ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
847
«SAYATXAN HÁMRE» DÁSTANI TILINIŃ FONETIKALIQ HÁM
MORFOLOGIYALIQ ÓZGESHELIKLERI
Jalǵasbaeva Gúlzada Íqlasbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik univeriteti Filologiya hám tillerdi oqıtıw (Qaraqalpaq
tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14578268
Annotaciya.
Bul maqalada «Sayatxan Hámre» dástanında oǵuz tilleriniń elementleri
tiykarında fonetikalıq hám morfologiyalıq ózgeshelikleri úyreniledi.
Tayanısh sózler:
Fonetikalıq ózgeshelikler, morfologiyalıq ózgeshelikler, dawıslı hám
dawıssız sesler, qosımtalar.
PHONETIC AND MORPHOLOGICAL FEATURES IN THE LEXICON OF
«SAYATXAN HÁMRE» EPIC
Abstract.
In this article, the phonetic and morphological features of the elements of the
Oguz language in the saga of «Sayatxan Hámre» are studied.
Key words:
Phonetic features, morphological features, vowels and consonants, suffixes.
ФОНЕТО-МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ В ЛЕКСИКЕ ЭПОСА
«САЯТХОН ХАМРЕ»
Аннотация.
В данной статье изучаются фонетические и морфологические
особенности элементов огузского языка в саге о «Саятхон Хамре».
Ключевые слова:
Фонетические особенности, морфологические особенности,
гласные и согласные, суффиксы.
Dástan tilinde seslerdiń qollanılıwı jaǵınan oǵuz tilleri elementleri saqlanǵanlıǵın
bayqawǵa boladı. Oǵuz hám qıpshaq tilleri únleslik nızamlıǵı bir-birinen parıq qıladı. Bul dástan
tiliniń fonetikalıq ózgesheligin keltirip shıǵaradı hám eski qaraqalpaq jazba esteliklerdiń, klassik
shayırlardıń tiline jaqınlıǵı kórinedi. Ásirese dástanlardı eski ózbek ádebiy tiliniń (shaǵatay tiliniń)
tásiri sezilerli dárejede kórinedi.
Dástanlarda túbir sózlerge affikslerdiń, sóz túrlewshi qosımtalardıń jalǵanıwında oǵuz
tilleri elementleri bar. Seplik, kóplik, san formaları dástanlar tiliniń házirgi ádebiy tilden
ózgesheligin kórsetedi. Hár bir sóz shaqabında, olardıń jasalıwında biz oǵuz tili elementlerin
bayqaymız. Bul fonetikalıq hám morfologiyalıq ózgeshelikler atalǵan dástannıń túrkmen baqsıları
arqalı taralǵanınıń jáne bir dáliyli. Sonıń menen birge, dástanlardıń qaraqalpaqsha milliy
nusqaların dóretiwshiler sol dáwirdegi eski ózbek ádebiy tilinen xabardar bolǵan.
Biz dástanlardıń seslik dúzilisinde, morfologiya tarawındaǵı ózgesheliklerine azlı-kem
toqtap ótemiz.
1. Fonetikalıq ózgeshelikler
1) Dawıslı sesler.
«Sayatxan Hámre» dástanındaǵı dawıslı sesler házirgi qaraqalpaq tilindegi dawıslılarǵa
jaqın; a,á,e,ı,i,u,ú,o,ó.
Olar tildiń gorizontal jaǵdayı boyınsha til aldı (e,á,i,ó,ú) hám til artı ( a,ı,o,u), tildiń vertikal
jaǵdayı boyınsha ashıq (a,á,o,ó) hám qısıq (ı,i,u,ú,e), erinniń qatnası boyınsha erinlik (o,ó,u,ú) hám
eziwlik (a,á,e,i,ı) bolıp bir-birine qarama-qarsı qoyıladı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
848
Degen menen dástanlardıń awızeki túrde taralıwı hám oǵuz elementlerinıń saqlanıwı
dawıslılardıń qollanılıwındaǵı házirgi tilimizge sáykeslikti biraz uzaqlastıradı.
