1268
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
«SAYATXAN HÁMRE» DÁSTANINIŃ SÓZLIK QURAMINDAǴI OǴUZ TILINIŃ
ELEMENTLERI
Jalǵasbaeva Gúlzada Íqlasbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik univeriteti Filologiya hám tillerdi oqıtıw
(Qaraqalpaq tili) tálim baǵdarı studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14570851
Annotaciya.
Bul maqalada «Sayatxan Hámre» dástanında oǵuz tilleriniń elementleri
birneshe tematikalıq toparlarǵa ajıratılıp úyreniledi.
Tayanısh sózler:
Abstrakt máni, adam múshelerin bildiriwshi sózler, tuwısqanlıq qarım-
qatnastı bildiriwshi sózler, waqıt hám ólshem birliklerge baylanıslı leksemalar, ulıwma túsinikler.
ELEMENTS OF OGHUZ LANGUAGE IN THE LEXICON OF «SAYATKHAN
HAMRE»
Abstract.
In this article, the elements of the Oguz language in the epic "Sayatkhan Hamre"
are studied, divided into several thematic groups.
Key words:
Abstract meaning, words denoting parts of the human div, words denoting
kinship relations, lexemes related to time and measurement units, general concepts.
ЭЛЕМЕНТЫ ОГУЗСКОГО ЯЗЫКА В ЛЕКСИКЕ САГИ О «САЯТХОН ХАМРЕ»
Аннотация.
В данной статье изучаются элементы огузского языка в эпосе
«Саятхон Хамре», разделенные на несколько тематических груп.
Ключевые слова:
Абстрактное значение, слова, обозначающие части тела
человека, слова, обозначающие родственные отношения, лексемы, связанные со временем
и единицами измерения, общие понятия.
Dástanlar xalıq awızeki dóretpeleriniń eń kólemli hám eń quramalı túri ekenligi belgili.
Dástanlarda xalıqtıń turmıs-tirishiligi, etnografiyası, tarıyxı da sóz boladı. Hár qanday xalıq
qońsılas xalıqlar menen ekonomikalıq hám mádeniy baylanısta boladı. Sonlıqtan da, xalıq
dástanlarında ózlesken sózlerdiń qollanılıwı tábiyiy qubılıs bolıp esaplanadı.
Qaraqalpaq xalqı ázelden ózbek, qazaq, túrkmen xalıqları menen dos hám sıbaylas jasap
kiyatır. Bul xalıqlardıń tilleri túrkiy tiller toparına kiredi hám olardıń jasaw shárayatı da,
etnografiyası da, úrp-ádet dástúrlerinde óz-ara jaqınlıq seziledi. Kóbinese, bul jaqınlıq atı atalǵan
tuwısqan xalıqlardıń ádebiy miyrasında kórinedi. Bul xalıqlardıń bir regionda bir-biri menen
qońsılas jasap, hár qıylı tarawlarda baylanıs jasawı olar arasındaǵı mádeniy baylanıslardıń
kúsheyiwine, rawajlanıwına sebepshi bolǵan.
1269
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Folklordı izertlewshi ilimpazlardıń tastıyıqlawı boyınsha, qaraqalpaqlar arasında xalıq
dástanlarınıń kóplep dóreliwi hám taralıwı XVIII-XIX ásirlerge tuwra keledi.
1
Mine, usı
dáwirlerde túrkmen baqsıları arqalı qaraqalpaqlar arasına «Sayatxan Hámre» dástanı keńnen
taralǵan. Bul tuwralı qaraqalpaq ilimpazları oǵada bahalı pikirler aytqan.
2
Sonday-aq, dástanlardıń
taralıwı xalıq arasında qıssaxan hám kátiplerdiń payda bolıwı menen tıǵız baylanıslı. Usı dástan
tilinde oǵuz elementleriniń ushırasıwı joqarıdaǵı pikirlerimizdiń dáliyli bolıp xızmet etedi.
Qaraqalpaq xalıq dástanı bolǵan «Sayatxan Hámre» dástanınıń sózlik quramında oǵuz
tilleriniń elementleri ushırasıwı tiykarınan bul dástannıń qaraqalpaqlar arasında sonday-aq, basqa
túrkiy xalıqlarǵa ázerbayjan hám túrkmen xalıqları arqalı taralǵanlıǵı menen belgilenedi.
