Yanvar, 2025-Yil
153
TA’LIM TIZIMIDA BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINING
KOGNITIV-PRAGMATIK KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH MODELINI
YARATISH
To‘rabekova Aziza Mirzabek qizi
Nizomiy nomidagi TDPU 3-bosqich tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14634744
Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvhilarining kognitiv-
pragmatik kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish moodelini tuzish
yuzasidan ilmiy adabiyotlarni o‘rganish natijasida olingan ma’lumotlar keltirilgan. Maqolada
model tushunchasi va uning turlari, pedagogic model yaratishning ahamiyati haqida so‘z
yuritilgan.
Kalit so‘zlar: kognitiv, pragmatik, kompetensiya, model, modellashtirish, Inson nutqiy
faoliyati modellari, Lingvistik tadqiqot modellari, metomodel.
СОЗДАНИЕ МОДЕЛИ ФОРМИРОВАНИЯ КОГНИТИВНО-ПРАГМАТИЧЕСКИХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ В СИСТЕМЕ
ОБРАЗОВАНИЯ
Аннoтация. В данной статье представлены сведения, полученные в результате
изучения научной литературы по разработке модели совершенствования методики
развития познавательно-прагматической компетентности будущих учеников начальной
школы. В статье говорится о понятии модели и ее видах, о важности создания
педагогической модели.
Ключевые слова: когнитивная, прагматическая, компетентность, модель,
моделирование, модели речевой деятельности человека, модели лингвистического
исследования, метамодель.
CREATING A MODEL FOR DEVELOPING COGNITIVE-PRAGMATIC
COMPETENCES OF FUTURE PRIMARY TEACHERS IN THE EDUCATION
SYSTEM
Abstract. This article presents the data obtained as a result of the study of scientific
literature on the development of a model for improving the methodology for developing cognitive-
pragmatic competencies of future primary school teachers. The article discusses the concept of a
model and its types, the importance of creating a pedagogical model.
Keywords: cognitive, pragmatic, competence, model, modeling, Models of human speech
activity, Linguistic research models, metamodel.
Yanvar, 2025-Yil
154
Model -
pedagogik jarayonning anologi (aynan moslik)i bo‘lib, pedagogik jarayon
elementlari (maqsad, mazmun, shakl, vosita, metod va natija) orasidagi munosabatni aks ettiradi.
Modelning misoli sifatida biz ta’lim muassasasi bitiruvchisini olishimiz mumkin, uning
bilimi, shaxsiy sifatlarida pedagoglar jamoasining mehnati, ularning innovatsion pedagogik
faoliyatlari loyihasi ko‘rinishida aks etadi.
Modellashtirishga ko‘ra ko‘pgina olimlar tadqiq etiladigan hodisalar va jarayonlarning
mohiyatiga kirib bora olganlar. Tadqiq etilayotgan jarayonga o‘xshash amal qiluvchi
modellashtirish, moddiy va fikrlash tizimini yaratish metodi uning xususiyatlarini o‘rganishga
hamda tizimning uni haqiqiy amalga oshirishdan oldinroq prognozlashtirishga imkon beradi
hamda pedagogika uchun yangilik xisoblanmaydi
1
.
Innovatsion pedagogik jarayonni loyihalashtirish shakllari. bu har xil pedagogik
jarayon(dars va darsdan tashqari)ni, pedagogik kollektiv bilan muloqot qilishda, ota-onalar bilan
ishlashda, turli tuman vaziyatlarni tizimli tashkil etishni tavsiflovchi hujjat hisoblanshib, u
konsepsiya, model, reja shakllarida bo‘lishi mumkin
2
.
Lingvistik modelni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1.Inson nutqiy faoliyati modellari. Bu modellar konkret nutq jarayonini va hodisalarini aks
ettiradi. Masalan, aniq bir tovushning talaffuz modeli yoki nutqning yuzaga chiqish modeli.
2.Lingvistik tadqiqot modellari. Bunda muayyan til hodisalari asosida olib borilgan
tadqiqot jarayonini aks ettiradi.
3.Metamodellar – bunda lingvistik modellar saralanadi, u gipotetik-deduktiv xarakterga
ega boʻladi, oʻta abstraktlashgan va ratsionallashgan boʻladi
3
.
