2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
159
XALQARO BUXGALTERIYA STANDARTLARI: QIYOSIY TAHLIL
Zaripova Sayohat Zafarovna
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
“Boshqa tarmoqlarda buxgalteriya hisobi va auditi” kafedrasi assistenti.
Quvvataliyev Artur Azamatovich
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
talabamirzayev@gmail.com
Toshpolatov Mansur Ismoil o‘g‘li
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
mansurtoshpulatov1@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14630140
Annotatsiya. Ushbu maqola xalqaro buxgalteriya standartlari (XBS) va milliy
buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi o‘ziga xosliklarni qiyosiy tahlil qilishga bag‘ishlangan.
Maqolada XBSning moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va xalqaro talablariga
muvofiqlikni ta'minlashdagi ahamiyati yoritilgan. Milliy standartlar bilan XBS o‘rtasidagi asosiy
farqlar, ularning muhim jihatlari va amaliy qo‘llanilishi o‘rganilib, xalqaro tajriba asosida
takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Shuningdek, maqola iqtisodiy sharoitlarni
hisobga olgan holda buxgalteriya standartlarining muvofiqlashuvi masalalarini ko‘rib chiqadi.
Kalit so‘zlar; Xalqaro buxgalteriya standartlari, milliy buxgalteriya standartlari, qiyosiy
tahlil, moliyaviy hisobot, shaffoflik, muvofiqlik, iqtisodiy tajriba.
МЕЖДУНАРОДНЫЕ СТАНДАРТЫ ФИНАНСОВОЙ ОТЧЕТНОСТИ:
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ
Аннотация. Данная статья посвящена сравнительному анализу особенностей
международных стандартов бухгалтерского учета (МСФО) и национальных стандартов
бухгалтерского учета. В статье подчеркивается значение МСФО в обеспечении
прозрачности финансовой отчетности и соответствия международным требованиям.
Изучены основные отличия национальных стандартов от КБС, их важные аспекты и
практическое применение, а также разработаны предложения по улучшению на основе
международного опыта. Также в статье рассмотрены вопросы согласования стандартов
бухгалтерского учета с учетом экономических условий.
Ключевые
слова;
Международные
стандарты
бухгалтерского
учета,
национальные стандарты бухгалтерского учета, сравнительный анализ, финансовая
отчетность, прозрачность, комплаенс, экономический опыт.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
160
INTERNATIONAL ACCOUNTING STANDARDS: COMPARATIVE ANALYSIS
Abstract. This article is devoted to a comparative analysis of the specifics between
international accounting standards (IAS) and national accounting standards. The article
highlights the importance of IAS in ensuring transparency of financial statements and compliance
with international requirements. The main differences between national standards and IAS, their
important aspects and practical application are studied, and proposals for improvement based on
international experience are developed. The article also considers the issues of harmonization of
accounting standards taking into account economic conditions.
Keywords; International accounting standards, national accounting standards,
comparative analysis, financial reporting, transparency, compliance, economic experience.
Tadqiqot metodologiyasi. Mazkur tadqiqotda xalqaro va milliy buxgalteriya
standartlari o‘rtasidagi farqlarni tahlil qilish, ularning amaliy ahamiyatini aniqlash hamda
moliyaviy hisobotlarning shaffofligi va xalqaro talablarga muvofiqligini ta'minlash
yo‘llarini belgilash asosiy maqsad sifatida belgilandi.
Shuningdek mazkur tadqiqotda xalqaro
va milliy buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash, ularning moliyaviy
hisobotlar shaffofligini ta’minlashdagi rolini baholash hamda iqtisodiy samaradorlikni oshirish
yo‘llarini ishlab chiqish maqsad qilingan edi. Tadqiqot davomida xalqaro standartlarning
shaffoflik va hisob-kitoblar ishonchliligini oshirishdagi ahamiyati hamda milliy amaliyotning
ularni tatbiq etishda duch kelayotgan muammolari tahlil qilindi.
O‘tkazilgan tahlillar asosida quyidagi xulosalar va takliflar ishlab chiqildi:
1.
Xalqaro standartlarni joriy etishning zaruriyati:
Moliyaviy hisobotlarning xalqaro
talablarga mos kelishini ta’minlash uchun milliy standartlarni XBS asosida qayta ko‘rib chiqish
lozim.
2.
Mutaxassislarni tayyorlash:
XBSni amaliyotga joriy qilish jarayonida buxgalteriya
sohasi mutaxassislarining malakasini oshirish muhim ahamiyatga ega.
3.
Bosqichma-bosqich integratsiya:
Milliy iqtisodiy sharoitlarni hisobga olib, xalqaro
standartlarni bosqichma-bosqich moslashtirish mexanizmlarini ishlab chiqish lozim.
Tadqiqot natijalari moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlar asosida yuritilishi
bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar va amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun ilmiy va
amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda XBSning iqtisodiy samaradorlikka ta’sirini chuqurroq
o‘rganish lozim.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
161
Mazkur tadqiqotda xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi farqlarni
aniqlash hamda ularning moliyaviy hisobotlarga ta’sirini tahlil qilish uchun quyidagi
metodlar qo‘llanildi:
1.
Adabiyotlarni o‘rganish usuli:
Tadqiqotning dastlabki bosqichida xalqaro va milliy
buxgalteriya standartlariga oid ilmiy adabiyotlar, me’yoriy hujjatlar va xalqaro tashkilotlarning
hisobotlari o‘rganildi. Bu usul yordamida standartlarning nazariy asoslari, ta’riflari va ularning
amaliyotdagi qo‘llanilishi tahlil qilindi.
