1168
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI ADLIYA ORGANLARINING VAZIFALARI,
HUQUQLARI VA FUNKSIYALARI. MILLIY VA CHET EL TAJRIBASI ASOSIDA.
Tursunov Behruz Normurod o‘g‘li
Termiz davlat unversiteti “Jinoyat huquqi va fuqarolik protsessi” kafedrasi o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14558782
Annotatsiya.
Adliya organlari davlatning huquqiy tizimini ishga solish va qonunlarni ijro
etishda markaziy rol o‘ynaydi. Bu organlar davlatning qonuniy tizimiga, fuqarolarning huquqlari
va erkinliklarini himoya qilishga, shuningdek, huquqiy tartibni saqlash va qonunlarning amalga
oshirilishini nazorat qilishga mas’uldir. Ular fuqarolarga yuridik yordam ko‘rsatish, huquqiy
maslahatlar berish, notarial va huquqiy xizmatlar ko‘rsatish kabi turli vazifalarni bajaradi. Shu
bilan birga, adliya organlarining faoliyati nafaqat qonunlarni ishlab chiqish, balki ularning ijrosi
va zamon talablariga muvofiq yangilanishiga ham mas’uldir. Ushbu organlar fuqarolarning
huquqiy xavfsizligini ta’minlash, huquqbuzarliklarga qarshi kurashish va konstitutsiyaviy
huquqlarni himoya qilishda ham muhim vazifalarni bajaradi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak,
adliya organlari davlatning huquqiy tizimidagi muhim tuzilmalar bo‘lib, ularning samarali
faoliyati davlatni qonun ustuvorligiga va fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga
yo‘naltirilgan ishlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishida katta ahamiyatga ega.
Tayanch so‘zlar:
Adliya organlari, Adliya vazirligi, Adliya boshqarmalar, Huquqiy tizim,
notarial organlar, hukumat organlari, huqqiy xizmatlar, sud tizimi, notarial xizmatlar, huquqiy
yordam, huquqiy maslahatchilar, qonun ustuvorligi, qonunlarni ijro etish, xalqaro tajriba,
huquqiy nazorat, huquqni himoya qilish, notijorat tashkilotlar, fuqaro huquqlari, huquqiy
madaniyat, huquqiy ongi, huquqiy tarbiya, fuqaro huquqiy xavfsizligi, shikoyatlarni ko'rib chiqish.
TASKS, RIGHTS AND FUNCTIONS OF THE JUSTICE BODIES OF THE REPUBLIC
OF UZBEKISTAN. BASED ON NATIONAL AND FOREIGN EXPERIENCE.
Abstract.
Justice bodies play a central role in implementing the legal system of the state
and enforcing laws. These bodies are responsible for the legal system of the state, protecting the
rights and freedoms of citizens, as well as maintaining legal order and monitoring the
implementation of laws. They perform various tasks, such as providing legal assistance to citizens,
providing legal advice, notarial and legal services. At the same time, the activities of justice bodies
are responsible not only for the development of laws, but also for their implementation and
updating in accordance with the requirements of the time. These bodies also perform important
tasks in ensuring the legal security of citizens, combating violations, and protecting constitutional
rights. In conclusion, the judicial authorities are important structures in the legal system of the
state, and their effective activities are of great importance for the successful implementation of
work aimed at establishing the rule of law in the state and protecting the rights of citizens.
1169
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Keywords:
Judicial authorities, Ministry of Justice, Justice departments, Legal system,
notarial authorities, government bodies, legal services, judicial system, notarial services, legal
aid, legal consultants, rule of law, law enforcement, international experience, legal supervision,
law protection, non-profit organizations, civil rights, legal culture, legal awareness, legal
education, civil legal security, consideration of complaints.
ОБЯЗАННОСТИ, ПРАВА И ФУНКЦИИ СУДЕБНЫХ ОРГАНОВ РЕСПУБЛИКИ
УЗБЕКИСТАН. НА ОСНОВЕ НАЦИОНАЛЬНОГО И ЗАРУБЕЖНОГО ОПЫТА.
Аннотация.
