245
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
SHAXS XUSUSIYATLARINI O’RGANISHDA EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIK
YONDOSHUVLAR.
Aymuratova Zliyxa Jańabay qızı
Berdoq nomidagi qoraqalpoq davlat universitetining,
Amaliy psixologiya ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14405964
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqola shaxsiyat xususiyatlarini o'rganishga bag'ishlangan
bo'lib, shaxsiyatni tashkil etuvchi asosiy omillar va ularning turli aspektlarini tahlil etadi.
Maqolada shaxsiyatning o'ziga xos komponentlari, asosiy shaxsiyat xususiyatlari haqida
so'z yuritiladi.
Kalit so’zlar:
Shaxs xususiyatlari, ekstroversiya, introversiya, nevrotizm, ochiqlik,
vijdonlilik.
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ В ИЗУЧЕНИИ
ЛИЧНОСТНЫХ ХАРАКТЕРИСТИК.
Аннотация.
Данная научная статья посвящена изучению свойств личности и
анализирует основные факторы, составляющие личность, и их различные аспекты. В
статье говорится о конкретных компонентах личности, основных чертах личности.
Ключевые слова:
Черты личности: экстраверсия, интроверсия, нейротизм,
открытость, добросовестность.
EXPERIMENTAL PSYCHOLOGICAL APPROACHES IN THE STUDY OF
PERSONAL CHARACTERISTICS.
Abstract.
This scientific article is devoted to the study of personality traits and analyzes
the main factors that make up personality and their various aspects. The article talks about specific
components of personality, main personality traits.
Key words:
Personality traits, extroversion, introversion, neuroticism, openness,
conscientiousness.
Shaxs xususiyatlari (yoki psixologik xususiyatlar) — bu insonning o'ziga xos va barqaror
xatti-harakatlari, fikrlash usullari, his-tuyg'ulari va boshqalarga munosabati. Ular shaxsning
rivojlanishiga ta'sir qiluvchi, ijtimoiy va madaniy kontekstda shakllanadigan o'ziga xos omillardan
biridir. Shaxsning psixologik xususiyatlarini o'rganish psixologiya, sotsiologiya, nevrologiya kabi
sohalarda muhim ilmiy maqsad bo'lib, turli usullar, modellar va yondashuvlar bilan amalga
oshiriladi. Shaxs xususiyatlari dinamik jarayonlar sifatida ham ko'rib chiqiladi. Shaxsiyat
o'zgarishi, o'zini anglash va o'sish jarayonlari odamning o'zgaruvchan turmush tarzi, yangi
246
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
tajribalar va jamiyatdagi o'zgarishlarga bog'liq bo'ladi. Shaxsiyatni o'rganishning muhim jihati
shundaki, bu o'zgarishlarning ijtimoiy va psixologik rivojlanishdagi roli kuchaymoqda.
Shaxs xususiyatlari insonning ijtimoiy, intellektual va emotsional turmush tarziga ta'sir
qiluvchi barqaror elementlardir. Shaxsning psixologik tahlilini o'rganish uchun bir nechta model
va nazariyalar mavjud. Ulardan eng mashhurlari sifatida Birlashgan psixologik model ya’ni, Katta
beshlik (Big Five) modelini keltirishimiz mumkin. Big Five Modeli shaxs xususiyatlarini umumiy
yondashuv bilan tahlil qiladi va har bir atributning shaxsga ta'sirini o'lchashda samarali
hisoblanadi. Bu modelda shaxsiyat beshta asosiy o'lchovdan tashkil topgan bo’lib, ular quyidagilar
hisoblanadi:
Emotsional barqarorlik (ya'ni, emotional stability): insonning o'z hissiyotlarini boshqarish
va stressli yoki noqulay vaziyatlarga munosabatini barqaror ravishda saqlash qobiliyatini
anglatadi. Psixologiyada bu shaxsning ruhiy holatining barqarorligi, stressga nisbatan chidamliligi
va hissiy tebranishlarining qanchalik nazorat qilinishi bilan bog'liqdir. Emotsional barqarorlik
shaxsning o'zini yaxshi his qilishiga, o'z ehtiyojlarini aniq tushunishiga va ijtimoiy va psixologik
muammolarni muvaffaqiyatli hal qilishiga yordam beradi. Bu shaxsiyatning muhim
komponentlaridan biri bo'lib, uning hayotdagi muvaffaqiyatlari, ijtimoiy munosabatlari va
professional faoliyati uchun katta ahamiyatga ega. Emotsional barqarorlik shaxsiyatning muhim
qismi bo'lib, hayotdagi muvaffaqiyatlar, ijtimoiy aloqalar va psixologik farovonlikni ta'minlashda
katta rol o'ynaydi. Shaxsning hissiyotlarini boshqarish va stressga nisbatan chidamliligini oshirish,
uning ichki barqarorligi va ruhiy salomatligi uchun zarurdir. Emotsional barqarorlikni
rivojlantirish mumkin bo'lib, bu ijtimoiy, psixologik va jismoniy amaliyotlar orqali amalga
oshiriladi.
