Yanvar, 2025-Yil
71
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINING
KOGNITIV-PRAGMATIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHDA
AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING
AHAMIYATI
To‘rabekova Aziza Mirzabek qizi
Nizomiy nomidagi TDPU 3-bosqich tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14623237
Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kognitiv-
pragmatik
kompetensiyalarini
rivojlantirishda
axborot
texnologiyalaridan
samarali
foydalanishning ahamiyati yoritib berilgan. Maqolada ta’li sifatini oshirish va talabalarni darsga
qiziqtirish maqsadida samarali foydalnish mumkin bo‘lgan ta’limiy internet sahifalari hamda
kompyuter texnologiyalarining imkoniyatlaridan amaliyotda keng foydalanish metodik jihatdan
yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: kognitiv, pragmatika, axborot, PowerPoint, axborotni vizualizatsiya qilish,
ta’limni axborotlashtirish.
ЗНАЧЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ИНФОРМАЦИОННЫХ
ТЕХНОЛОГИЙ В РАЗВИТИИ КОГНИТИВНО-ПРАГМАТИЧЕСКИХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ
Аннотация. В данной статье освещается важность эффективного использования
информационных технологий в развитии когнитивно-прагматических компетенций
будущих учителей начальных классов. В статье с методической точки зрения
раскрывается широкое применение на практике возможностей образовательных
интернет-ресурсов и компьютерных технологий, которые могут быть эффективно
использованы для повышения качества образования и усиления интереса студентов к
занятиям.
Ключевые слова: когнитивный, прагматика, информация, PowerPoint, визуализация
информации, информатизация образования.
THE IMPORTANCE OF THE EFFECTIVE USE OF INFORMATION
TECHNOLOGIES IN DEVELOPING THE COGNITIVE-PRAGMATIC
COMPETENCES OF FUTURE PRIMARY TEACHERS
Abstract. This article highlights the importance of effectively using information
technologies in developing the cognitive-pragmatic competencies of future elementary school
teachers. The article methodically highlights the widespread use of educational websites and
Yanvar, 2025-Yil
72
computer technologies in practice, which can be effectively used to improve the quality of
education and interest students in the lesson.
Keywords: cognitive, pragmatics, information, PowerPoint, information visualization,
education informatization.
Talabalarning axborotni olishi va uni qayta ishlashi, qabul qilishi jarayonida xotiraning
o‘rni diqqatga sazovar. Shu jihatni inobatga olib, talaba kompyuterdagi ma’lumotni kodlash, uni
saqlash, foydalanish ishlari tizimli holatda bo‘lishi kerak. Shuningdek, metakognitiv yondashuv
mazmun-mohiyatida axborotlar bilan samarali ishlash va shu bo‘yicha o‘zini-o‘zi tushunish
bo‘yicha strategiyalar qabul qilish nazarda tutiladi.
Bu borada dastab kompyuter texnologiyasining ichki imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda
dars jarayonida PowerPoint dasturidan unumli foydalanish mumkin. Microsoft PowerPoint
dasturidan faqatgina taqdimotlar yaratishda emas, balki bir qancha metodlarni ham yaratishda ham
samarali foydalanish mumkin. Masalan, “Millionlar kimga kerak?”, “Qumsoat”, “Tarvuz” kabi
metodlarni aynan Microsoft PowerPoint dasturi yordamida yaratish mumkin.
“Millionlar kimga kerak?” metodida savol va topshiriqlar osondan murakkabga qarab
tanlab olinadi va ularga ma’lum pul qiymati belgilanadi. Talabalar ma’lum qiymatdagi savol-
topshiriqlarni tanlashlari va savol-topshriqlarni to‘g‘ri bajarishlari orqali guruhlari hisobiga
belgilangan qiymatni qo‘shishlari mumkin bo‘ladi.
Yanvar, 2025-Yil
73
Mazkur metod talabalarda qiziqish uyg‘otish bilan birga fanga oid bilimlarini boyitishga
ham xizmat qiladi.
Ta’limni axborotlashtirish tizimi ta’lim-tarbiyaning pedagogik-psixologik maqsadlarini
amalga oshirishga yo‘naltirilgan zamonaviy AKTdan foydalanish hamda ta’lim sohasida ularni
yaratish amaliyoti va metodologiyasi bilan uzviy bog‘liq
1
. Ta’limni axborotlashtirish va
zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish jarayoni o‘qitishdagi tashkiliy shakllar va
metodlarning o‘zgarishigagina emas, balki undagi yangi metodlarning shakllanishiga ham olib
keladi. Bunda bir qancha saytlarning imkoniyatlaridan kelib chiqib, ularni dars jarayoniga tadbiq
etish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining darsga qiziqishi va bilim olish sifatiga ijobiy ta’sir
etish
mumkin
deb
hisoblaymiz.