Nantawan Kaewchote, Chatchayapha Wattanathumlarning ta’kidlashicha, modelni ishlab
chiqish jarayoni 4 ta xususiyatni o‘z ichiga oladi: o‘rganilish kontekstini, mazmunini va o‘quv
mashg‘ulotlarini tashkil etishning amaldagi shart-sharoitlarini hamda unda uchraydigan muammo
va to‘siqlarni o‘rganish; o‘qituvchi va talabalar kasbiy hamkorlik jarayonida faol ta’limga
asoslangan o‘qitishni loyihalashtirish; ma’lumotlar yig‘ish va uni to‘plash vositalaridan
foydalanish hamda anketa-so‘rovnoma o‘tkazish; turli kompetensiyalarni rivojlantirish modelini
tuzish va faol ta’lim asosida kompetensiyalarni maqsadga muvofiqligini tekshirish
4
.
1
Файрушина С.М. Научно-методическая исследовательская деятельность студентов педагогических вузов при изучении
естественнонаучных дисциплин. Вестник ТГПУ. 2010. Выпуск 12 (102). УДК 378.14:55. 41-45-бет.
2
Зайцева В.С. Современные педагогические технологии. Учебное пособия В 2-книгах Книга-1. – Челябиск, 2012. – 411 с.
3
Ro‘ziyeva S.H. Modelleshtirish texnologiyasi umumiy oʻrta ta`limda sintaksis boʻlimini oʻqitishda optimal yondashuv sifatida.
DOI: https://doi.org/10.53885/edinres.2021.42.85.089
College of Teacher Education, Phranakhon Rajabhat University, Bangkok,
Yanvar, 2025-Yil
155
“Model” tushunchasi fan va texnikada turli ma’nolarda ishlatilgani bois modellashtirish
turlarining
yagona
tasnifi
mavjud
emas.
Tasnif
modelning xarakteriga ko‘ra,
modellashtirilayotgan obyektning tabiatiga ko‘ra, modellashtirish tatbiq qilinayotgan soha yoki
yo‘nalishga qarab amalga oshirilishi mumkin
5
.
Modellarni shartli ravishda quyidagicha tasniflash mumkin:
1.Tabiiy model – o‘rganilayotgan obyekt bilan bir turda bo‘ladigan va undan faqat
o‘lchamlari, jarayonlarining tezligi va ba’zi hollarda yasalgan materiali bilan farq qiladigan model.
2.Matematik model – prototipdan (asl nusxadan) jismoniy tuzilishi bilan farq qiladigan,
lekin prototip bilan bir xil matematik tasvirga ega bo‘lgan model.
3.Mantiqiy-matematik model – belgilardan iborat bo‘lgan, tafakkur jarayonini o‘rganishda
qo‘llanadigan abstrakt model.
4.Kompyuter modeli – matematik, mantiqiy modellashtirish metodlariga asoslanib
kompyuterda algoritm va dasturlardan foydalangan holda yaratiladigan model
6
.
Yig‘ish-aks ettirish-bog‘lash-nashr qilish modeli. Jeremi Hibert (Jeremy Hiebert)
tomonidan yaratilgan ushbu “Personal learning environment” modeli o‘tmish, hozirgi va kelajakda
o‘rganishni hisobga oladi. U quyidagilardan iborat
7
:
Yig‘ish: kontaktlar, artefaktlar va ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, tartibga solish va
filtrlash.
Aks ettirish: tushunchalarni ko‘rib chiqish, bog‘lash, sintez qilish, blog yuritish,
shaxsiy/jamoat guruhlarida ishlash.
Bog‘lanish: odamlar va ma’lumotlar, guruhlarni shakllantirish, umumiy maqsadlar va
manfaatlar (va ma’lumot).
Nashr qilish: tanlash, o‘zgartirish, birlashtirish va nashr etish, elektron portfellar, bloglar
va boshqalar.
Ta’lim oluvchilarni uzluksiz kasbiy rivojlantirish sohalaridagi mavjud (yuqorida qayd
etilgan) modullarning amaliy-metodik imkoniyatlarini o‘rganish asosida boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarini uzluksiz kasbiy rivojlantirishda Jeremi Hibert (Jeremy Hiebert) tomonidan
yaratilgan “Personal learning environment” modelining modifikasiyalangan va individual ta’lim
muhitining qayta ishlash va harakat qilishning kognitiv bosqichlarini o‘z ichiga olgan “Yig‘ish-
5
Grishman R. Computational linguistics// Cambridge University Press. 1994-46 b.
