1152
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
SOLIQ IMTIYOZLARI VA ULARNING HUQUQIY ASOSLARI
Xoldorov Kozimjon Nasimjon o‘g’li
Termiz davlat universiteti “Jinoyat huquqi va fuqarolik protsessi” kafedrasi o‘qituvchisi.
Telefon +998(97)111-94-96.
Xursanova Zarina Anvarovna
Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14558739
Annotatsiya.
Soliqlar davlat budjetining asosiy manbasi hisoblanishi barchamizga
ma’lum. Shu bois, mukammal soliq tizimini ishlab chiqish hamda ayrim soliq to‘lovchilarga
muayyan imtiyozlar berish maqsadga muvofiqdir. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida
soliqlar va soliq imtiyozlarining huquqiy asoslari, ularni tatbiq etishning tartib-qoidalari hamda
iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri tahlil qilish bilan birga, Soliq kodeksi va boshqa normativ-huquqiy
hujjatlar doirasida soliq imtiyozlari tushunchasi, ularning amal qilish mezonlari va shartlari
batafsil ochib berilgan. Bundan tashqari, soliq imtiyozlarining iqtisodiyotga taʼsiri, jumladan,
ishlab chiqarish, moliyaviy xizmatlar, savdo va boshqa sohalarda ularning roli statistik
maʼlumotlar asosida yoritilgan. Shuningdek, Singapur tajribasi misolida soliq imtiyozlarini
qoʻllashning xalqaro tajribasi ham oʻrganilgan.
Kalit so‘zlar:
Soliq imtiyozlari, soliq kodeksi, soliq rezidenti, iqtisodiy rivojlanish, soliqqa
tortish, huquqiy asoslar, qayta tiklanadigan energiya, moliyaviy xizmatlar, tadbirkorlik, Singapur
tajribasi, va boshqalar.
TAX PRIVILEGES AND THEIR LEGAL BASIS
Abstract.
We all know that taxes are the main source of the state budget. Therefore, it is
advisable to develop a sound tax system and provide certain benefits to certain taxpayers. This
article analyzes the legal basis of taxes and tax benefits in the Republic of Uzbekistan, the
procedures for their implementation and their impact on economic development, as well as the
concept of tax benefits, the criteria and conditions for their application within the framework of
the Tax Code and other regulatory legal acts. In addition, the impact of tax benefits on the
economy, including their role in production, financial services, trade and other sectors, is covered
based on statistical data. The international experience of applying tax benefits is also studied using
the example of Singapore's experience.
Keywords:
Tax benefits, tax code, tax resident, economic development, taxation, legal
framework, renewable energy, financial services, entrepreneurship, Singapore's experience, etc.
НАЛОГОВЫЕ ЛЬГОТЫ И ИХ ПРАВОВОЕ ОСНОВАНИЕ
Аннотация.
Все мы знаем, что налоги являются основным источником
государственного бюджета. Поэтому целесообразно разработать совершенную
1153
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
налоговую
систему
и
предоставить
определенные
льготы
определенным
налогоплательщикам. В данной статье анализируются правовые основы налогов и
налоговых кредитов в Республике Узбекистан, порядок их применения и влияние на
экономическое развитие, а также понятие налоговых кредитов в рамках Налогового
кодекса и других нормативных правовых документов. а также критерии и условия их
применения. Кроме того, на основе статистических данных освещено влияние налоговых
льгот на экономику, в том числе их роль в производстве, финансовых услугах, торговле и
других сферах. Также был изучен международный опыт применения налоговых льгот на
примере опыта Сингапура.
Ключевые слова:
налоговые льготы, налоговый кодекс, налоговый резидент,
экономическое развитие, налогообложение, правовая база, возобновляемые источники
энергии, финансовые услуги, предпринимательство, опыт Сингапура и т.д.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 63-moddasida fuqarolar qonun bilan
belgilangan soliqlar va yig’imlarni to‘lashi shart, shuningdek soliq va yig’imlar adolatli bo‘lishi
hamda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oshirishiga to‘sqinlik qilmasligi kerak
1
deb belgilangan. Bundan tashqari Respublikamiz Soliq kodeksining 16-moddasida soliq
tushunchasiga ta’rif berilgan. Unga ko‘ra soliq deganda Soliq kodeksida belgilangan, O‘zbekiston
Respublikasining Davlat budjetiga yoki davlat maqsadli jamg’armasiga to‘lanadigan majburiy
beg’araz to‘lov tushuniladi. Soliq kodeksining 75-moddasida esa soliq to‘lovchilarning ayrim
toifalariga boshqa soliq to‘lovchilarga nisbatan soliq to‘g’risidagi qonunchilikda nazarda tutilgan
afzalliklar, shu jumladan soliq to‘lamaslik yoki ularni kamroq miqdorda to‘lash imkoniyati soliq
soliq imtiyozlari deb e’tirof etilgan. Soliq to‘lovchiga soliqlarni to‘lash bo‘yicha muddatni
kechiktirish yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati berilishi soliq imtiyozlari hisoblanmaydi. Soliq
imtiyozlari individual xususiyatga ega bo‘lishi mumkin emas.