Судебные органы играют центральную роль в реализации правовой
системы государства и обеспечении соблюдения законов. Эти органы несут
ответственность за правовую систему государства, защиту прав и свобод граждан, а
также поддержание правопорядка и контроль за исполнением законов. Они выполняют
различные задачи, такие как оказание юридической помощи гражданам, предоставление
юридических консультаций, нотариальных и юридических услуг. При этом деятельность
судебных органов отвечает не только за разработку законов, но и за их реализацию и
обновление в соответствии с требованиями времени. Эти органы также выполняют
важные задачи по обеспечению правовой безопасности граждан, борьбе с нарушениями и
защите конституционных прав. Подводя итог, можно сказать, что судебные органы
являются важными структурами в правовой системе государства, и их эффективная
деятельность имеет большое значение в успешном осуществлении работы, направленной
на верховенство закона и защиту прав граждан.
Ключевые слова:
Органы юстиции, Министерство юстиции, Департаменты
юстиции, Правовая система, нотариальные органы, государственные органы,
юридические услуги, судебная система, нотариальные услуги, юридическая помощь,
юрисконсульты,
верховенство
закона,
правоохранительная
деятельность,
международный опыт, правовой контроль, правоохранительная деятельность,
некоммерческие организации, гражданские права, правовая культура, правосознание,
юридическое образование, гражданско-правовая безопасность, претензионная работа.
KIRISH
Adliya organlari
– bu davlatning qonunlarni ijro etish, huquqiy tartibni saqlash, huquqiy
xizmatlar ko‘rsatishga mas’ul bo‘lgan organlardir. Ushbu organlar qonunchilik, huquqni
muhofaza qilish va inson huquqlarini ta’minlash bilan shug‘ullanadi. Adliya organlari davlat
boshqaruvi tizimining bir qismi hisoblanadi va ularning vazifalari va faoliyati mamlakatning
huquqiy tizimiga muvofiq tartibga solishlikdan iboratdir.
1170
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ushbu organ faoliyatini O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 23-avgustdagi
“O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ–1602-sonli qarori va
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 13-
apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi faoliyatini yanada takomillashtirishga doir
tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida” PQ-3666-son qaroriga
muvofiq Andijon viloyat adliya
boshqarmasining maqomi, vazifalari, funksiyalari, huquqlari va javobgarligini belgilaydi.
Boshqarma O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining vakolati doirasiga kiruvchi
vazifalarni o‘zi faoliyat ko‘rsatayotgan hududda amalga oshiruvchi davlat boshqaruvi organi
hisoblanadi. Boshqarma tizimiga
Boshqarma tarkibiy bo‘linmalari, FHDYo organlari, davlat
notarial idoralari va notarial arxiv
kiradi. Boshqarma mahalliy davlat hokimiyati organlaridan
mustaqildir va bevosita Vazirlikka bo‘ysunadi.
Boshqarma o‘zining faoliyatida O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
qonunlariga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga,
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi to‘g‘risidagi nizom, Vazirlik Hay’atining qarorlari,
O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining buyruqlari va farmoyishlariga, shuningdek mazkur
Nizomga amal qiladi. Boshqarma o‘z faoliyatini boshqa davlat boshqaruvi organlarining hududiy
bo‘linmalari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat
tuzilmalari hamda boshqa tashkilotlar bilan o‘zaro hamkorlikda amalga oshiradi
1
.
Quyidagilar Boshqarmaning asosiy vazifalari va faoliyat yo‘nalishlari hisoblanadi:
• fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishni, qonun
ustuvorligi, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat
tuzilmalari faoliyatida qonuniylikni ta’minlashga yo‘naltirilgan jamiyat va davlat qurilishi
sohasida norma ijodkorligi va huquqni qo‘llash amaliyoti sohasida yagona davlat siyosatini izchil
amalga oshirish;
• nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyat ko‘rsatishining qonuniyligini, tashkiliy-huquqiy
asoslarini takomillashtirishni ta’minlash; o‘z hududida ro‘yxatdan o‘tgan xalqaro va xorijiy
nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatida qonun hujjatlari talablariga rioya etilishi ustidan tizimli
monitoring o‘tkazish;
• jamiyatda aholining huquqiy ongini, huquqiy madaniyatni oshirishga va qonuniylikni
mustahkamlashga yo‘naltirilgan davlat organlarining hududiy bo‘linmalari, jamoat
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 23-avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–1602-sonli qarori
1171
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
birlashmalarining huquqiy targ‘ibot va ma’rifat sohasidagi ishlarini samarali muvofiqlashtirishni
amalga oshirish;
• notariat, advokatura, FHDYo organlari hamda fuqarolar va yuridik shaxslarga huquqiy
xizmat ko‘rsatuvchi boshqa tuzilmalar faoliyatining samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan
davlat tomonidan tartibga solish tizimini izchil takomillashtirib borish;
• davlat va jamiyat qurilishi sohasini demokratlashtirishning zamonaviy talablari va
jarayonlarini hisobga olgan holda huquqshunos kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash, ularning
malakasini oshirish bo‘yicha ishlarni tashkil etish.
