2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
122
MOLIYAVIY HISOBOTLARDA DAROMADLARNI BOSHQARISH USULLARI
Zaripova Sayohat Zafarovna
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
“Boshqa tarmoqlarda buxgalteriya hisobi va auditi” kafedrasi assistenti
To’xtamurodov Elbek Jamshid o’g’li
Samarqand iqtisodiyot va servis institute 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14626399
Annotatsiya. Ushbu maqolada moliyaviy hisobotlarda daromadlarni boshqarish usullari
ilmiy jihatdan o‘rganilib, ularning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri tahlil qilinadi. Xalqaro va
milliy
amaliyot
misollariga
asoslangan
holda
tavsiyalar
ishlab
chiqiladi.
Kalit so’zlar: Moliyaviy hisobot, daromadlarni boshqarish, xalqaro standartlar, shaffoflik,
iqtisodiy samaradorlik, buxgalteriya hisoboti.
REVENUE MANAGEMENT METHODS IN FINANCIAL STATEMENTS
Abstract. This article scientifically examines methods of earnings management in financial
reporting and analyzes their impact on economic efficiency. Recommendations are developed
based
on
examples
from
international
and
national
practices.
Key words: Financial statements, earnings management, international standards,
transparency, economic efficiency, accounting report.
МЕТОДЫ УПРАВЛЕНИЯ ДОХОДАМИ В ФИНАНСОВОЙ ОТЧЕТНОСТИ
Аннотация. В данной статье научно исследуются методы управления доходами в
финансовой отчетности и анализируется их влияние на экономическую эффективность.
Разработаны рекомендации на основе примеров международной и национальной практики.
Ключевые слова: Финансовая отчетность, управление доходами, международные
стандарты, прозрачность, экономическая эффективность, бухгалтерская отчетность.
Mazkur maqolada daromadlarni boshqarishning mohiyati, asosiy usullari, iqtisodiy ta'siri
hamda O‘zbekiston sharoitida ushbu amaliyotning xususiyatlari keng ko‘lamda tahlil qilinadi.
Xususan, xalqaro buxgalteriya hisobining umumiy tamoyillari va milliy tajribaga e'tibor qaratiladi.
Moliyaviy hisobotlar korxona faoliyatining moliyaviy natijalarini ifodalovchi asosiy vositalardan
biri hisoblanadi. Daromadlarni boshqarish esa moliyaviy hisobotlarni tartibga solish jarayonida
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
123
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu jarayon orqali korxonalar o‘z moliyaviy natijalarini iqtisodiy
maqsadlarga mos ravishda taqdim etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Daromadlarni boshqarishning mohiyati va nazariy asosi
: Daromadlarni boshqarish
buxgalteriya hisobining nazariy tamoyillari doirasida amalga oshiriladigan va ko‘pincha
moliyaviy natijalarni manipulyatsiya qilishni o‘z ichiga oladigan jarayondir. Ushbu jarayonni
nazariy jihatdan tushunish uchun asosiy kontseptual asoslarni ko‘rib chiqish lozim:
1.
Buxgalteriya standartlariga moslashuv:
Daromadlarni boshqarish buxgalteriya
siyosatini shakllantirish va qo‘llashda asosiy rol o‘ynaydi.
2.
Buxgalteriya tamoyillaridan foydalanish:
Daromadlarni boshqarishda ehtiyotkorlik,
muvofiqlik va nazorat tamoyillari muhimdir.
3.
Odatdagi va noodatdagi daromadlarni boshqarish:
Daromadlarni odatdagi operatsion
faoliyat yoki bir martalik operatsiyalar orqali tartibga solish.
Daromadlarni boshqarishning usullari
: Moliyaviy hisobotlarda daromadlarni
boshqarish quyidagi asosiy usullar orqali amalga oshiriladi:
1.
Amortizatsiya va zaxiralar boshqaruvi:
Uzoq muddatli aktivlarning amortizatsiyasi va
zaxiralar bahosini o‘zgartirish orqali daromadlar ko‘rsatkichlarini tartibga solish.
2.
Xarajatlarni ajratish va tasniflash:
Xarajatlarni hisobot davrlarida turlicha taqsimlash
orqali moliyaviy natijalarga ta'sir ko‘rsatish.
3.
Bir martalik operatsiyalar:
Katta miqdordagi xarajatlarni bitta hisobot davriga jamlash
yoki daromadlarni boshqa davrlarga kechiktirish.
4.
Sof foyda ko‘rsatkichini boshqarish:
Sof foydani oshirish yoki kamaytirish maqsadida
moliyaviy operatsiyalarni boshqarish.
