2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
125
RIVOJLANTIRUVCHI TA’LIM ASOSIDA О‘QUVCHILARNI KITOB TANLASHGA
O‘RGATISH TAMOYILLARI
O.P. Aslonova
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti о‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14419584
Annotatsiya. Rivojlantiruvchi ta’lim asosida o‘quvchilarga kitob tanlashni o‘rgatish,
ularni nafaqat o‘qish jarayonida faol va ijodiy yondashishga, balki o‘z bilimlarini
mustahkamlashga, mustaqil fikrlashga ham yordam beradi. Kitob tanlash jarayonida
o‘quvchilarga o‘z qiziqishlariga, ehtiyojlariga mos keladigan materiallarni taqdim etish, ularning
intellektual va ma’naviy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
Kalit so’zlar: ta’lim, kitob, tarbiya, boshlang‘ich sinflar, rivojlantiruvchi ta’lim.
Rivojlantiruvchi ta’lim shaxsga qaratilgan bо‘lib, dars va darsdan tashqari о‘quv tarbiyaviy
ishlarning asosida amalga oshiriladi.
Rivojlantiruvchi ta’lim vazifalaridan biri sinfdan tashqari o‘qitish uchun kitoblar tanlash,
o‘qiladigan adabiyotlar ro‘yxatini tavsiya qilish, yillik o‘quv rejasi va dars tuzilishi namunalarini
ishlab chiqishdir.
Rivojlantiruvchi ta’lim asosida sinfdan tashqari o‘qish uchun kitob tanlashda quyidagi
tamoyillarga amal qilinadi:
1. Kitob tanlashda tarbiyaviy maqsad ko‘zda tutiladi.
2. Kitob tanlashda asarlar janri va mavzusining xilma-xilligi e’tiborga olinadi.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar, asosan, hikoyalar, ertaklar, she’rlar, topishmoqlar,
maqollarni o‘qishga qiziqqanlari uchun shu janrdagi asarlar tanlansa, maqsadga muvofiq bo‘ladi.
3. Kitobning o‘quvchilar yoshi va saviyasiga mosligi hisobga olinadi. 4. Kitob tanlashda
o‘quvchilarning shaxsiy qiziqishi va mustaqil o‘qishi hisobga olinadi.
5. Kitob tanlashda mavsumiy tamoyilga amal qilinadi.
Umuman olganda, kitobni to‘g‘ri tanlash sinfdan tashqari o‘qish muvaffaqiyatini
ta’minlashning muhim shartidir.
Sinfdan tashqari o‘qishga rahbarlik qilish shakllari
Sinfdan tashqari o‘qitishga rahbarlikning asosiy shakli maxsus sinfdan tashqari o‘qish
darslaridir. Bunday darslar erkin dars hisoblanadi. Sinfdan tashqari o‘qitish darslarida
o‘quvchilarning kitobxonlik qiziqishlari, bilim doirasi, estetik taassuroti, badiiy obrazlarni idrok
etishi, ijodiy qobiliyati rivojlanadi; faol kitobxonga xos ko‘nikma va malakalar shakllanadi.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
126
Sinfdan tashqari o‘qish darslari o‘quvchilarning faolligini oshirishga qaratiladi, shuning
uchun ularning qurilishi juda xilma-xil bo‘ladi. Har bir dars o‘qituvchi va o‘quvchining ijodi
hisoblanadi; darsda qanchalik xilma-xillikka, hayotiylikka erishilsa, maqsadga erishish oson
kechadi.
Shularga qaramay, Sinfdan tashqari o‘qitish darslari o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalarni
amalga oshirishi uchun ma’lum talablarga bo‘ysunadi. Ular quyidagilardir:
1. Har bir darsda o‘quvchilar o‘qigan kitoblar (asarlar) hisobga olinadi. Ular o‘qigan va
o‘qiyotgan kitoblarini sinfga olib kelib ko‘rsatadilar, ikki-uch o‘quvchi o‘zlari o‘qigan kitob
haqida gapirib beradi, darsda o‘zaro fikr almashish holati yaratiladi (bu holat darsdan tashqpri
vaqtda ham davom etishi mumkin).
2. Har bir darsda o‘qish uchun yangi kitob (asar)lar tavsiya qilinadi. Tavsiya qilish shakllari
turlicha bo‘lib, ular fikr almashuv, kitobni ko‘rsatish, sinfda ko‘rgazma tashkil etish, o‘quvchilarni
qiziqtirish uchun tavsiya qilinadigan kitobdan biror parchani o‘qib berish, rasmlarni ko‘rsatish
yoki filьm namoyish etishdan iborat bo‘lishi mumkin.
3. Har bir darsda o‘quvchilarga asarni yaxlit holda o‘qitish mumkin. Agar asar hajmi
kattaroq bo‘lsa, bu ish ikki-uch dars davomida amalga oshiriladi. Bunda o‘quvchilar o‘zlari
o‘qigan kitobdan biror parchani ovoz chiqarib o‘qib berishlari mumkin. Bu jarayonda ichda
o‘qishdan ham, she’r yodlashdan ham, rollarga bo‘lib o‘qishdan ham foydalaniladi.