Folklorshı ilimpazlardıń tastıyıqlawı boyınsha, bul dástannan basqa da liro-epikalıq
dástanlardı qaraqalpaq baqsıları túrkmen baqsılarınan úyrenip, qaraqalpaqsha milliy versiyaların
dóretken. Solay bolsa da, dástanlardıń sózlik quramında oǵuz elementleri belgili dárejede saqlanıp
qalǵan. Bunday sózlerdiń kópshiligi túrkiy xalıqlarında óz sıńarlarına iye bolıp keledi, ayırımları
oǵuz toparlarındaǵı xalıqlarǵa tán bolıp tabıladı.
3
Solay etip, bul dástanlardıń qaraqalapaqlar arasında keńnen tarqalıwı sol dáwirdegi
mádeniy baylanıslardı kórsetedi. Dástanlardıń sózlik quramında oǵuz elementleriniń saqlanıwı
leksikamızda ózlesken sózlerdiń payda bolıwına tiykar jaratadı.
Bul jumısımızda dástannıń sózlik quramındaǵı oǵuz tilleri elementlerin tómendegidey
tematikalıq toparlarǵa bólip úyreniwge háreket ettik:
1.Adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı ańlatatuǵın sózler
«Sayatxan Hámre» dástanında adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı
ańlatatuǵın sózler kóplep ushırasadı. Bul topardaǵı sózlerdiń jiyi qollanılıwı usı xalıq dástanlarınıń
ideya-tematikalıq mazmunına da baylanıslı boladı. Óytkeni bul dástanlar adamlardıń turmıs-
tirishiligi, ayralıq sezimleri hám basqa da tuyǵı-sezimlerin keńnen sáwlelendiredi.
Atalǵan dástannıń sózlik quramında adam múshelerin hám tuwısqanlıq qarım-qatnastı
ańlatıwshı oǵuz tilleri elementlerin tallap qaraǵanımızda, qaraqalpaq xalqı ádebiy tiline az bolsa
da jaqınlıǵın bayqawǵa boladı. Bul XIX ásirde hám XX ásirdiń basında Orta Aziyada keń
qollanılǵan eski túrkiy jazba til esaplanatuǵın shaǵatay tiliniń tásiri bolsa kerek. Dástanlarda
ushırasatuǵın bul topardaǵı sózler qaraqalpaq klassik shayırları Ájiniyaz Qosıbay ulı, Berdaq
Ǵarǵabay ulınıń dóretpelerinde de ushırasadı.
1
Максетов К., Тажимуратов А. Каракалпак фольклоры. Нокис, 1979, 250-бет
2
Дaукараев Н. Шыгармалардын толык жыйнагы. 2-том. Нокис, 1977, 87-бет; Айымбетов К. Халык даналыгы.
Нокис, 1988, 103-бет.
3
Максетов К., Тажимуратов А. Каракалпак фольклоры. Нокис, 1979, 250-бет
1270
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bunday uyqaslıqlar sol dáwirdegi qońsılas xalıqlar arasındaǵı mádeniy hám ádebiy
baylanıslarınan dárek beredi. Sonıń menen birge, hár qanday tildiń sózlik quramında ózlesken
sózlerdiń payda bolıwına belgili dárejede tásir kórsetedi.
A)
Adam múshelerin ańlatıwshı sózler
«Sayatxan Hámre» dástanı túrkmen baqsıları tárepinen qaraqalpaq baqsılarına, qaraqalpaq
xalqına keńnen taralǵan. Bul dástandı qıssaxanlar, qaraqalpaq jıraw-baqsıları úyrenip milliy
nusqaların payda etken. Sonlıqtan da, dástan tilinde adam múshelerin ańlatatuǵın sózlerdiń
ushırasıwı tábiyiy qubılıs biraq júdá kóp múǵdarda ushıraspaydı.
Siyne, kóksi
sózleriniń qaraqalpaq tilinde qollanılıwı túrkiy tillerine ortaq bolǵan eski
shaǵatay tiliniń tásirinde qáliplesken, bul sózler
kókirek bólimin
súwretlewde qollanılǵan:
Aq
kóksińe
lalı marjan dizilip (192-b).
Aq
siyneni
dastanıp jat, hábiybim (197-b).
Sonday-aq, bul dástannıń sózlik quramın úyrengende tarıyxıy shıǵısı boyınsha arab sózleri
bolǵan adam múshesin ańlatatuǵın sózdi de ushırattıq. Bunday sózler toparı házirgi oǵuz
toparındaǵı tillerdiń sózlik quramında jiyi qollanıladı. Sonıń menen birge arab-parsı sózleri
qaraqalpaq klassik shayırlarınıń tilinde de keńnen qollanılǵan.