2
O‘zbekiston Respublikasida soliq imtiyozlari faqat soliq rezidentlariga nisbatan
qo‘llaniladi. Soliq kodeksining 30-moddasida
Tegishli maqomi o‘ziga nisbatan belgilangan soliq
davri boshlanadigan yoki tugaydigan har qanday ketma-ket o'n ikki oylik davr davomida jami bir
yuz sakson uch kalendar kundan ko'proq O‘zbekiston Respublikasida haqiqatda bo‘lgan jismoniy
shaxslar O‘zbekiston Respublikasining soliq rezidentlari hisoblanadi deb belgilangan.
3
1
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi;
2
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi;
3
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi;
1154
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ayrim soliqlar bо‘yicha soliq imtiyozlari, qо‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz solig‘i
solinadigan mahsulotlar ishlab chiqarilganda va realizatsiya qilinganda aksiz solig‘i va yer
qa’ridan foydalanganlik uchun soliqdan tashqari, О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
qarorlari bilan faqat belgilangan soliq stavkasini kamaytirish, lekin kо‘pi bilan 50 foizga
kamaytirish tarzida va kо‘pi bilan uch yil muddatga berilishi mumkin.
4
Soliq tо‘lovchilar soliqlar bо‘yicha imtiyozlardan tegishli huquqiy asoslar yuzaga kelgan
paytdan e’tiboran ularning butun amal qilish davri mobaynida foydalanishga yoki soliq
imtiyozidan foydalanishdan voz kechishga yoxud undan foydalanishni bir yoki bir necha soliq
davrlarida to‘xtatib turishga haqli hisiblanadilar, bundan qo‘shilgan qiymat solig’dan ozod
etiladigan tovarlarni realizatsiya qilish mustasno. Soliq imtiyozlari soliq solishdan bo‘shagan
mablag’larni aniq maqsadga yo‘naltirish sharti bilan berilishi mumkin, ammo bu mablag’lar
maqsadli ishlatilmaganda maqsadsiz ishlatilgan summasi belgilangan tartibda penya hisoblangan
holda budjetga undiriladi.
Soliq kodeksining 378-modda 16-bandida Nodavlat maktabgacha yoki maktab ta'lim
tashkilotiga ota-ona (farzandlikka oluvchi)lar tomomidan, har bir farzandi uchun
oyiga 3 mln
so‘mgacha yo'naltirilgan daromadlari
soliq solishdan ozod qilinishi keltirib o‘tilgan. Bunda ota
yoki ona ish joyi bo‘yicha buxgalteriyaga mablag‘larni nodavlat maktabgacha yoki maktab ta'lim
tashkilotiga o‘tkazish haqida ariza va to‘lov uchun hisob taqdim etgan holda yoki soliq xizmatiga
my3.soliq.uz sayti yoki Soliq mobil ilovasi orqali yil yakunlari bo‘yicha daromadlar to‘g‘risida
deklaratsiyaga shartnoma va to‘lov qog‘ozini biriktirib taqdim etgan holda foydalanishi mumkin.
Deklaratsiya yuborilgandan so'ng to‘langan soliq summasini qaytarish uchun ariza
topshirish lozim. Raqamli markirovkalangan mahsulotlar chakana savdosini amalga oshiruvchi
tadbirkorlik subyektlari markirovka kodlarini to‘g‘ri o‘qishni ta’minlovchi maxsus qurilmalardan
foydalanishi shart. 2027-yil 1-yanvarga qadar tadbirkorlik subyektlari maxsus qurilmalarning har
birini sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar summasini, biroq BHMning 4 baravaridan ko‘p
bo‘lmagan miqdorda hisoblangan va to‘lanishi lozim bo‘lgan foyda soligʻi yoki AOS yoxud
YTTlar tomonidan to‘lanadigan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i summalariga
kamaytirish huquqi berildi(4 x 375 000 = 1 500 000 so‘m). Avval ushbu imtiyoz 2023-yilning 1-
yanvariga qadar berilgan edi.