1. Kitobni targ‘ib qilish. Sinfdan tashqari o‘qitishga tavsiya qilinadigan asarlar ro‘yxati
sinfga yoki maktabning maxsus joyiga osib qo‘yiladi, ular vaqti-vaqti bilan yangilab turiladi,
to‘ldiriladi, ko‘rgazmalar tashkil qilinadi. O‘qituvchi maxsus suhbatlar uyushtiradi.
2. Yakka tartibdagi yordam va kundalik tekshiruv. O‘quvchilarning o‘qigan kitoblari
yuzasidan suhbat uyushtiriladi, o‘qilgan kitoblar hisobga olinadi.
3. Sinfdan tashqari o‘qitish yuzasidan ommaviy ishlar. Adabiy ertaklar, viktorinalar,
yozuvchilar bilan uchrashuvlar, adabiy ekskursiyalar uyushtiriladi, ular uchun maxsus
tayyorgarlik ko‘riladi.
O‘quvchilarning o‘qigan kitoblari og‘zaki tarzda ham hisobga olinadi: ular o‘qiganlari
yuzasidan sinfdan tashqari o‘qish va sinfda o‘qish darslarida, yakka tartibdagi suhbatlarda gapirib
beradilar.
Boshlang‘ich sinflarda yangi mavzuni mustahkamlashda o‘quvchilarga mavzuga oid
mashqlar bajarish muhim ahamiyatga ega. Chunki, qoida va mavzuga oid grammatik tushuncha
o‘quvchilarga o‘rgatilgandan so‘ng mavzuga oid mashqlar bajarilmasa, o‘rgatilgan qoida va
grammatik tushunchalarni o‘quvchilar mukammal ravishda o‘rganib, o‘zlashtirib olishlari qiyin
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
127
bo‘ladi. Demak, yangi mavzuni o‘zlashtirishda va o‘quvchilar tomonidan mustahkamlashda,
albatta, mavzuga oid qo‘shimcha mashqlar bajarilishi kerak.
O‘quvchilarda yangi mavzuni mustahkamlashda mavzuga oid qo‘shimcha mashqlar
bajarilganda quyidagi natijalarga erishish mumkin;
1.
Nazariya amaliy mashq bilan bog‘lanadi;
2.
Amaliy mashqlar bajarish orqali o‘quvchilarda shakllangan, grammatik tushunchalar
mustahkamlanadi;
3.
O‘quvchilarning mustaqil ravishda mashq bajarish ko‘nikmalari shakllanadi;
4.
Uyga berilgan mashqlarni qanday bajarish haqida o‘quvchilarda ko‘nikma paydo bo‘ladi.
Boshlang‘ich sinflarda yangi mavzuni o‘zlashtirish va mustahkamlashda mavzuga oid
qo‘shimcha mashqlar bajarish ta‘lim-tarbiya jarayonida muhim o‘rin egallaydi. O‘quvchilar,
dastlab, o‘qituvchi nazorati ostida mashqlar bajarishlari lozim. Chunki mavzuga oid mashq ilk
marta bajarilayotganda o‘quvchilar mashqni notog‘ri bajarib qo‘yishlari mumkin. Birinchi va
ikkinchi mashqlar o‘qituvchi nazorati ostida, ba‘zan uning ko‘magi bilan bajarilsa, mashq to‘g‘ri
bajariladi, mashqdagi so‘zlarga savol berib qoidalar chiqariladi, amaliy mashq nazariya bilan
bog‘lanadi. Mashqlar bajarishda interfaol usullardan foydalanish o‘quvchilarni darsga bo‘lgan
munosabatlarini oshiradi, qo‘shimcha mashqlar bajarishga qiziqishlarini oshiradi. Asosiysi,
o‘quvchilarda grammatik tushunchalarni shakllanib borishi rivojlanadi. O‘quvchilar darsda
qo‘shimcha mashqlar bajarishi jarayonida erkin harakat qiladilar, erkin fikrlaydilar, bajarilayotgan
mashqqa o‘zlarining erkin ravishda munosabatlarini ifodalay oladilar.
Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida quyidagi interfaol usullarni qo‘shimcha mashqlar
bajarishda samarasi kattadir:
✓
Aqliy hujum metodi;
✓
Muammoli ta’lim metodi;
✓
Kichik guruhlarda ishlash metodi
Ushbu noan‘anaviy interfaol usullar yordamida o‘quvchilarga qo‘shimcha mashqlar
bajartirganaimizda o‘qish-o‘rgatish jarayonini yaxshi o‘zlashtirishga olib keldi. O‘z vaqtida
aloqani tikladi. Motivatsiya yuqori darajada bo‘lishini taminladi, o‘tilgan materialni puxta xotirada
saqlab qolishga imkon berdi. Mustaqil fikrlay oladigan o‘quvchining shakllanishiga yordam berdi.
REFERENCES
1.
T.G‘afforova “Boshlang‘ich ta`limda zamonaviy texnologoyalar” T-2011.
2024
DECEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 1
|
ISSUE 10
128
2.
S.Matchonov va b. Boshlang‘ich sinf o`qish darslarida ilg‘or pedagogik texnologiyalardan
foydalanish. –T., Yangiyo`l poligraf servis. 2008.
3.
T.G‘afforova va b. 2- sinfda o`qish darslari. –T.: “O`qituvchi“, 2013.
4.
Pulatova D. Boshlang’ich ta’limga innovatsion texnologiyalarni joriy etish usullari, T.: 2011
