1163
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
JAZODAN OZOD QILUVCHI NORMALAR
Tursunov Behruz Normurod o‘g‘li
Termiz Davlat Unversiteti “Yuridik” fakulteti “Jinoyat huquqi va fuqarolik protsessi”
kafedrasi o‘qituvchisi.
Telefon: +998 (97)-191-66-00.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14558768
Annotatsiya.
Ushbu maqolada jazodan ozod qiluvchi normalar, ularning huquqiy
tizimdagi o‘rni va ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Jazodan ozod qiluvchi normalar jinoyat kodeksi va
sud amaliyotida belgilangan qoidalar bo‘lib, shaxslarni jazodan ozod qilish yoki jazoni
yengillashtirish imkonini beradi. Maqolada ushbu normalarning turlari, ularning qo‘llanilishi,
xalqaro tajriba va statistikalar ham ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar.
Jazodan ozod qiluvchi normalar,jinoyat kodeksi, reabilitatsiya, amnitsiya,
afv, ijtimoiy xizmatlar, qayta tiklanish.
EXEMPTION NORMS
Abstract.
This article examines the norms of exemption from punishment, their role and
significance in the legal system. Exemption norms are rules established in the Criminal Code and
judicial practice that allow individuals to be exempted from punishment or to mitigate punishment.
The article also examines the types of these norms, their application, international
experience and statistics.
Keywords.
Exemption norms, Criminal Code, rehabilitation, amnesty, pardon, social
services, rehabilitation.
НОРМЫ ОСВОБОЖДЕНИЯ ОТ НАКАЗАНИЯ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются нормы, освобождающие от
наказания, их роль и значение в правовой системе. Нормы, освобождающие от наказания,
– это определенные в уголовном кодексе и судебной практике правила, позволяющие
освободить лицо от наказания или смягчить наказание. Также в статье
рассматриваются виды этих норм, их применение, международный опыт и статистика.
Ключевые слова:
нормы освобождения от наказания, уголовный кодекс,
реабилитация, амнистия, амнистия, социальные услуги, реабилитация.
Inson jinoyat sodir etar ekan uning sodir etgan ijtimoiy xavfli qilmishiga nisbatan, jazo
tayinlanishi muqarrar. Agar sodir etgan aybli ijtimoiy xavfli qilmishga nisbatan jazo tayinlanmasa
har bir shaxs o‘z bilganicha boshqa fuqarolarni huquq va erkinliklarini paymol qiladi va undan
foydalanadi, taraqqiyot inqirozga yuz tutadi. Jamoat tartibini bir me’yorda ushlab turish uchun
davlat jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan jazo va huquqiy ta’sir choralarini belgilagan.
1164
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Shuningdek davlat jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan ularni axloqan tuzalish yo‘liga
kirishi, yangi ijtimoiy xavfli qilmish sodir etilishini oldini olish, jamiyatdagi jinoyatlarni
kamaytirishni ko‘zda tutgan holda ularga nisbatan jazo tayinlaydi.
Jazodan ozod qilish jinoyat sodir etilganligi uchun sudlangan shaxsga qununchilikda
belgilangan asoslar va shartlar mavjud bo‘lganda jazodan ozod qilish yoki jazoni yegillashtirish
ifodalanadigan normalar yig’indisi hisoblanadi.
Shuningdek jazodan ozod qilish jinoyat huquqi yoki boshqa tegishli qonunchilikka
muvofiq, shaxsga tayinlangan jazoni to‘liq yoki qisman qo‘lllanilishi yoki uni yengilroq ta’sir
chorasiga almashtirilishida ifodalaniladi. Umuman olganda, jazodan ozod qiluvchi normalar
bo‘yicha xalqaro tashkilotlarning fikrlari mavjud. BMT jazodan ozod qilish normalarini inson
huquqlariga hurmat bilan musosabatda bo‘lib amalga oshirishni talab qiladi. Shaxsni jazodan ozod
qilishning asosi qatag’on yoki adolatsiz hukm emas, balki insonparvarlik tamoyillariga asoslangan
bo‘lishi kerak. Xalqaro jinoyat sudi (International Criminal Court- ICC) bunday jinoyatlar uchun
jazodan ozod qilish adolat tamoyillariga zid va jabrlanuvchilarning huqularini buzadi deb
hisoblaydi. Tranparency International jazodan ozod qilish davlat organlari tomonidan korrupsiya
vositasi sifatida ishlatilmasligini talab qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 13-bobi 69-67 moddalari jazodan ozod
qilish tartibotlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu moddalarda jazodan ozod qilishning usullari shartlari
va asoslari belgilangan. Bu normalarni qo‘llash vakolatli davlat organi va eng asosiysi sud
tomonidan shaxs o‘z aybiga amalda pushaymon bo‘lganligi, qilmishining oqibatlarini bartaraf
etganligi, jinoyat ochilishiga faol yordam berganligi kabi ijtimoiy foydali sabablarga binoan
amalga oshriladi.