O‘zbekiston sharoitida daromadlarni boshqarish
: O‘zbekiston iqtisodiyoti islohotlar
davrida bo‘lib, bu moliyaviy hisobotlarda shaffoflik va xalqaro standartlarga moslashishni talab
etmoqda. Mamlakatda qabul qilingan yangi soliq va buxgalteriya qonunchiligi ushbu jarayonni
qo‘llab-quvvatlaydi.
Professor I. Karimovning "Buxgalteriya hisobi va audit" asarida keltirilganidek,
daromadlarni boshqarishning to‘g‘ri strategiyalari korxonaning moliyaviy barqarorligini
ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, professor A. Abdullayevning "Moliyaviy
boshqaruv va buxgalteriya" kitobida iqtisodiy samaradorlikka erishishda daromadlarni boshqarish
tamoyillarining roli yoritilgan.
Shu bilan birga, milliy iqtisodiyotda kichik va o‘rta biznes korxonalari moliyaviy
hisobotlarda shaffoflikni ta’minlash uchun malakali buxgalteriya kadrlarini shakllantirishga
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
124
ehtiyoj sezmoqda. Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga mosligini oshirish orqali
mamlakat investitsion jozibadorligi oshadi.
Xalqaro tajriba va milliy amaliyot
: Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS)
moliyaviy hisobotlarda daromadlarni boshqarish uchun aniq qoidalar va tamoyillarni belgilab
beradi. Xalqaro tajribada, xususan, yirik korporatsiyalar daromadlarni boshqarishda maxsus
usullardan foydalanadi, bu esa milliy amaliyotga tatbiq etilishi mumkin. Misol tariqasida, AQSh
va Yevropa mamlakatlarida kompaniyalar moliyaviy hisobotlarda shaffoflikni oshirish uchun
maxsus dasturlar joriy etadi. Bunday dasturlar audit jarayonlarini avtomatlashtirish va hisobot
tuzishda inson xatolarini kamaytirishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekiston uchun bu kabi
texnologiyalarni qo‘llash istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Shu bilan birga, xalqaro moliyaviy institutlar tomonidan moliyaviy hisobotlarni tahlil
qilishda daromadlarni boshqarishning salbiy ta’siri bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Bu
tadqiqotlar asosida ishlab chiqilgan tavsiyalar milliy tajribaga ham mos keladi.
Ilmiy va amaliy tavsiyalar:
1.
Ichki nazorat tizimlarini kuchaytirish:
Korxonalarning ichki audit tizimini
takomillashtirish orqali daromadlarni boshqarish jarayonini samarali nazorat qilish.
2.
Xalqaro standartlarni joriy etish:
O‘zbekiston korxonalarida IFRS talablariga to‘liq mos
keladigan moliyaviy hisobot tizimini shakllantirish.
3.
Soliq siyosatini soddalashtirish:
Korxonalarni moliyaviy hisobotlarda nohaqlikka yo‘l
qo‘ymaslikka rag‘batlantiruvchi soliq siyosatini ishlab chiqish.
4.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish:
Buxgalteriya va audit sohasida yuqori malakali
kadrlar tayyorlashga e’tibor qaratish.
5.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish:
Moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish orqali
inson xatolarini kamaytirish va shaffoflikni oshirish.
Xulosa
: Moliyaviy hisobotlarda daromadlarni boshqarish korxona iqtisodiy ko‘rsatkichlarini
vaqtincha yaxshilashi mumkin, ammo uzoq muddatli istiqbolda shaffoflik va ishonchlilik
tamoyillarini buzish xavfini tug‘diradi. O‘zbekiston sharoitida xalqaro standartlarga moslashuv va
ichki nazorat tizimlarini takomillashtirish moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va ishonchliligini
oshirishda muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar.
REFERENCES
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
125
1.
Dechow, P. M., & Skinner, D. J. (2000). "Earnings management: Reconciling the views of
accounting academics, practitioners, and regulators." Accounting Horizons, 14(2), 235-
250.
2.
Healy, P. M., & Wahlen, J. M. (1999). "A review of the earnings management literature
and its implications for standard setting." Accounting Horizons, 13(4), 365-383.
3.
Schipper, K. (1989). "Commentary on earnings management." Accounting Horizons, 3(4),
91-102.
4.
Karimov, I. (2018). "Buxgalteriya hisobi va audit." Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
5.
Abdullayev, A. (2020). "Moliyaviy boshqaruv va buxgalteriya." Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
6.
International Financial Reporting Standards (IFRS).
7.
Van der Stede, W. A. (2000). "The relationship between two consequences of budgetary
controls: Budgetary slack creation and managerial short-term orientation." Accounting,
Organizations and Society, 25(6), 609-622.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq Kodeksi (2022).