2
Boshqarma o‘z zimmasiga yuklangan vazifalar va funksiyalarni bajarish uchun
quyidagi huquqlarga ega:
advokatlarga berilgan litsenziyalarning amal qilishini belgilangan tartibda to‘xtatib turish
va tugatish;
advokatlar malaka komissiyalariga advokatlarni intizomiy javobgarlikka tortish masalasini
kiritish;
advokatlik tuzilmalariga aniqlangan qonun hujjatlari buzilishini bartaraf qilish to‘g‘risida
ko‘rsatmalar yuborish;
yuridik xizmat xodimining attestatsiyadan o‘tganligi to‘g‘risidagi guvohnomaning amal
qilishini qonun hujjatlariga muvofiq tugatish;
tadbirkorlik sub’ektlari, xorijiy investorlar va xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi
korxonalarni javobgarlikka tortishning asosliligini zarur hujjatlar, shu jumladan jinoiy, fuqarolik,
xo‘jalik va ma’muriy ishlar materiallari bilan tanishish yo‘li bilan o‘rganib chiqish;
Boshqarma faoliyatini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan tegishli bo‘linmalar tashkil etish,
ularni qayta tashkil etish va tugatish yuzasidan belgilangan tartibda Vazirlikka takliflar kiritishdan
iborat.
Ana yendi
Adliya organlari va ularning faoliyatiga oid
chet el tajribasi hussida
muhokama qilsak.
Adliya organlari va ularning faoliyatiga oid qonunchilik, butun dunyoda davlatlarning
huquqiy tizimiga asoslangan holda turlicha tashkil etilgan. Shunday qilib, har bir mamlakatda
adliya organlari faoliyatining normativ-huquqiy asoslari va ularni tartibga solishga oid qonunlar
turli xildir. Chet el tajribasida adliya organlarining faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilikning
asosiy yo‘nalishlari va xususiyatlarini ko‘rib chiqish mumkin.
1. AQSH:
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 23 avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–1602-sonli qarori
1172
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
AQSHda adliya organlari faoliyatini tartibga soluvchi qonunchilik juda rivojlangan. Bu
yerda federal va shtat darajasida adliya organlari faoliyat ko‘rsatadi. Asosiy qonun —
AQSH
Konstitutsiyasi
bo‘lib, unda sudlarning mustaqilligi va huquqiy himoyaning kafolatlari belgilab
qo‘yilgan.
Federal sudlar
: Federal sud tizimi AQSh Konstitutsiyasiga asoslangan. Bu yerda sudlar
federal va shtat sudlariga bo‘linib, federal sudyalar prezident tomonidan tayinlanadi va Senat
tomonidan tasdiqlanadi.
3
Adliya vazirligi
: AQShda Adliya vazirligi federal sudlarning amaliy faoliyatini
muvofiqlashtiradi, prokurorlar va advokatlarning faoliyatini nazorat qiladi, shuningdek, milliy
huquqni muhofaza qilish organlariga rahbarlik qiladi.
4
2. Germaniya:
Germaniyada
Federal Konstitutsiyaviy Sudi
va boshqa sudlar faoliyatini tartibga
soluvchi qonunchilik huquqiy davlat prinsiplariga asoslangan. Germaniyada Konstitutsiyaga va
uning asosidagi qonunlarga muvofiq, adliya organlari faoliyati sudlar va prokuraturalar tomonidan
amalga oshiriladi.