A-til artı, ashıq, eziwlik dawıslı sesi dástanlardıń tilinde sózlerdiń barlıq poziciyasında ushırasadı
hám bul barlıq túrkiy tillerine tán qubılıs bolıp tabıladı. Dástanlar tilinde a sesiniń eliziyaǵa ushırap
túsip qalıwı ushırasadı: Kóbinese qospa feyiller dáslepkisi a sesine pitip, onnan keyingi a,e
dawıslılarınıń birinen baslanǵan kómekshi feyiller kelgende a sesi túsip qaladı.
Ońı soldan bir azamat
barmeken (29-b).
Dástanlar tilinde kelbetlik feyildiń keler máhálindegi -ar suffiksiniń ornına -ır, -ur,
formaları usırasadı, a sesi ornına qısıq ı,u dawıslılarına almasadı:
Hámira
aytur
sóz túspesin araǵa (218-b).
Bul eski jazba túrkiy tildiń tásiri bolıwı múmkin.
Á-til aldı, ashıq, eziwlik dawıslı dástanlar tilinde barlıq orınlarda ushırasadı. Al, qaraqalpaq
tiliniń túpkilikli sózlerinde á sesi barlıq orınlarda ushırasadı. Al, qaraqalpaq tiliniń túpkilikli
sózlerinde á sesi ayslawt poziciyada siyrek qollanıladı, al affikslerde e foneması menen almasadı.
Bul jaǵday qazaq, túrkmen tillerinde de usınday. Al, ázerbayjan, uyǵır, tatar hám bashqurt
tillerinde á foneması affikslerde de qollanıladı.
1
Dástanda mına sózde ayslawt poziciyada qollanılǵan:
Gel qozım, seni
istárler
(207-b).
Á sesi sózlerdiń túrli poziciyalarında revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq jazba estelikleri
tilinde hám Buxara qaraqalpaqlarınıń sóylew tilinde de jiyi qollanılǵan.
2
Dástanlar tilinde til aldı, eziwlik, orta ashıq dawıslı e foneması sózlerdiń barlıq orınlarında
qollanıladı. Bul fonemanıń á sesi menen almasıp qollanılıwı klassik shayırlarımızdan Ájiniyaz
shıǵarmalarında keń qollanıladı.
3
Baba qaydan shıǵıp, qaydan
kelirseń
? (204-b).
Bul mısalda kelbetlik feyildiń- er forması ornına -ir forması qollanılǵan, yaǵnıy e orta ashıq
sesi i qısıq dawıslı sesi menen almasadı. Bunı tyurkologlar túrkiy tillerinde eski grammatikalıq
formanıń saqlanıwı dep bahalaydı.
Geypara waqıtlarda kelbetlik feyildiń -ar, -er forması -ur forması menen almasadı, a, e
ashıq dawıslınıń ornına u qısıq dawıslısı qollanıladı:
Moynıma marjanım endi
úzilur
(196-b).
«Sayatxan Hámre» dástanında siyrek jaǵdayda ayslawt poziciyada ó foneması qollanılǵan.
Bul qubılıs túrkmen ádebiy tilinde bayqaladı.
4
Jetker meni muradıma,
Oramalıń
tóshó
páriy (206-b).
Bul álbette dawıslılar singormaniziminiń saqlanǵanlıǵın kórsetedi. Dawıslılar
singormanizimi dástanlarda tańlay únlesligi hám erin únlesligi boyınsha kórinedi.
1
Убайдуллаев К. Каракалпак тили бойынша танламалы мийнетлер. Нокис, 1976, 69 - бет.
2
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 16-бет
3
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 13-бет.
4
Даулетов .А Хэзирги Каракалпак тили, Фонетика, Н, 19, 346 - бет
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
849
Dástanlar tilinde ayırım sózlerde dawıslılardıń tańlay únlesliginiń saqlanbawı oǵuz
elementleriniń saqlanıwın kórsetedi: shawalatke, tusima, taat-ibaditte, másláxatlastı maqsetiga,
xusniga tb:
Bir
nazalim
uǵlan endi
tusima (203-b).