Qonunchilikka muvofiq jazodan ozod qilish turlari belgilab quyilgan. Jazodan ozod qilish
kabi javobgarlikdan ozod qilish ham qonunchilikda nazarda tutilgan. Bu ikkala norma bir biriga
o‘xshash bo‘lsada, aslida ularning farqli jihatlari mavjud, javobgarlikdan ozod qilish dastlabki
tergov va surishtiruv jarayonlarida qo‘llaniladi, jazodan ozod qilish sudda ya’ni hukm qonuniy
kuchga kirgandan so‘ng qo‘llaniladi.
Jinoyat kodeksiga binoan jazodan ozod qilishning quyidagi turlari belgilab quyilgan:
-
jazoni ijro etish muddati o‘tib ketganligi munosabati bilan jazodan ozod qilish;
-
shaxsning ijtimoiy xavflilik xususiyatini yo‘qotishi munosabati bilan jazodan ozod qilish;
-
aybdor o‘z qilmishiga amalda pushaymon bo‘lganligi munosabati bilan jazodan ozod
qilish;
-
shartli hukm qilish;
-
jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari ozod qilish;
-
jazoni yengilrog’i bilan almashtirish;
1165
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
-
kasallik yoki mehnat qobiliyatini yo‘qotish munosabati bilan jazodan ozod qilish;
-
amnitsiya akti yoki afv etish asosida jazodan ozod qilish.
Yuqorida ko‘rsatilgan asoslarga binoan jazodan ozod qilish normalari qo‘llaniladi.
Mamlakatimizda afv etish amaliyoti Prezident farmonlari orqali amalga oshiriladi. 2016-
2021 yillar davomida 17ta Prezident farmoni qabul qilinib, ular asosida jami 6 685 nafar shaxs afv
etilgan. Yillar kesimida afv etilgan shaxslar quyidagilarni ko‘rsatgan:
-2016-yil 10 nafar;
-2017-yil 2 700 nafar;
-2018-yil 623 nafar;
-2019-yil 776 nafar;
-2020-yil 616 nafar;
-2021-yil 455 nafar.
Afv etilganlarning 2 647 nafari jazoni ijro etish muassasalaridan ozod etilgan bo‘lib,
shulardan:
- 1 227 nafar asosiy jazodan to‘liq ozod qilingan;
- 990 nafar muddatidan ilgari shartli ozod etilgan;
- 430 nafarining o‘talmagan jazosi axloq tuzatish ishlari jazosiga almashtirigan.
Shuningdek, 2 515 nafar shaxsning o‘talmagan jazosi qisqartirilgan:
- 490 nafarining jazosi teng yarimiga;
- 1420 nafarining jazosi uchdan biriga;
- 605 nafarining jazosi to‘rtdan biriga qisqartirilgan.
Ushbu raqamlar O‘zbekistonda afv etish amaliyotining keng ko‘lamda qo‘llanilayotganini
ko‘rsatadi. Ayniqsa, 2017-yida rekord darajada 2700 nafar shaxs afv etilgan.
Afv etish jarayonida shaxslaring qilmishiga pushaymonligi, tuzalish yo‘liga o‘tganligi va
jamiyatga qayta interegatsiya qilish imkoniyatlari e’tiborga olinadi. Bu esa mamlakatda
insonparvarlik tamoyillariga asosalangan jazoni ijro etish siyosati olib borilayotganini anglatadi.
Shuningdek, jazodan ozod qilish xalqaro tajribada ham o‘z aksini topgan. Xalqaro tajribada
jazodan ozod qilish davlatlarning siyosati va jinoiy huquqiy amaliyotida muhim tamoyillardan biri
bo‘lib, jazolashning maqsadi va oqibatlarini hisobga olgan holda, jinoyatchiga nisbatan muqobil
choralarni qo‘llashni nazarda tutadi. Bu yondashuv ko‘pincha jazolash emas, balki qayta tarbiyalsh
va ijtimoiy integratsiyani ta’minlashga qaratilgan. AQSHda ko‘proq jazodan shartli ozod qilish
tizimi qo‘llaniladi. Federal va shtat darajasidagi maxsus komissiyalar shaxsning xulq-atvorini
baholab, jazoni qisqartirish haqida qaror qabul qiladi. Yevropa davlatlarida restorativ adolat va
muqobil choralarga e’tibor qaratiladi. Masalan, Niderlandiya va Norvegiyada jinoyatchilarni
reabilitatsiya qilish dasturlari keng qo‘llaniladi.