Ekstraversiya va introversiya – bu shaxsiyatning ijtimoiy va emotsional xususiyatlarini
tavsiflash uchun ishlatiladigan asosiy psixologik kategoriyalar. Bu tushunchalar shaxsning
ijtimoiy faoliyatga, odamlar bilan aloqaga qanday munosabatda bo'lishini, energiya manbalarini
qanday olishini va dunyo bilan aloqada bo'lish usullarini tasvirlaydi. Psixologiyada ekstraversiya
va
introversiya ikki qarama-qarshi tushuncha sifatida ishlatiladi. Ularning har biri shaxsiyatning
ijtimoiy munosabatlar, energiya almashish va kayfiyatga qanday ta'sir qilishini belgilaydi.
Ekstraversiya va introversiya shaxsiyatning turli qirralarini ifodalaydi. Ekstravertlar tashqi
muhitdan energiya olishadi, ijtimoiy aloqalarni afzal ko'rishadi, introvertlar esa ichki dunyo va
yolg'izlikni qadrlashadi, energiyani o'zlaridan olishadi. Ushbu ikki yo'nalish o'rtasida ambivertlar
mavjud bo'lib, ular har ikki jihatdan ham xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin. Bu tushunchalar
nafaqat shaxsiyatni, balki ijtimoiy aloqalar va psixologik salomatlikni tushunishda ham muhim
ahamiyatga ega.
247
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ochiqlik (openness) – u insonning yangi tajribalarga, g'oyalar va faoliyatlarga qanday
munosabatda bo'lishini, yangi bilimlarga ochiqligini va kreativligini tavsiflaydi. Bu shaxsiyat
xususiyati, shuningdek, odamning o'z dunyoqarashini kengaytirish, o'zini o'zgartirishga tayyor
bo'lish va innovatsion fikrlarni qabul qilishga qiziqishini anglatadi. Ochiqlik insonning g'oyalar va
hayotdagi yangi imkoniyatlarga qanday qarashini ifodalaydi. Bu xususiyatning yuqori darajasi,
odatda, kreativlik, intellektual qiziqish, yangi narsalarni o'rganishga moyillik va yangi tajribalarga
ochiqlik bilan bog'liq. Aksincha, ochiqlik past bo'lgan shaxslar ko'proq an'anaviy va oddiy yo'llarni
afzal ko'radilar, o'zlarining mavjud fikr va e'tiqodlariga sodiq qoladilar. Ochiqlik shaxsiyatning
muhim jihatidir va yangi tajribalarga, g'oyalarga va o'zgarishlarga ochiqlikni ifodalaydi. Bu
xususiyat ijodiy va intellektual faoliyatni qo'llab-quvvatlaydi, yangi imkoniyatlar yaratadi va
shaxsning o'z-o'zini rivojlantirishiga yordam beradi. Shaxslar ochiklikni rivojlantirganlarida,
hayotning turli sohalarida muvaffaqiyatlarga erishishlari mumkin. Shuningdek, ochiklikning ba'zi
kamchiliklari ham bor, shuning uchun uni balansli tarzda rivojlantirish muhimdir.