5
Jismoniy shaxslar 3 yil muddatga turar joy obyektlari boʻyicha mol-mulk va yer
soligʻidan ozod qilinadilar, agarda
umumiy quvvati 100 kVtgacha boʻlgan qayta tiklanadigan
energiya manbalarini oʻrnatganda, bunda imtiyoz miqdori mol-mulk solig’i bo‘yicha 2 BHM dan
4
O’zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universitetining Soliq huquqi Darsligi - 2022;
5
https://t.me/soliqnews;
1155
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
yer soligʻi bo‘yicha 1 BHM dan oshmasligi kerak.
6
Imtiyozlardan foydalanish uchun hududiy
soliq organlariga qayta tiklanadigan energiya manbalarini o‘rnatish va ulardan foydalanish
toʻgʻrisidagi
guvohnomani
taqdim etish kerak. 2024-yilda 242 nafar fuqaro 233,4 million
soʻmlik imtiyozlardan foydalangan.
7
Davlat soliq qoʼmitasi «E-imtiyoz» avtomatlashtirilgan axborot tizimidan oborot soligʼi va
qoʼshilgan qiymat solig’ini toʼlovchi yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar foydalanishi
mumkinligini haqida ta’kidladi.
Tizim tomonidan hisobotda soliq imtiyozlari avtomatik tarzda shakllantirilishi uchun
tadbirkorlar «E-imtiyoz» ga ariza bilan murojaat qilishlari kerak, bu ariza soliq toʼlovchining
my.soliq.uz shaxsiy kabinetidagi “Soliq imtiyozlaridan foydalanish boʼyicha murojaat” boʼlimida
joylashgan.
8
2024-yil 1-yarim yillik yakuni bo‘yicha foydalanilgan umumiy soliq va bojxona
imtiyozlari qiymati
63,4 trln so‘mni,
2023-yilda 127,1 trln so‘mni tashkil etgan.
9
2024-yilning birinchi yarim yilligida foydalanilgan soliq imtiyozlari haqida statistik
ma’lumotlar:
6
16.02.2023-yildagi № PQ-57;
7
https://t.me/spot.uz;
8
https://www.bss.uz;
9
Anticorruption.uz;
1156
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bu grafikdan ko‘rinib turibdiki, 2024-yilning birinchi yarim yilligi uchun soliq
imtiyozlarining asosiy qismi ya’ni 87 % “Soliq kodeksi” orqali berilgan.
Ushbu grafikda esa eng yuqori ulush Ishlab chiqarish faoliyati bo'lib, u 34,4% ni tashkil
etadi.
Yuqorida O‘zbekiston Respublikasida soliq imtiyozlarini qo‘llash tartibi va asoslari haqida
tanishib chiqdik. Soliq imtiyozlari haqida yanada chuqurroq ma’lumotga va tasavvurga ega bo‘lish
maqsadida Singapur qonunchiligiga yuzlandik: Singapurda soliq huquqiy munosabatlarni tartibga
soluvchi hujjat bu Income Tax Act hisoblanadi. Unga ko‘ra Soliq - bu shaxslar va tashkilotlar
tomonidan davlatga to‘lanadigan majburiy to‘lov bo‘lib, u davlat faoliyati va xizmatlarini
moliyalashtirish uchun undiriladi deb keltirilgan. Singapurda Korporativ daromad solig'i
imtiyozlari yangi bizneslar uchun imtiyozlar va kichik va o‘rta bizneslar uchun imtiyozlarga
1157
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
bo‘linadi. Unga ko‘ra yangi tashkil etilgan korxonalar birinchi 3 yil davomida daromad solig'i
to‘lashda ma'lum miqdorda imtiyoz olishlari mumkin. Masalan, birinchi 100,000 SGD daromad
uchun 75% chegirma va keyingi 100,000 SGD uchun 50% chegirma taqdim etiladi. Kichik va o'rta
bizneslar uchun ham soliq imtiyozlari mavjud bo'lib, bu ularning o'sishini rag'batlantirishga
qaratilgan.
Kichik va O'rta Bizneslar tushunchasiga ta’rif beradigan bo‘lsak: Yillik daromadi 1
million SGDgacha bo'lgan va 10 dan kam xodimga ega bo'lgan korxonalar kichik biznes, yillik
daromadi 1 million SGDdan 100 million SGD gacha bo'lgan va 10 dan 200 gacha xodimga ega
bo'lgan korxonalar o‘rta biznes hisoblanadilar.