4
Zıya-zulpıń dál
gerdene
solashar(195-b).
Bul mısaldaǵı
gerdene
sózi oǵuz tiline tán bolıp,
iyin
degen mánini ańlatadı.
B)
Tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiretuǵın sózler:
Ázerbayjanlar menen túrkmenler túrkiy xalıqlardan esaplanǵanı ushın bul xalıqlardıń
turmıs tirishiligi etnografiyası basqa da túrkiy tilles xalıqlar menen jaqın bolıp keledi. Sonlıqtan
da, «Sayatxan Hámre» dástanında tuwısqanlıq qarım-qatnastı bildiriwshi sózler qatlamı
qaraqalpaq ádebiy tilindegi sózlerge jaqın keledi. Bunday sózler klassik shayırlar tilinde de
ushırasadı.
5
Sayatxan periy ayttı:
-Bar, sol
uǵlandı
ertip kel, bolmasa óltiremen-dedi ( 207-b).
Házirgi qaraqalpaq tilinde er balaǵa
bala, ul
delinedi.
Ul
kóbinese jazba ádebiy tilge,
folklorlıq dóretpelerge tán. Al, klassik shayırlar tilinde
uǵıl, uǵlan
sózi gónergen sózler retinde
qaraladı.
6
4
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 39-54-бетлер.
5
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 93-бет.
6
Насыров Д,. Доспанов О,. Бекбергенов ,А. Сайтов Д. Каракалпак адебияты классиклери шыгармаларынын
тили. Нокис, 1995, 61-бет.
1271
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Sonday-aq dástanlar tilinde hayal-qızlarǵa
biybim
dep qollanıw ushırasadı. Bul házirgi
oǵuz toparındaǵı tillerge tán sózler:
Gel endi,
biybim
, gel endi (216-b).
Házirgi qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları bolǵan
Biybinaz, Biybisara, Biybigúl,
Biybixan
uqsaǵan menshikli adam atları da usı sózge baylanıslı qoyılǵan bolsa kerek.
2.
Sıyasıy-jámiyetlik sózler
«Sayatxan Hámre» dástanında basqa da xalıq dástanlarındaǵı sıyaqlı sıyasıy-jámiyetlik
sózler toparı bar. Bul dástannıń tiykarǵı ideyalıq mazmunına da baylanıslı. Máselen, «Sayatxan
Hámre» dástanı túrkiy tilles xalıqlarǵa keń tarqalǵan liro-eposlardan ekenligi málim. Demek, bul
dástanlarda sıyasıy-jámiyetlik sózlerdiń qollanılıwı tábiyiy qubılıs bolıp, olar arasında oǵuz tili
elementleri de bar.
Eń birinshi gezekte sıyasıy jámiyetlik sózler el basqarıw islerine baylanıslı bolıp keledi.
Bunday sózler xalıqtıń jámiyetlik turmısın belgileydi. Sonlıqtan da, dástanlarda keń qollanıladı.
Sıyasıy-jámiyetlik sózler XVIII-XIX ásirlerge tiyisli jazba esteliklerde bar.
7
Bir
kántli
elattı kórdi (196-b).
«
Kánt
» sózi ázerbayjan tiline tán sóz bolıp, qaraqalpaq tilinde
«
awıl
» sózi arqalı ańlatıladı.
Ashıq
Axmet baba bir tóbeniń basına shıǵıp, kóz taslap qaradı (196-b).
«Ashıq» sózi ashıq bolıw, jaqsı kóriw mánisinde jumsaladı, biraq bul jerde belgili bir óner
iyesi mánisinde jumsalıp tur.
3.
Waqıttı, ólshem birliklerin hám abstrakt túsiniklerdi bildiriwshi sózler
«Sayatxan Hámre» dástanında waqıttı, ólshem birliklerdi ańlatıwshı sózler, abstrakt máni
bildiriwshi sózler siyrek qollanılǵan.
Ólshem birligin bildiriwde tanap, gez sózleri qollanılǵan:
Seksen
gez
tillá kóshkim bar (192-b).
Taqmınan qırq
tanap
baǵım bar (192-b).
Dástan tilinde «
biyijazat»
sózi
ruxsatsız, sorawsız
mánisinde qollanılǵan:
Biyijazat
baǵdıń almasın terip (208-b).
4.