Tańlay únlesliginiń saqlanbawı ayırım menshikli atlıqlarda bar: Shasánem, Azberxoja,
Gúlnahal, Hámira htb.
Professor H.Hamidovtıń kórsetiwinshe, tańlay únlesliginiń saqlanbawı XVIII-XIX
ásirlerdegi jazba esteliklerdiń tilinde jiyi ushırasadı.
5
Sonday-aq bul qubılıs Berdaq dóretpelerinde
de kózge taslanadı.
6
2.Dawıssız sesler
Dástan tilindegi dawıssız sesler házirgi qaraqalpaq ádebiy tiline sáykes keledi. Olar únliler:
b,d,g,ǵ,z,j,h,
Únsizler:
p,t,q,k,s,sh,f,x,
hám
Sonorlar:
m,n,ń,l,w,r,y
bolıp óz ara bir-birine qarama-qarsı qoyıladı. Al,
v,c,ch
sesleri
qollanılmaydı.
Til aldı j sesiniń ornına til ortası y sesi menen orın almasıwı dástanlar tilinde jiyi gezlesedi.
Bul qubılıstı biz XVIII-XIX ásirlerge tiyisli jazba esteliklerde, sonday-aq klassik shayırlar tilinde
ushıratamız. Bul govorlıq ózgesheliklerge baylanıslı hám eski jazba ádebiy tildiń tásiri bolıp
tabıladı.
Yaxshılardan juralmadım jahana (196-b).
Dástanlar tilinde til artı dawıssızlarınan únsiz k sesi qollanılatuǵın jerde g sesi qollanılıp,
oǵuz til elementleriniń saqlanǵanlıǵın kóremiz. Házirgi qıpshaq tillerindegi k foneması oǵuz
tillerindegi g foneması menen sáykes keledi. Gelle-gelle, gúlli-kúlli htb. Máselen, Mámmeli qız,
babań menen
gel danısh.
(197-b).
Kishkene tillik dawıssızlarda ǵ fonemasınıń artıq qollanılıwı házirgi oǵuz tilleri toparına
kiretuǵın tillerde ushırasadı: uǵıl-ul, uǵrı-urı,yıǵladı-jıladı htb.
Ne sebepten aza tutıp
yıǵladıń
(195-b).
Sonlıqtan bul fonetikalıq jaǵdaydı házirgi qaraqalpaq tilinde inlawt hám ayslawt
poziciyada ayırım jaǵdaylarda ǵ fonemasınıń eliziyaǵa ushırawı dep túsindiriw, dáliyllew
maqsetke muwapıq.
Bunı Berdaq shayırdıń dóretpelerindegi mısallar da tastıyıqlaydı.
7
Dástanda túbir sózlerde ásirese sanlıqlarda birdey qabatlasqan dawıssızlardıń qollanılıwı
ushırasadı:
Sayatxan periy qáhárlenip, bir
toqqız
jállatı kánizdi buyırdı (203-b ).
Sanlıqlardıń bunday fonetikalıq variantların XVIII-XIX ásirge tiyisli miynetler, jazba
estelikler tilinen bunnan tısqarı, klassik shayırlarımız tilinen de ushıratıwımızǵa boladı. Sanaq
sanlardıń ekki, besh, sákkiz, toqqız, jetmish, yuz formaları jazba ádebiy tildiń tásiri bolıp, olar
5
Хамийдов Х. Каракалпак тили тарийхынын очериклери. Некис, 1974,220-бет.
6
А б д и н а з и м о в Ш . Б е р д а к д о р е т п е л е р и н и н ф о н е т и к а с ы , Н о к и с , 1 9 9 4 , 25,26 - б
е тлер.
7
А б д и н а з и м о в Ш . Б е р д а к д о р е т п е л е р и н и н ф о н е т и к а с ы , Н о к и с , 1 9 9 4 , 68 - б е
т.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
850
klassiklerdiń shıǵarmalarında házirgi tildegi formaları menen birdey qollanılǵan. Olar ásirese,
Ájiniyaz shıǵarmalarında keńirek orın alǵan.