1166
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Yaponiyada jinoyatchilarni jazodan ozod qilishni faqat chuqur tavba qilgan holatlarda
qo‘llaydi. Bu yerda ijtimoiy reabilitatsiya jarayonlari alohida e’tiborga loyiq. Skandinaviya
mamlakatlarida jinoyatchini jamiyatga qayta integratsiya qilishga qaratilgan progressive choralar
qo‘llaniladi. Qamoqxonalar o‘rniga ta’lim va mehnat dasturlari keng tarqalgan. Rossiya
qonunchiligida jazodan ozod qilish normalari bizning mamlakatimizga o‘xshash holda begilangan.
Rossiya qonunchiligiga ko‘ra jinoiy jazodan ozod qilishning bir necha asosiy turlari
mavjud.
Bu jarayon Jinoayat kodeksi va boshqa tegishli hujjatlarida belgilangan. Quyidagi asosiy
holatlar keltiriladi:
-jinoiy javobgarlikdan ozod qilish bu jarayonda agar jinoyat tarkibi aniqlanmasa yoki
aybdorning xatti-harakati jinoyat sifatida baholanmasa,shaxs javobgarlikdan ozod qilinishi
mumkin. Dalillarning yetishmasligi sababli sud yoki tergov organlari shaxsni javobgarlikdan ozod
qilishi mumkin
-jazodan ozod qilish bunda amnitsiya akti Rossiya Davlat Dumasi tomonidan qabul
qilinadi. Bu orqali ayrim shaxslar jazodan ozod qilinadi yoki jazolar yengillshtiriladi. Afv etish
Prezident tomonidan amalga oshiriladi va individual shaxsga nisbatan qo‘llaniladi.
-jazoni o‘tashdan ozod qilish, sog’liqning og’ir yomonlashuvi ya’ni shaxsning sog’lig’i
jazoni o‘tashni davom ettirishga imkon bermasa, muddat o‘tishi jinoyat sodir etilgan vaqtdan ko‘p
vaqt o‘tgan bo‘lsa shaxs jazodan ozod qilinishi mumkin.
-muddatidan oldin shartli ozod qilish mahbus jazoni qisman o‘taganidan so‘ng yaxshi xulq-
atvori, qilmishiga pushaymonligi va tuzalish belgilariga qarab sud qarori bilan jazodan oldin ozod
qilinishi mumkin.
-jinoiy javobgarligini tugatish bunda kichik ahamiyatga ega jinoyatlar ya’ni jinoyat kichik
darajada zarar keltirgan yoki qasddan bo‘lmagan hollarda javobgarlik bekor qilinishi
mumkin.Tomonlarning yarashuvi jabrlanuvchi va aybdor o‘rtasida kelishuvga erishilgan bo‘lsa.
Rossiya Jinoyat kodesining tegishli moddalarida ushbu qoidalar tafsilotlari bayon
etilgan.Masalan, Jinoyat kodeksi 84-moddasi- Amnitsiya, 85-modda-Afv etish, 79-moddasi -
Muddatidan oldin shartli ozod qilish. Umuman olganda, Rossiya qonunchiligidagi normalar
bizning adolatli huquiy tizimimizga o‘xshash bu mamlakatda ham inson huquq va erkinliklari
inobatga olinadi. Jinoyat sodir etgan shaxslarga qo‘llaniladigan jazo va huquqiy ta’sir choralarini
adolatli bo‘lishini kafolatlaydi.
Xalqaro tajribada jazodan ozod qilish amaliyoti jamiyat manfaatlarini himoya qilish bilan
birga insonparavrlik tamoyillarini ham qo‘llab -quvvatlaydi. Shu bilan birga, bu jarayon
suiste’molliklar va adolatli huquqiy tartibni buzmasligi uchun qa’tiy nazorat ostida amalga
oshirilishi kerak.
1167
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Xulosa qilib aytganda, Ushbu jarayonlar, odatda, jamiyatning xavfsizligini ta’minlash va
mahbuslarning reabilitatsiyasiga xizmat qiladi. Har bir mamlakat o‘z huquqiy va madaniy
xususiyatlariga ko‘ra turli uslublardan foydalanadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi
xalqaro huquq tamoyillariga asoslangan va ularning adolatli, insonparvar, ijtimoiy reabilitatsiya
jarayonlarini qo‘llab-quvvatlovchi huquqiy qoidalar sifatida xizmat qiladi. Bu moddalarda
belgilangan tartiblar, mahkumlarning huquqlarini himoya qilish, ijtimoiy moslashuvni ta’minlash
va jinoyatchilarning qayta jinoyat sodir etish ehtimolini kamaytirishga qaratilgan. Shunday qilib,
O‘zbekiston Jinoyat kodeksi xavfsizligi va adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – T.: «Yuridik adabiotlar publish», 2023 y.
2.
Huquqiy tizim va jinoyat sodir etgan shaxslar - Abdullayev.A (2020) O‘zbekiston huquqiy
jurnali.
3.
Jinoyat va jazolar: nazariya va amaliyot - Qodirov S (2019) Toshkent O‘zbekiston milliy
universiteti nashriyoti
4.
5.
6.
7.
8.