Germaniya Federal Konstitutsiyaviy Sudi (BVerfG)
konstitutsiyaviy nazoratni
ta’minlaydi, ya’ni qonunlarning Konstitutsiyaga muvofiql
5
igini tekshirib, zarur bo‘lsa, ularni
bekor qiladi.
Adliya vazirligi
Germaniyada federal va shtatlar darajasida faoliyat ko‘rsatadi. U,
shuningdek, sudlar va prokuratura organlarini muvofiqlashtiradi.
3. Fransiya:
Fransiyada
Konstitutsiyaviy Kengash
(Conseil Constitutionnel) va boshqa sudlar adliya
organlari faoliyatini tartibga soladi. Konstitutsiyaga asoslangan holda, Fransiyada sudlar mustaqil
organlar bo‘lib, ularning faoliyatini davlat organlari va sud xodimlarining axloqiy qoidalari va ish
usullari belgilaydi.
Konstitutsiyaviy Kengash
Konstitutsiyaga zid bo‘lgan qonunlarni bekor qilish huquqiga
ega.
Fransiyada adliya vazirligi, shuningdek, prokuraturani ham muvofiqlashtirib, ularning
faoliyatini nazardan o‘tkazadi.
4. Yaponiya:
Yaponiyaning adliya tizimi davlatning huquqiy sohasida muhim rol o‘ynaydi.
3
Federal sudlar to‘g‘risidagi qonun
va
Adliya vazirligining tuzilishi va faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar
4
AQSh Konstitutsiyasi, ayniqsa uning
III bo‘limi
(Sudlar) federal sudlarning tartibga solinishi va sudyalarning
tayinlanishi, ularning mustaqilligini belgilaydi.
5
Germaniya Konstitutsiyasi (Grundgesetz):
Germaniyada sud organlari va prokuraturalar faoliyatini tartibga
soluvchi asosiy huquqiy manba —
Germaniya Konstitutsiyasi
dir.
1173
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Yaponiyada Konstitutsiya, qonunlar va qonunga muvofiq me’yoriy hujjatlar orqali adliya
organlarining faoliyati belgilangan.
Sud tizimi
Konstitutsiyaga asoslangan, va sudyalar mustaqil bo‘lib, davlat organlarining
ta’siriga o‘chramaydi.
Adliya vazirligi
fuqarolarga yuridik yordam ko‘rsatish, sud tizimini muvofiqlashtirish va
qonunlarning amalga oshirilishini ta’minlash bo‘yicha mas’uldir.
5. Buyuk Britaniya:
Buyuk Britaniyada "paralel sud tizimi" mavjud, bu yerda parlament va sud organlarining
mustaqilligi ta’minlangan.
Velikobritaniya Sudlar tizimi
mustaqil va sudlar sudiylar tomonidan boshqariladi.
Sudyalarning mustaqilligi muhim ahamiyatga ega.
Adliya vazirligi
(Secretary of State for Justice) qonunlarning ishlab chiqilishi va sudlar
tizimining samarali ishlashini ta’minlaydi. Bu organ shuningdek, fuqarolarga huquqiy yordam
ko‘rsatish va qonunlarning ijrosini nazardan o‘tkazish bilan shug‘ullanadi.
6
6. Shvesiya:
Shvesiyada Konstitutsiyaga ko‘ra adliya organlarining faoliyati mustaqil bo‘lib, davlat
organlari faoliyatini ko‘rsatishda yo‘nalishlarni belgilaydi.
Shvesiya Konstitutsiyaviy Sudi
jamoatchilik va davlat organlari ishini nazorat qiladi va
qonunlarning Konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirishga mas’uldir.
Adliya vazirligi
sud tizimi, prokuratura va yuridik xizmatlarni muvofiqlashtirish bilan
shug‘ullanadi.
7
Xulosa:
Chet el tajribasi ko‘rsatadiki, adliya organlarining faoliyatini tartibga soluvchi
qonunchilik har bir davlatning huquqiy va siyosiy tizimiga muvofiq shakllanadi. Adliya
organlarining mustaqilligi, sudlar va prokuratura organlarining vazifalari aniq belgilangan va
ularning ishi qonunga asoslangan. Bundan tashqari, har bir mamlakatning adliya organlari
faoliyatini muvofiqlashtirish va nazardan o‘tkazish uchun maxsus qonunlar va institutlar mavjud.