8
Házirgi ázerbayjan hám túrkmen ádebiy tilinde
ayırım sanlıqlar usı formada qollanılǵanın kóremiz.
Túbir sózlerde qabatlasqan dawıssızlardıń qollanılıwı geminaciya qubılısı delinedi. Bul
qubılıs túrkiy tilleriniń oǵuz hám qarluq toparındaǵı tillerge tán.
Dawıslı hám dawıssız sesler tarawında ushırasatuǵın fonetikalıq sáykeslikler
«Sayatxan Hámre» dástanında qaraqalpaqlar arasına jazba hám awızeki túrde keń
taralǵanlıǵı málim. Sonlıqtan da, bul dástan tilinde oǵuz elementlerinde házirgi qaraqalpaq ádebiy
tili menen salıstırǵanda bir qansha fonetikalıq sáykeslikler ushırasadı. Bul sáykeslikler dawıslı
hám dawıssız seslerdiń jasalıw ornı boyınsha kórinedi.
Házirgi til menen salıstırǵanda fonetikalıq sáykeslikler jazba estelikler tilinde de,
qaraqalpaq klassik shayırlarınıń dóretpelerinde de bar. Bul jerde biz ásirese eski jazba ádebiy tildiń
tásirin bayqaymız.
1)
Dawıslı sesler
A-e
Íshqı-
áshirat bilan
ómriń kemilsin (196-b).
E-á
Gel qozım, seni
istárler,
Istáwliń
baǵda eken, baǵda (207-b).
I-a
Baba qaydan shıǵıp, qaydan kelirseń? (204-b). Bul sáykeslik kelbetlik feyildiń i-a
affiksinde ushırasadı: bolır-bolar, kelir, keler.
u-e
Moynımda marjanım endi
úzilur (196-b).
Bul sáykeslik klassik shayırımız Ájiniyaz
shıǵarmalarında ushırasadı.
9
2)
Dawıssız sesler
M-B
Qos erinlik sonor m sesi menen qos erinlik b sesi sáykesligi: munda-bunda, munı-bunı,
mákkem-bekkem htb.
Xámira xandı bashım ushlap, eki qolın arqasına
mákkem
baǵlap, bir toqqız jállatı kánizdiń
qolına tapsırdı (221-b).
P-b
Kánizlerim
tapalmadım
baxanı (196-b).
Sh-s
únsiz, juwısıńqı dawıssız fonemalar sáykesligi:
Ishárát áwledi
qashını
qaqıp (214-b).
G-k
únli , jabısıńqı, til artı g dawıssısınıń unsiz, jabısıńqı k dawıssız sesi menen sáykesligi:
Raxip
gelendur
qástine (198-b).
8
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 112-бет.
9
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 18-бет.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
851
Qıpshaq tilleri toparındaǵı sonıń ishinde qaraqalpaq tiliniń geypara fonetikalıq
ózgeshelikleriniń biri usı k fonemasınıń sózdiń basında keliw tártibine baylanıslı boladı. Mısalı,
oǵuz tillerinde gel, gór bolıp qollanılsa, qıpshaq toparındaǵı tillerde kór, kel bolıp qollanıladı.
10
Panıy dúnyanı más
kezem
(200-b).
Y-j
Sonor juwısıńqı, til ortası y dawıssız sesi menen únli juwısıńqı til aldı j dawıssız sesi
sáykesligi:
Yuz
muqamǵa dóner tili. Sayattıń (208-b).
T-d únsiz, jabısıńqı, til aldı t sesi menen únli jubaylası d sesi sáykesligi:
Siynesi
daǵlarnıń
qarı (208-b).
2. Morfologiyalıq ózgeshelikler
«Sayatxan Hámre» dástanındaǵı oǵuz elementleri qatarına morfologiyalıq ózgeshelikleri
ayrıqsha kózge taslanadı. Ásirese, ayırım oǵuz tillerine tán bolǵan seplik, betlik qosımtalarınıń
jalǵanıwı arqalı kózge túsedi.
1.
Seplik qosımtaları
Ataw sepligi
Ataw sepiginde heshqanday parıq sezilmeydi.