Muvozanat (neurotizm). Nevrotizm insonning emotsional barqarorligi va stressga,
xavotirga, g'azabga yoki qayg'uga qanday reaksiyalarini o'lchaydi. Ushbu xususiyat shaxsning his-
tuyg'ularini qanday boshqarishi va ruhiy holatdagi o'zgarishlarga qanday munosabatda bo'lishini
belgilaydi. Nevrotizm yuqori bo'lgan shaxslar ko'proq emotsional iztiroblar, kayfiyatning tez-tez
o'zgarishi va stressga moyil bo'lishadi. Aksincha, past nevrotizmga ega bo'lgan shaxslar odatda
ko'proq barqaror, ijobiy kayfiyatda bo'lib, hayotdagi qiyinchiliklarga ancha salbiy yoki stressli
holatlarni oson yengib o'tadilar. Nevrotizmni boshqarish va uning salbiy ta'sirlarini kamaytirish
mumkin, bu orqali shaxslar ko'proq emotsional barqarorlikka erishishlari mumkin.
Vijdonlilik (conscientiousness). Vijdonlilik odamning o'z majburiyatlarini qanday
bajarayotganini, rejalashtirish va o'z vaqtini qanday boshqarish qobiliyatini, maqsad sari intilish
va bu maqsadlarni amalga oshirishdagi qat'iyatliligini o'lchaydi. Bu xususiyat shaxsning
tashkilotchilik, aniqlik va o'ziga bo'lgan mas'uliyatni anglatadi. Vijdonlilik darajasi yuqori bo'lgan
shaxslar, odatda, juda rejalashtiruvchi, o'z ishlariga jiddiy yondashadigan va maqsadlarini amalga
oshirishda qat'iy bo'lgan odamlar hisoblanadi. Ular o'zlarining vazifalariga e'tiborli bo'lib, vaqtni
samarali boshqarishga qodir. Aksincha, vijdonlilik past bo'lgan shaxslar ko'proq tartibsiz, rejasiz
va maqsadlariga erishishda kamroq qat'iyatli bo'lishadi. Vijdonlilik shaxsiyatning rejalashtirish,
tashkilotchilik, mas'uliyat va maqsadlarni amalga oshirishga intilish kabi jihatlarini tavsiflaydigan
muhim xususiyatdir. Vijdonli shaxslar ko'proq muvaffaqiyatga erishadilar, chunki ular o'z vaqtini
samarali boshqarishga, maqsadlariga erishishda qat'iyatli bo'lishadi va yuqori darajada
mas'uliyatni o'z zimmasiga olishadi. Vijdonlilikni rivojlantirish mumkin bo'lib, bu shaxsning
ijtimoiy va professional muvaffaqiyatini oshiradi.
248
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Shaxs xususiyatlarini o’rganishda muhim nazariyalardan biri sifatida Zigmund Freyd
tadqiqotlarini ham ko’rsatishimiz mumkin. Zigmund Freyd (Sigmund Freud) — psixoanalizning
asoschisi bo'lib, inson shaxsiyatining rivojlanishini va uning tuzilishini tushuntirish uchun bir
qator nazariyalar ishlab chiqqan. Freydning shaxsiyat haqidagi nazariyasi inson psixikasining
uchta asosiy komponentiga asoslanadi
:
id (insonning instinktiv ehtiyojlari)
,
ego (o'zlik yoki
shaxsiyat) va superego
(yuksak ehtiyojlar va axloqiy qadriyatlar). Freyd, shuningdek,
shaxsiyatning rivojlanishida va ongli va no-ongli jarayonlar orasidagi munosabatlarni
tushuntirgan.
Shaxs xususiyatlarini o’rganishda yana bir ahamiyatli yondashuvlardan biri gumanistik
psixologiya vakili K.Rodjers yondashuvi hisoblanadi. Karl Rodjersning yondashuvi,
shaxsiyatning o'z-o'zini anglash va o'sishga bo'lgan ichki moyilliklariga asoslanadi. U shaxsning
psixologik salomatligini va o'zini kashf etishini qo'llab-quvvatlaydi.