6
Ro‘ziyeva S.H. Modelleshtirish texnologiyasi umumiy oʻrta ta`limda sintaksis boʻlimini oʻqitishda optimal yondashuv sifatida.
DOI: https://doi.org/10.53885/edinres.2021.42.85.089
7
Hiebert
J.
(2006)
Personal
Learning
Environment
Model.
[Elektronniy
resurs].
–Rejim
dostupa:
https://www.researchgate.net/figure/Hiebert-J-2006-Personal-Learning-Environment-Model_fig1_32229599
Yanvar, 2025-Yil
156
qayta ishlash-qo‘llash” modeliga asoslangan “Personal learning environment” texnologiyasini
ishlab chiqish samarali degan qarorga kelindi
8
.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida kognitiv-pragmatik kompetensiyalarni
rivojlantirish faoliyatida mazmunga ega komponentlarga bo‘lib, ularning tuzilmalari, metodik
asosi, baholash mezonlari, fanlarning integratsiyalashuvi model mazmunida bir-birini taqazo
qiladi.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kognitiv-pragmarik kompetensiyalarini
rivojlantirish modelida ifodalangan mazmun quyidagi vazifalarni hal qilish algoritmini ishlab
chiqishga ko‘maklashadi:
-
mavzu doirasida o‘quv materialni interaktiv tarzda tahlil qilish, shu nuqtayi nazaridan
samarali bilimlar, natijaga ega amaliy tajriba, mantiqiy izchil fikrlashga e’tibor qaratish, muloqot
qilishda effekt beruvchi kompetent shaklida belgilash;
-
mashg‘ulot tadqimotida mavzu qamrovini hamda ta’limiy maqsad mazmunini natijaviy
tasniflash;
-
ta’limiy jarayonni rejalashtirish maqsadida ta’lim subyektlarining subyektiv bilishiga
qaratilgan asosiy faoliyatni loyihalash;
-
innovatsion zamonaviy metodlar vositasida talabaning kognitiv-intensiv darajasiga faol
adekvat holatni tanlash;
-
kasbiy-metodik o‘sish bosqichlarining samaradorligini ta’lim subyektlarida kuzatish
yuzasidan muloqot qilish va bilish jarayonini tahlil qilish.
Modelning mazmunli komponentida bo‘lajak o‘qituvchilarning kognitiv-pragmatik
kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiluvchi intellektual, lingvistik, aksiologik, kreativ va
motivatsion funksiyalar o‘z aksini topgan bo‘lishi ahamiyatli hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Grishman R. Computational linguistics// Cambridge University Press. 1994-46 b.
2.
Hiebert J. (2006) Personal Learning Environment Model. [Elektronniy resurs]. –Rejim
dostupa:
https://www.researchgate.net/figure/Hiebert-J-2006-Personal-Learning-Environment-
8
Hiebert
J.
(2006)
Personal
Learning
Environment
Model.
[Elektronniy
resurs].
–Rejim
dostupa:
https://www.researchgate.net/figure/Hiebert-J-2006-Personal-Learning-Environment-Model_fig1_32229599
Yanvar, 2025-Yil
157
3.
Nantawan Kaewchote, Chatchayapha Wattanathum. College of Teacher Education,
Phranakhon Rajabhat University, Bangkok, Thailand. DOI: 10.4236/ce.2022.135098
PDF HTML XML 317 Downloads 1 406 Views Citations.
4.
Ro‘ziyeva S.H. Modelleshtirish texnologiyasi umumiy oʻrta ta`limda sintaksis boʻlimini
oʻqitishda
optimal
yondashuv
sifatida.
DOI:
https://doi.org/10.53885/edinres.2021.42.85.089
5.
Зайцева В.С. Современные педагогические технологии. Учебное пособия В 2-книгах
Книга-1. – Челябиск, 2012. – 411 с.
6.
Файрушина С.М. Научно-методическая исследовательская деятельность студентов
педагогических вузов при изучении естественнонаучных дисциплин. Вестник ТГПУ.
2010. Выпуск 12 (102). УДК 378.14:55. 41-45-бет.