Bir so‘z bilan aytadigan bo‘lsak Adliya organlari davlatning huquqiy tizimini tashkil etish
va amaliyotga tatbiq etishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu organlarning asosiy vazifalari
quyidagilariga
1.
Qonunlar va me’yoriy-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish va ularni amalga oshirish
:
Adliya organlari mamlakatdagi qonunlarning ishlab chiqilishini, qabul qilinishini va ularning
6
Buyuk Britaniyada sudlar va parlamentning mustaqilligi
Sud tizimi to‘g‘risidagi qonunlar
va
Huquqiy Yordam
to‘g‘risidagi qonunlar.
7
Shvesiya Konstitutsiyasi.
1174
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
ijrosini nazorat qilishga mas’uldir. Shuningdek, qonunlarning muntazam yangilanishiga, ularni
hayotga tatbiq etishdagi muammolarga yechim topishga ham ahamiyat qaratish.
2.
Yuridik yordam va huquqiy maslahatlar
:
Adliya organlari fuqarolar va tashkilotlarga
yuridik yordam ko‘rsatish, ularning huquqiy xolatini baholash, huquqiy masalalarda maslahatlar
berish, shuningdek, advokatlik xizmatlarini tartibga solish bilan shug‘ullanadi.
3.
Huquqiy xizmatlarning samarali amalga oshirilishini ta’minlash
:
Mazkur organlar
yuridik shaxslarning davlat reestrlarida ro‘yxatga olinishini nazorat qilish, yuridik hujjatlarni
rasmiylashtirish, notarial xizmatlar ko‘rsatish va davlat reestrlaridagi ma’lumotlarni yangilashni
ta’minlashga mas’ul.
4. Konstitutsiyaviy huquqlarni himoya qilish
:
Adliya organlari inson va fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlarini ta’minlash, ularga barcha to‘g‘ri va aniq huquqiy qarorlar qabul
qilish, Konstitutsiyaga zid bo‘lgan qarorlarga qarshi kurashish vazifasini bajaradi.
5.Qonunbuzarlikka qarshi kurashish
:
Adliya organlari huquqbuzarliklarning oldini olish
va ularga qarshi kurashish, huquqiy tartibni saqlash, jinoyat ishlari bo‘yicha protsessual
harakatlarni tekshirish va qonunbuzarliklarga tajribali huquqiy yondashuvlarni ishlab chiqishda
ishtirok etadi
.
6.
Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilish
:
Adliya organlari fuqarolarning
huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga, ularning fuqarolik va huquqiy
xavfsizligini ta’minlashga mas’uldir.
7.
Shikoyatlarni ko‘rib chiqish
:
Adliya organlari fuqarolar va yuridik shaxslardan kelib
tushgan shikoyatlarni ko‘rib chiqish, ularga bo‘lgan huquqiy yordam va hal qilish jarayonlarini
ishlab chiqishni ta’minlaydi. Shu tariqa, adliya organlarining vazifalari keng qamrovli bo‘lib, ular
davlatning huquqiy tizimida muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 23-avgustdagi “O‘zbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ–1602-sonli qarori
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 13 apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligi faoliyatini yanada takomillashtirishga doir tashkiliy chora-tadbirlar
to‘g‘risida” PQ-3666-son qarori
3.
Buyuk Britaniyada sudlar va parlamentning mustaqilligi Sud tizimi to‘g‘risidagi qonunlar
va Huquqiy Yordam to‘g‘risidagi qonunlar
1175
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
4.
Federal sudlar to‘g‘risidagi qonun va Adliya vazirligining tuzilishi va faoliyatini tartibga
soluvchi qonunlar
5.
AQSh Konstitutsiyasi, ayniqsa uning III bo‘limi (Sudlar) federal sudlarning tartibga
solinishi va sudyalarning tayinlanishi, ularning mustaqilligini belgilaydi.
6.
Germaniya Konstitutsiyasi (Grundgesetz): Germaniyada sud organlari va prokuraturalar
faoliyatini tartibga soluvchi asosiy huquqiy manba — Germaniya Konstitutsiyasidir.
