texnikumi jinoiy-huquqiy fanlar
kafedrasi mudiri “VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI”
ISSUE 11,Volume 2, November 2022
https://cyberleninka.ru/article/n/voyaga-yetmaganlar-jinoyatchiligining-o-
2
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
535
Rivojlangan texnologiyalar yordamida jinoyatning salbiy taraflari to‘g‘risida videorolik
ishlab chiqilishi va ommaviy axborot vositalarida doimiy suratda ko‘rsatib turilishi maqsadga
muvofiq bo‘ladi. Mazkur harakatlar natijasi asosan maktabgacha hamda boshlang‘ich ta’lim
darajasidagi bolalarda samarali namoyon bo‘ladi. Buning sababi sifatida, ushbu darajadagi
bolalarda chuqur tafakkur xususiyatlari yuqori bo‘ladi. Bu o‘z navbatida yoshlarda jinoyatning
salbiy taraflari hamda uning oqibatlari haqida tushunchalar ertaroq shakllanishiga olib keladi.
Qolaversa, bosh qomusimizning 80-moddasida voyaga yetgan mehnatga layoqatli
farzandlar ota-onalariga g‘amxo‘rlik qilishga majburliklari belgilangan bo‘lib, farzandlar voyaga
yetganlarida moliyaviy va ijtimoiy salohiyatga ega bo‘lgan vaqtda o‘zlarining ota-onalariga mehr-
muruvvat ko‘rsatishlari lozimligini ta’kidlaydi.
Xulosa.
Yuqoridagilarga asoslanib umumiy xulosa qiladigan bo‘lsak, yangi tahrirda qabul
qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida voyaga yetmagan shaxslarning huquqlari,
erkinliklari va daxlsizliklari nazarda tutilgan bo‘lib, davlat tomonidan muhofaza etiladi. Ularning
har tomonlama rivojlanishlari va komil inson sifatida shakllanishlari uchun sharoitlar yaratib
berish davlatning majburiyati hisoblanadi. Shuningdek, davlat tomonidan yoshlarning huquqlari,
erkinliklarini ta’minlash va davlat hamda jamiyat hayotida yoshlarning faol ishtirok etishi
rag‘batlantirilishi konstitutsiyada mustahkamlangan. Shu bilan birga, davlat tomonidan
yoshlarning intellektual, ijodiy, jismoniy va axloqiy jihatdan shakllanishi hamda rivojlanishi
uchun, ularning ta’lim olishga, sog‘lig‘ini saqlashga, uy-joyga, ishga joylashishga, bandlik va dam
olishga bo‘lgan huquqlarini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratilishi hukumatimizning
asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Yuqorida voyaga yetmagan shaxslarning konstitutsiyada
belgilangan huquqlari va mazkur huquqlardan besamar foydalanish natijasida yuzaga keladigan
huquqiy oqibatlar haqida mulohazalarni muhokama qilib o‘tdik.
REFERENCES
Normativ-huquqiy hujjatlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
Rasmiy elektron manbalar:
2.
© 2024 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi info@stat.uz
Ilmiy maqolalar:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
536
4.
ISSN: 2181-1784 Sattorova Muharram Abdurazzoqovna Toshkent shahar yuridik
texnikumi jinoiy-huquqiy fanlar kafedrasi mudiri “VOYAGA YETMAGANLAR
JINOYATCHILIGINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI” ISSUE 11,Volume 2,
November 2022
Internet manzillari:
5.
6.
7.
8.
https://cyberleninka.ru/article/n/voyaga-yetmaganlar-jinoyatchiligining-o-ziga-xos-