Shaxs xususiyatlarini o’rganishda ushbu modellarni va biologik va irsiy, sotsiologik va
madaniy yondashuvlarni tahlil qilish juda katta ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunga kelib shaxs xususiyatlarini o’rganishda qo’llaniladigan usullar soni
ko’paymoqda. Shaxs xususiyatlarini o’rganishda to’g’ri va ishonchli usul tanlash eng asosiy vazifa
hisoblanadi. Bu vaziyatda biz shaxsiyatni o'lchashda, o'zgaruvchan omillarni, shaxsning barqaror
xususiyatlarini aniqlashda MMPI, Big Five inventory kabi psixometrik testlardan foydalanishimiz
mumkin. Shuningdek shaxsiyatni o'lchashda shaxsiy intervyular va uzun muddatli kuzatuvlar ham
samarali bo'lishi mumkin. Ushbu metodlar orqali shaxsning turli holatlardagi reaktsiyalarini
aniqlash mumkin. Eksperimentlar orqali esa, shaxsning psixologik reaksiyalarini, stressga
nisbatan javoblarini yoki ijtimoiy muhitda qanday xatti-harakatlar qilishini o'rganish mumkin.
Shu kabi ishonchli usullardan biri E.V.Leusning “Shaxs xususiyatlarini o’rganish” testidir.
Ushbu metodika turli xil deviant xulq-atvorda ega bo'lgan o'smirlarda dizadaptatsiya
darajasini baholash uchun mo'ljallangan. Bu savolnomada savollar mazmuni bo'yicha o'ziga zarar
yetkazuvchi xulq-atvor, agressiv xulq-atvor, delikvent xulq-atvor, ijtimoiy asoslangan xulq-atvor
ko'rsatkichlari aniqlanadi, ularning har biri so'rovnoma ko’rsatilgan shkala bo'yicha ballarda
baholanadi. Shkala bo'yicha to'plangan ballar summasiga qarab, deviant xulq-atvorning aniq
turlarining ifodalanish darajasi baholanadi. Masalan, ijtimoiy-psixologik moslashuvchanlik
belgilarining yo'qligi, ijtimoiy-psixologik moslashuvchanlikning yengil darajasi, ijtimoiy-
psixologik moslashuvchanlikning yuqori darajasi. Usul monitoring tadqiqotlarini o'tkazishda
o'smirlarda turli xil xulq-atvor deviatsiyalari mavjudligi to'g'risida maksimal darajada to'liq
axborot olish imkonini beradi.
249
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Xulosa sifatida shuni ta’kidlash mumkinki, shaxs xususiyatlarini o'rganish nafaqat
psixologiya fanining muhim qismidir, balki insonning ruhiy va emotsional holatini tushunishga
yordam beradi.
Yondashuvlar va metodologiyalarni turlicha amalga oshirish orqali shaxsiyatni
o'rganishning samarali yo'llari mavjud. Psixologik, biologik, ijtimoiy va madaniy kontekstlarni
birlashtirish, shaxsiyatni to'liq tushunish uchun zaruriy asos bo'lib xizmat qiladi. Bu ilmiy sohada
davom etayotgan tadqiqotlar shaxs xususiyatlarini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi
va insonning kompleks psixologik holatini o'rganishda yangi yondashuvlarni yaratadi.
REFERENCES
1.
DavidG.Myers “Psychology” 2010:.NY
2.
А. Г. Маклаков “Oбщая психология” 2001:.CП.
3.
E.G’oziev “Umumiy psixologiya” 2002:.T.
4.
N.S.Safaev, N.A.Mirashirova, N.G.Odilova, Sh.D.Turabekova, Sh.K.Karimova “Umumiy
psixologiya” 2015:.T.
5.
A.K.Shamshetova, R.N.Melibayeva “Umumiy psixologiya” 2017:.T.
6.
F.Xaydarov N.Xalilova “Umumiy psixologiya” 2019:.T.
7.
SagindikovaN.J. “The role of responsibility in working as a group in the educational
activity”// Ethnic characteristics and technologies of educational projecting // Scientific-
practical conference materials.Nukus, 2013.
8.
Сагиндикова Н.Ж. Талабалар ўқув фаолиятида масъулиятнинг гендер хусусиятлари.
T.:«Fan va texnologiya», 2016,