Iyelik sepligi.
Bul seplik jalǵawlı sózlerdi alıp qaraǵanımızda oǵuz tilleri elementleriniń saqlanǵanlıǵın
kóremiz. Házirgi qaraqalpaq tilinde únli hám sonor dawıssızlarǵa pitken sózlerge -dıń, -diń jalǵawı
jalǵanadı. Dástan tilinde geypara sózlerde bul nızamlıq saqlanbaǵan:
Senseń
páriyniń
sárwárı (205-b).
Bunday formalar, yaǵnıy iyelik seplik qosımtalarınıń fonetikalıq variantlarınıń ornına
sózdiń aqırǵı buwını qanday bolıwına qaramastan eski ózbek tiliniń tásiri menen -nıń, -niń
formasınıń qollanılıwı klassik shayırlar tilinde ónimli qollanılǵan.
11
Barıs sepligi
Barıs sepliginiń -á forması qollanılǵan:
Qız hám aytar uqshashishám
ánámá,
Láli-marjan taqıppan
siynámá
(226-b).
Tabıs sepligi
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde tabıs seplik qosımtaları -dı,-di, -tı,-ti, -nı,-ni formasında
singormanizm nızamına sáykes jalǵanadı.
Dástan tilinde tabıs sepliginiń usı kórsetilgen affiksleri menen birge eski ózbek tiliniń -nı,-
ni forması da qollanıladı:
Ashıqını
otqa yaqıp (217-b).
Bul forma házirgi qaraqalpaq tili ushın tán emes, tek qubla dialektte ǵana ushırasadı.
12
Dástanda tabıs sepliginiń jasırın forması da ushırasadı:
Raxip dushpanlarǵa
sırıń
aldırma (194-b).
Shıǵıs sepligi
10
Убайдуллаев К. Каракалпак тили бойынша танламалы мийнетлер. Некис, 1976, 102 - бет.
11
Грамматика туркменского языка, 128 бет.
12
Хамидов .Х Каракалпакский язык XIX - начала ХX .в данным письменных памятников. 82 - бет
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
852
Dástan tilinde shıǵıs seplik qosımtaları házirgi qaraqalpaq tilindegi fonetikalıq variantları
-nan, -nen, -dan,-den, -tan,-ten formaları menen birge eski ózbek tilindegi -dıń,diń formasın da
qollanıladı:
Sendiń
ózge kim bar, jaratqan jappar (48-b).
Bul formanı biz qaraqalpaq tilindegi jazba esteliklerden de, klassik shayırlarımız tilinen de
ushıratamız.
Sonday-aq dástanlarda, ásirese «Sayatxan Hámre» dástanında jekke-siyrek shıǵıs
sepliginiń -dán forması ushıraydı:
Soraǵanıńdı sal
búyerden.
Júzleriń pákize
gúldán,
Hámira ayırılıp
Sárbiden
(217-b).
Qızıl
shándán
gúl oradım belime (225-b).
Házirgi ázerbayjan tilinde shıǵıs sepligi -dan,-dán túrinde ańlatıladı.
13
Al, túrkmen tilinde
bul seplik jalǵawı -dan,-den túrinde qollanıladı.
14
Orın sepligi
«Sayatxan Hámre» dástanında shıǵıs sepligi qosımtasınıń jalǵanıwındaǵı sıyaqlı
ózgeshelikti orın sepliginen de ushıratamız. Geypara sózlerde -dá forması qollanılǵan:
Qolında tillá
tárándá,
Ashıq boldım bir
kórándá,
Dolanıp baǵqa
kirándá,
Gúl tóker, biybim, gúl tóker (217-b).
Bul á sesiniń qollanılıwı ázerbayjan tiline tán. Sonıń menen birge eski ózbek tiliniń tásiri
bolǵanlıǵın aytıp ótiw zárúrli.
2.
Tartım formaları
«Sayatxan Hámre» dástanındaǵı atlıqtıń tartım formaları tiykarınan házirgi qaraqalpaq
ádebiy tiline jaqın keledi. Solay da bolsa, ayırım sózlerdiń tartımlanıwında oǵúz elementleri
saqlanǵanın ańlawǵa boladı.