Bunda
https://wordwall.net/create/picktemplate
kabi saytlar imkoniyatidan samarali foydalanish bo‘lajak boshlang‘ich
sinf o‘qituvchilarining internet saytlaridan foydalanish imkoniyatlarini yana ham oshiradi. Bu esa
darslarning bir xillikda o‘tilishining oldini olib, ta’lim sifatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Quyidagi jadvalda internetning ta’limiy metodlar tashkil etish uchun mo‘ljallangan saytlari
keltirilgan:
Internet saytlari
Imkoniyatlari
So‘z topish, krossvord tuzish, so‘z birikmalari tuzish, imlo so‘z
boshqaruvchisini yaratish (speeling), yozish tezligi testini
yaratish, Wordle uslubidagi jumboqlarni yaratish, randomizator
g‘ildiraklari to‘plamini yaratish mumkin.
https://wordwall.net/create/pi
Juftliklarni moslashtirish, flesh kartalar yaratish, guruhlarga
ajratish, tartibsiz harflardan kerakli so‘zlarni yaratish, plitkalar
ortiga savol yashirish, tartibsiz so‘zlardan gap tuzish, mosini
topish, quiz sinovlar yaratish, noodatiy savollar kartasini yaratish,
so‘z topish kabi didaktik o‘yinlar yaratish mumkin.
Kerakli rasm, matn, fayl ko‘rinishidagi topshiriqlarni QR-kod
ortiga yashirib berish imkoniyati mavjud.
1
фоминова, м.н. мeдиaобразование в контексте освоения курса мировой художественной культуры в
общеобразовательной школе: дис. канд. пед. наук / м.н. фоминова. -м., 2001. -с.178.
Yanvar, 2025-Yil
74
Mavzuga oid atamalarni tartibsiz holatga keltirib berish uchun
mo‘ljallangan. Bunda berilgan axborotlarni ham noodatiy
ko‘rinishga keltirish imkoni mavjud.
Mavzu yuzasidan savol va topshriqlarni yoki darsga javob berish
navbatini nooadiy tarzda tanlash imkonini beradigan baraban
yaratish imkoniyatini beradi.
saytidan foydalanagan holda 1-sinf o‘quvchilari uchun
mo‘ljallangan “Flippity snowman” metodimizda maktab, vatan, daraxt, asal, lola, ayiq kabi so‘zlar
yashiringan va o‘quvchilar mazkur so‘zlarni topishlari kerak bo‘ladi. Bunda ularning harflarni
taniy olish va to‘g‘ri yozish ko‘nikmlarini tekshirishimiz mumkin. Shu bilan birga so‘z nechta
harfdan iborat ekanligini bilgan holda mazkur topshiriqni bajarishlari kerak bo‘ladi.
Mazkur metoddan talabalar uchun ham foydalanishimiz mumkin. Bunda fanga yoki
mavzuga oid terminlarni topish topshirig‘ini berishimiz mumkin.
https://wordwall.net/create/picktemplate
saytidan foydalangan holda “Tartibsiz so‘zlardan
gap hosil qilish” metodini oson-murakkabligiga ko‘ra boshlang‘ich sinfning har qaysi sinfida
hamda talabalarda ham qo‘llash samarali natija beradi. Bunda gap bo‘laklarining kerakli joylashish
nuqtasini bilan holda gapni mantiqan to‘g‘ri tuzish ko‘nikmalari shakllantiriladi. Quyida
“Qalinroq kiyining, chunki bugun havo juda sovuq!” gapini tuzishlari uchun berilgan topshiriq
ko‘rsatilgan.
Yuqoridagilardan
ko‘rinadiki,
“Axborotni
vizualizatsiya
qilish
(Information
Visualization)” – murakkab ma’lumotlarni diagrammalar, grafiklar va boshqa vizual vositalar
orqali taqdim qilish orqali samaradorligini oshirish usuli. Ushbu yondashuv, axborotlarni tez
tushunish va analiz qilishni osonlashtirishga yordam beradi, ayniqsa katta hajmdagi ma’lumotlar
Yanvar, 2025-Yil
75
bilan ishlashda foydali hisoblanadi. Vizualizatsiya, tushunchalar xaritalari (concept maps) yoki
diagrammalar kabi usullar talabalarning axborotni samarali o‘zlashtirishiga yordam beradi
2
.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituchilarining kognitiv-pragmatik kompetensiyalarini
rivojlantirishda konstruktsionizm, ya’ni talabalarning yangi axborotni izlashi va uni qayta ishlash
jarayonida oldingi bilimlariga tayanishi va yangicha tafakkur paydo bo‘lishini nazarda tutadi.