Ulıwma túsinikler menen baylanıslı sózler
Aq yuzińdi
óbeyin
be? (199-b).
Bul mısalda óbeyin sózi«
súyiw»
mánisin bildiredi.
Qısımdı
dóndirdi
jaza (193-b).
Bul mısalda «
aylanıw»
mánisin bildirip tur.
Geshti-geshti
mánzildiń jolın ashtı,
7
Хамийдов Х. Каракалпак тили тарийхынын очериклери. Нокис, 1974,284-бет.
1272
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Neshshe biyik taǵlar aradan
keshti
(194-b).
Bul mısaldaǵı
geshti, keshti
sózleri oǵuz tillerinde máselen, túrkmen tilinde
gechdi
dep
jumsalıp,
ótti
degen mánisti ańlatıw ushın qollanılǵan.
Yar-yar deyip yat ellerde,
Saǵan dástan
túzeyin
be? (198-b).
Bul mısaldaǵı
túzeyin
sózi házirgi túrkmen tiline tán bolıp,
dúzeyin
kórinisinde qollanıladı.
Qaraqalpaq tilinde
dóretiw
mánisinde qollanıladı.
Sháshmeniń
basına kelse, sárriyip jatırǵan babanı kóredi (197-b).
Bunda
sháshme-bulaq
mánisinde qollanılǵan.
Kemalǵa kelipti baǵdıń
náháli
(204-b).
Bundaǵı
náhál
sózi de oǵuz tiliniń elementi.
Taxminan
qırıq tanap baǵım bar (192-b).
Taxminan
sózi
shama menen
degen mánide ushırasadı.
«Sayatxan Hámre» dástanında da, biz hár qıylı túsiniklerdi ańlatıwshı sózlerdi kóplep
ushıratamız. Máselen, Ashıq Axmet baba ulı Hámiraǵa toǵırtqa sóziniń mánisin túsindiredi;
«Túrki tilinde dálik deydi, tájik tilinde ellikshe, xorezm tilinde tarnaw deydi, túrkmen
tilinde geshelik deydi, ózbek tilinde ótkerme deydi, qaraqalpaq tilinde toǵırtqa deydi, qazaq tilinde
omırtqa deydi» (202-b).
Bul sózler dástannıń milliy dóretiwshileri tárepinen aytılǵan, hár bir tildiń ózgesheligin
belgileydi. Dástanda shasıpa, taxminan, jańankesh, barkamal, júmlá-jahan tb sózler ushırasadı.
Bunday ózlestirme sózlerdiń qollanılıwı hár qanday tilde sinonimlik qatarlardıń bayıwına
tásir jasaydı: «Bir tilden ekinshi tilge awısıwı, álbette sol xalıqtıń basqa xalıqlar menen
ekonomikalıq hám mádeniy qatnasıqlarınıń nátiyjesinde boladı. Qaraqalpaq xalqınıń basqa
xalıqlar menen usınday qatnasları tiykarında sırttan kirgen kópshilik sózler sáykes mánili, túsinikli
sózlerdiń sinonimlik sıńarların payda etti».
8
Demek, qaraqalpaq jıraw, baqsıları tilimizdıń sózlik quramınıń bayıp barıwında belgili
dárejede úles qosqan. Al, klassik shayırlarımız óz gezeginde qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń
qáliplesiwinde úlken xızmet atqardı.
REFERENCES
1.
Хамидов Х. Каракалпакский язык XIX - начала ХX в данным письменных
памятников. Тошкент Фан. 1986.
2.
Hamidov H. Shıǵıs tilleriniń jazba estelikleri. Nókis. Qaraqalpaqstan, 1985.
8
Бердимуратов Е. Даулетов .А Хазирги каракалпак тили, Нокис, 1979 206-бет.
1273
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
3.
Байлиев С. Языковые особенности дестана « Саят и Хамра» АКД, Аш,г. 1995.
4.
Десницкая А.В. Наддиалектный формы устной речи и их роль в истории языка.-Л.,
Наука, 1970.
5.
Túrkmen tiliniń grammatikası. Ashqabat, Rux, 1999.
6.
Túrkiy tillerdiń óz ara baylanıslı máseleleri. Ilimiy maqalalar jıynaǵı. Nókis QMU, 1998.
7.
Maqsetov Q, Tájimuradov A . Qaraqalpaq folklorı. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1979.
8.
Худайбергенов Ж. Туркмен дилинин Емрели диалекти. -Ашгабат, Ылым- 1977.