1)
Geypara sózlerde pát tuspegen buwınlarǵa qısıq dawıslılar túsip qaladı:
Mutabar
sháhriniń
orta - qántleri ( 214-bet ).
2)
Tartımlanǵan ayırım sózlerde sesler keyinli tásirge ushıramaydı:
Eriki
, alması, ánjir ánarı ( 213-bet ).
3.
Betlik - san formaları
Betlik qosımtaları
Dástan tilinde bul qosımtalardıń jalǵanıwdaǵı tiykarǵı ózgesheliktiń biri sóz
túbiriniń sońǵı sesi únsizge pitse de, sonordan baslanatuǵın -man, -men qosımtasınıń jalǵanıwı
bolıp tabıladı hám -pan, -pen qosımtasın almastıradı.
Betlik qosımtasınıń II-bet - seń qosımtası menen almasıp keledi. Bilmesseń - bilmássáń.
Gúnakarsań, gúnayıńdı
bilmássań.
( 209-bet ).
4.
San kategoriyası
13
Азербайджан дилинин грамматикасы, 28 - бет.
14
Грамматика туркменского языка, 115- бет.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
853
Kópshilik san formasındaǵı ózgeshelik geypara sózlerde -ler qosımtasın -lár qosımtasına
almastırıwı bolıp tabıladı, -lár variantı ázerbayjan tilinde ushırasadı.
Lal boldı shiyrin
tillárim
( 222-bet ).
5.
Sóz shaqapları
Atlıqtıń jasalıwında oǵuz tillerine tán affiksler qollanıladı: -ısh, ish qosımtası -ıs, -is
qosımtası menen almasadı. Mısalı, Qısı- jazı ada bolmas
emishler
(220-b).
Kelbetlik sın-sımbattı bildiriwshi geypara sózler oǵuz hám qarluq tillerine tán: Uluǵ,
shahla, qáwpeki, sırqas, yubka, shádi-shákkár, shárhi, hursand htb.
Kelbetlik jasawshı -dan,-den variantları -day, -dey, -tay, -tey affikslerin geyde almastırıp
qollanıladı:
Kózde jasım
shársharaden
tókilmish (192-b).
Feyil formaları
Kelbetlik feyil
Dástanlar tilinde -ǵan, -gen affiksi menen bir qatarda onıń oǵuz tillerindegi variantı bolǵan
-an,-en formalarıda jekke-diyrek ushırasadı.
Qırıq kániyzler bilán sallanıp
gálán,
Bir zaman yanımda oynayıp
kúlán
(216-b).
-Mısh,-mish affiksi kelbetlik feyil jasawshı eski affikslerden bolıp, ol házirgi túrk,
ázerbayjan, gagauz tillerinde ónimli qollanıladı. Dástanlar tilinde usı qosımta arqalı jasalǵan
feyiller kóplep ushırasadı:
Peshanama qum-qısmetler
yazılmısh
(192-b). Bul formadaǵı kelbetlik feyiller dástanlar
tilinde betlik, san formaların da qabıllaydı:
Sizdi-ashıq, bizdi-mashıq
demishler
(220-b).
-Ar,-er,-r formasınıń -ır,-ir,-ur hám eń eski -yur forması da ushırasadı. Bul eski ózbek
tiliniń tásiri bolıp esaplanadı.
Begler bedew minip shikar
áyleyur
Qazısı, mollası oqıp
gúrleyur
(220-b).
Dástanda bul affikstiń -ár formasıda qollanılǵan:
Sháhárine- nár kárwánlar
shegilár
(213-b).
-Malı, -meli forması tiykarınan ázerbayjan tiline tán. Dástanda bul formalı feyiller oǵuz
elementi sıpatında kózge túsedi:
Zulpların tallap
órmeli
(222-b).
Atawısh feyil
-ısh, -ish, -sh affiksi atawısh feyil jasawda -ıs, -is, -s variantı menen almasıp qollanıladı:
Qıya-
baqıshlarıń,
Janım otqa
yaqıshlarıń
Qaqaq urıp
kúlishleriń,
Bal tóker biybim, bal tóker (217-b).