Bunda axborot va kontekst, ularning ijtimoiylashuvi axborotni o‘zlashtirishda ahamiyatga molik.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining axborotlar bilan ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish ta’lim olishda va kasbiy faoliyatda hamda kundalik shaxslararo muloqotning
muvaffaqiyati uchun juda muhim.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining o‘zini-o‘zi
mustaqil rivojlantirishi, o‘zini-o‘zi boshqarishi, erkin raqobat qila olishi, mustaqil muloqni amalga
oshirishi uchun simbiotik va sinergetik tarzda faoliyati amalga oshiriladi. Bo‘lajak boshlang‘ich
sinf o‘qituvchilari qanchalik ko‘p axborotga ega bo‘lsa, axborotlar bilan ishlash davomiyligi ortib
borsa, ulardagi o‘z-o‘zini anglash darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi. Talabalarda kognitiv-
pragmatik kompetensiyani rivojlantirish davomida o‘zaro munosabatlar va o‘zaro muloqot odobi
va o‘z bilimlariga ishonish tuyg‘usi tizimli rivojlanishi maqsadga muvofiq. Shu nuqtayi nazardan,
ulardagi axborotlarni ishlashdagi shaxsiy tanlovlar, axborotlar tanlovlari to‘plamlarini olib
tafakkurni o‘stirish va o‘qitishda ulardan samarali foydalanishga erishish, jonli nutqida ulardan
samarali foydalanish talabalarni ijobiy ko‘rsatkichga yo‘naltiradi.
Axborotlar bilan ishlashda uning hajmiga va resursiga e’tibor qaratish muhim ahamiyatga
ega. Bunda bilimlar yig‘indisi, turli mavzudagi axborotlar matni, axborotni o‘rgatishdagi
hamkorlik ishlari, o‘zaro muloqot qilish, bilimlarni ijtimoiylashitirish nazarda tutiladi
3
.
Talabalarda axborotlar bilan ishlashda ularning kognitiv-pragmatik kompetensiyalarini
rivojlantirishda axborot savodxonligining tamoyillari, qoidalari, tajriba loyihalari, ishlab chiqilgan
modellar tahlili keltirilishi va umumlashishi, shuningdek, o‘quv metodik ta’minot bilan chuqur
ishlanishi zarur.
Yuqorida aytilganlar axborot kompetentligining shakllanganlik darajasini baholashga
imkon beruvchi komponentlarni ajratib ko‘rsatish imkonini beradi. Ular orasida quyidagilarni
ajratib ko‘rsatish mumkin:
2
Tufte, E. R. “The Visual Display of Quantitative Information”. Cheshire, CT: Graphics Press. 2001.
3
To‘rabekova A.M. Bоʻlаjаk bоshlаng‘ich sinf оʻqituvchilаrining kognitiv-pragmatik kompetensiyalarini rivojlantirishda
аxbоrоtlаr bilаn ishlаshning o‘rni. O‘zbekiston Milliy universiteti xabarlari, 2024, [1/12] ISSN 2181-7324. 203-bet.
Yanvar, 2025-Yil
76
1-rasm. Axborot kompetentligining shakllanganlik darajasini baholash komponentlari.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, “Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
salohiyatidan foydalangan holda talabalarni o‘quv jarayoniga jalb etish va rag‘batlantirish orqali
olingan nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan bog‘lash, shuningdek “kelajakdagi xodimlarning
iqtisodiy barqarorligini ta’minlash
4
mumkin”. Demak, mutaxassisning axborot kompetentligining
obyektiv tomoni zamonaviy axborot jamiyati mutaxassisga qo‘yadigan talablarda namoyon
bo‘ladi. Subyektivlik esa mutaxassisning individual xususiyatlarida, uning kasbiy sohasining
o‘ziga xosligida va axborot texnologiyalari sohasida o‘zini o‘zi rivojlantirishga bo‘lgan
motivatsion omillarda aks etadi. Shuni ta’kidlash joizki, axborot kompetensiyasini rivojlantirish
vazifalariga nafaqat AKT sohasidagi bilim va ko‘nikmalarni, balki kommunikativ va intellektual
qobiliyatlarni rivojlantirishni ham kiritish mumkin.
REFERENCES
1.
To‘rabekova A.M. Bоʻlаjаk bоshlаng‘ich sinf оʻqituvchilаrining kognitiv-pragmatik
kompetensiyalarini rivojlantirishda аxbоrоtlаr bilаn ishlаshning o‘rni. O‘zbekiston Milliy
universiteti xabarlari, 2024, [1/12] ISSN 2181-7324. 203-bet.
2.
Tufte, E. R. “The Visual Display of Quantitative Information”. Cheshire, CT: Graphics
Press. 2001.
4
мысин м.н. образование в условиях информационного и коммуникационного прогресса // вестник санкт-петербургского
государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3 (24). 179-182 c.
Yanvar, 2025-Yil
77
3.
Мысин М.Н. Образование в условиях информационного и коммуникационного
прогресса // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета
культуры и искусств. 2015. № 3 (24). 179-182 c.
4.
Фоминова, М.Н. Мeдиaобразование в контексте освоения курса мировой
художественной культуры в общеобразовательной школе: дис. канд. пед. наук / М.Н.
Фоминова. -М., 2001. -С.178.