Singapurda soliq imtiyozlarini qo‘llash besh bosqichdan iborat. Bu bosqichlar imtiyoz
dasturini aniqlash bilan boshlanadi va ariza topshiriladi, undan keyin tekshirish va tasdiqlash
amalga oshiriladi, so‘ngra imtiyoz qo‘llash bosqichiga o‘tiladi, yakunida monitoring va hisobot
berish amalga oshitiladi. Demak, Singapurda soliq imtiyozlarini qo‘llash bir muncha murakkab
jarayon ekanligi shubhasiz. Shu bois, soliq imtiyozlaridan foydalanish maqsadida yuridik yordam
olish maqsadga muvofiq bo‘ladi desak adashmagan bo‘lamiz.
Singapur hukumatining iqtisodiy siyosatini shakllantirish va amalga oshirish uchun mas'ul
bo'lgan asosiy agentliklardan biri bu - EDB Singapur Iqtisodiy Rivojlanish Kengashi (Economic
Development Board, EDB)
10
hisoblanadi. 1961-yilda tashkil etilgan mamlakatning sanoat va
iqtisodiy rivojlanishini rag'batlantirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish hamda Singapurning
global iqtisodiyotdagi raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqadi va
amalga oshiradi.
EDB Singapurga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish orqali yangi ish o'rinlari yaratish va
iqtisodiy o'sishni ta'minlashga harakat qiladi. Bu jarayonda u yirik xalqaro kompaniyalar bilan
hamkorlik qiladi va ularni Singapurda faoliyat yuritishga undaydi.
Kengash yuqori texnologiyali va innovatsion sanoat tarmoqlarini rivojlantirishga e'tibor
qaratadi. Bu orqali Singapur iqtisodiyotining diversifikatsiyasi va barqaror o'sishi ta'minlanadi.
EDB Singapurda qulay biznes muhitini yaratish uchun soliq imtiyozlari, infratuzilma
rivoji va boshqa qo'llab-quvvatlash choralari orqali mahalliy va xorijiy kompaniyalar uchun
sharoitlarni yaxshilaydi.
Singapur Iqtisodiy Rivojlanish Kengashi mamlakatning iqtisodiy
muvaffaqiyatlarida muhim rol o'ynab, uni global iqtisodiyotning yetakchi ishtirokchilaridan
biriga aylantirishda katta hissa qo'shmoqda.
Yuqorida keltirilgan statistika va ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki soliq imtiyozlari bilan
bog’liq munosabatlar yildan-yilga tobora takomillashib va kengayib bormoqda.
10
https://www.edb.gov.sg;
1158
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bu esa, albatta ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va iqtisodiyotning turli sohalarida rivojlanish uchun
yangi imkoniyatlar yaratadi. Soliq imtiyozlarining qoʻllanilishi tadbirkorlik subyektlarini qoʻllab-
quvvatlash, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va aholi farovonligini oshirishga xizmat
qilmoqda. Bundan tashqari, soliq imtiyozlarining samarali va maqsadli taqsimlanishi davlat
byudjetiga tushumlarni optimallashtirish bilan birga, iqtisodiy resurslarni toʻgʻri yoʻnaltirish
imkonini beradi. Ayniqsa, qayta tiklanadigan energiya manbalari va ekologik barqarorlikni
taʼminlashga qaratilgan imtiyozlar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ega. Singapur
tajribasidan ko‘rinib turibdiki, soliq imtiyozlarini strategik va tizimli qo‘llash iqtisodiyotni global
raqobatbardosh qilishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida ham bu jarayonning
xalqaro tajribalar asosida rivojlanishi mamlakatni iqtisodiy jihatdan kuchaytirish va xorijiy
investitsiyalarni jalb qilishga yordam beradi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkin-ki, soliqlar va
soliq imtiyozlarining samarali boshqaruvi iqtisodiy o‘sish, aholi farovonligini oshirish va davlat
byudjetining barqarorligini taʼminlashning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Shu bois, mazkur
tizimni yanada takomillashtirish ustuvor ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (63-modda);
2.
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi 30.12.2019.;
3.
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universitetining Soliq huquqi Darsligi - 2022;
4.
O‘zbekiston Respublikasining “2023-yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va
energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi
16.02.2023-yildagi PQ-57
;
5.
my.soliq.uz;
6.
https://www.bss.uz
7.
Anticorruption.uz;
8.
https://t.me/soliqnews;
9.
my3.soliq.uz
;
10.
https://t.me/spotuz_uz;
11.
https://t.me/fiskaltahlil;
12.
Income Tax Act;
13.
https://www.edb.gov.sg.