Almasıq
Almasıq sózlerden dástanlar tilinde siltew almasıqları oǵuz hám qarluq tiller toparına tán
bolǵan fonetikalıq variantları menen qollanıladı:
Bu oshal ushbu
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
854
Osha
daǵlardıń basınan (119-b).
Ráwish
Is-hárekettiń hár túrli belgisin bildiretuǵın sózler dástanlar tilinde kóplep ushırasadı. Olar
arasında oǵuz elementleri de bar: hámán, ansha, taxminan, dayım, áwel htb.
Negá handiń
sawda túshti basıma (224-b).
Qaraqalpaqlar arasında taralǵan «Sayatxan Hámre» dástanı tiliniń morfologiyalıq
ózgeshelikleri yaǵnıy sepliklerdegi affikslerdiń qollanılıw jaǵdayları, tartım, betlik, san
formalarınıń oǵuz tillerine jaqın ekenligi, ayırım sóz shaqaplarınıń dástanda oǵuz tiline tán
formaları qollanılǵanlıǵın kórip shıqtıq.
Bul dástan tiliniń tillik ózgesheligin izertlewdiń salıstırmalı grammatikasın dúziwde sholıw
úyreniwde úlken áhmiyetke iye bolıp esaplanadı.
REFERENCES
1.
Хамидов. Х Каракалпакский язык XIX - начала ХX. в данным письменных
памятников. Тошкент Фан. 1986.
2.
Hamidov H Shıǵıs tilleriniń jazba estelikleri. Nókis. Qaraqalpaqstan, 1985
3.
Байлиев С Языковые особенности дестана « Саят и Хамра ;» АКД, Аш,г. 1995.
4.
Десницкая А.В. Наддиалектный формы устной речи и их роль в истории языка.-Л.,
Наука, 1970.;
5.
Túrkmen tiliniń grammatikası. Ashqabat, Rux, 1999.
6.
Túrkiy tillerdiń óz ara baylanıslı máseleleri. Ilimiy maqalalar jıynaǵı. Nókis QMU, 1998.
7.
Maqsetov Q, Tájimuradov A . Qaraqalpaq folklorı. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1979.
8.
Nasirov D, Dospanov O, Bekbergenov A, Sayidov D. Qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri
shıǵarmalarınıń tili, Nókis 1995.
9.
Ubaydullaev K. Qaraqalpaq tili boyınsha tańlamalı miynetler. Nókis, 1976
10.
Abdinazimov Sh. Berdaq dóretpeleriniń fonetikası, Nókis 1994.
11.
Berdimuradov E, Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili, Nókis, 1979.
12.
Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. Nókis, 1988.
13.
Dawqaraev N. Shıǵarmalardıń tolıq jıynaǵı. 2-tom. Nókis. 1977.
14.
Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq, XIV t. Nókis.Qaraqalpaqstan. 1985.
15.
Qaraqalpaq folklorı. Kóp tomlıq, XI t. Nókis.Qaraqalpaqstan. 1986.
16.
Худайбергенов Ж. Туркмен дилинин Емрели диалекти. -Ашгабат, Ылым- 1977.
17.
Омирэлиев К. «Огыз-каган» эпосынын тили.-Алматы.: ылым. - 1988.
18.
Покровская. Л. А. Грамматика гагаузского языка. Фонетика-Морфология.-М.:
Наука, - 1964.
19.
Насыров Д. С. Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и
его диалектная система. -Нукус.: Казань, 1976.
20.
Кучарли С. Г. Лексика азербайджанских баяти. -А.к.д. -Баку, 1984. -
21.
Кононов А. Н. Грамматика современного турецкого литературного языка. -Москва-
Ленинград.: АНСССР, -1956.
22.
Юсупов Г. К. Лексико-семантические особенности азербайджанских пословиц.-
А.к.д.-Баку. -1969.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
855
23.
Юсифов Мубариз Имран оглы. Сравнительная фонетика тюркских языков огузской
группы. -А.д.д. - Баку, -1986.