2.
Qiyosiy tahlil usuli:
Xalqaro va milliy buxgalteriya standartlarining asosiy farqlari va
o‘xshashliklarini aniqlash uchun qiyosiy tahlil usuli qo‘llanildi. Ushbu metod yordamida
standartlarning tuzilmasi, amaliy qo‘llanilishi va ularning moliyaviy hisobotlarga ta’siri
solishtirildi.
3.
Amaliy tajriba tahlili:
XBSni tatbiq etgan davlatlarning muvaffaqiyatli tajribalari
o‘rganilib, ularning milliy iqtisodiyotga ta’siri va shaffoflikni oshirishdagi roli baholandi. Bu usul
tadqiqotning amaliy qiymatini oshiradi va xalqaro tajribalardan foydalanishning ahamiyatini
ko‘rsatadi.
4.
Intervyu va ekspert bahosi:
Sohada faoliyat yurituvchi buxgalterlar, moliyaviy
tahlilchilar va ekspertlar bilan intervyular tashkil etilib, ularning fikr-mulohazalari tahlil qilindi.
Bu metod XBSning milliy tizimlarga qanday ta’sir ko‘rsatishini va amaliy muammolarni
aniqlashda yordam berdi.
Ushbu metodologik yondashuvlar tadqiqotning chuqur va izchil tahlil qilishiga imkon
yaratdi hamda xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi farqlarni yanada yaxshiroq
tushunishga xizmat qildi.
Tahlil va Natijalar
Tadqiqot davomida xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi farqlarni tahlil
qilishda bir qancha muhim jihatlar aniqlanib, ularning moliyaviy hisobotlarga ta’siri o‘rganildi.
Tadqiqotda quyidagi natijalar chiqdi:
1.
Farqlarning aniqlanishi:
Xalqaro buxgalteriya standartlari va milliy buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi asosiy
farqlar, asosan, hisob-kitob metodologiyasi, xujjatlar shakli va hisobotlarning taqdimoti bo‘yicha
mavjud. XBSda yanada chuqurroq va xalqaro miqyosda qabul qilingan metodologiyalar, masalan,
aktivlar va passivlarni baholashda ko‘proq erkinlik berilishi kuzatildi. Milliy standartlarda esa
ko‘pincha mahalliy iqtisodiy sharoitlar va soliq tizimiga asoslangan yondashuvlar qo‘llaniladi.
2.
Moliyaviy hisobotlarning shaffofligi:
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
162
XBSning asosiy maqsadlaridan biri moliyaviy hisobotlarning shaffofligini ta’minlashdir.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, XBSga asoslangan hisobotlar ko‘proq aniq va yaxlit
ma’lumotlarni taqdim etadi, bu esa investorlar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun
ishonchliligini oshiradi. Milliy standartlar esa, ba'zan, faqat mahalliy iqtisodiy sharoitga mos
ravishda ishlov berish bilan cheklanadi, bu esa xalqaro miqyosda qiyinchiliklar yaratishi mumkin.
3.
Xalqaro va milliy standartlar o‘rtasidagi integratsiya ehtiyoji:
Tadqiqotda shuningdek, milliy va xalqaro buxgalteriya standartlarini uyg‘unlashtirishning
zarurligi ta'kidlandi. Integratsiya jarayoni xalqaro moliyaviy bozorlarning talablariga javob
beradigan moliyaviy hisobotlar yaratishga imkon beradi, bu esa mamlakatlarning iqtisodiy holatini
yaxshilaydi va ularga ko‘proq investitsiyalar jalb etish imkonini yaratadi.
4.
Amaliy tavsiyalar:
•
Xalqaro va milliy buxgalteriya standartlarini integratsiya qilish uchun bosqichma-bosqich
yondashuvni amalga oshirish kerak.
•
Buxgalteriya va moliya sohasi mutaxassislarini XBSga oid malaka oshirish kurslari va
o‘quv dasturlari bilan ta'minlash zarur.
•
Milliy standartlarni xalqaro amaliyotga moslashtirishda mahalliy iqtisodiy sharoitlarni
hisobga olish kerak, shu bilan birga xalqaro moliya tizimi bilan integratsiyani kuchaytirish kerak.
Tadqiqotning asosiy natijasi shundaki, xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari
o‘rtasidagi farqlarni aniqlash va ularni integratsiya qilish orqali iqtisodiy tizimning barqarorligini
oshirish va moliyaviy hisobotlarning sifatini yaxshilash imkoniyatlari mavjud.
Xulosa
Tadqiqotda xalqaro va milliy buxgalteriya standartlari o‘rtasidagi farqlarni aniqlash,
ularning moliyaviy hisobotlarga ta’sirini baholash va integratsiya qilish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqildi. Tadqiqot natijalari, XBSning moliyaviy shaffoflikni oshirishdagi roli va milliy tizimlar
bilan integratsiya qilish zarurligini ko‘rsatdi. Xalqaro va milliy standartlar o‘rtasidagi farqlarni
kamaytirish va ularni uyg‘unlashtirish orqali moliyaviy hisobotlarning aniqligi, ishonchliligi va
global bozorlar bilan aloqalar yaxshilanadi. Ushbu metodologiya va takliflar amaliy ravishda
xalqaro va milliy standartlarni moslashtirishda qo‘llanilishi mumkin.
REFERENCES
1.
Ernst & Young.
(2020).
International Financial Reporting Standards (IFRS): An
Overview
. London: EY Publications
2.
KPMG.
(2019).
A Guide to IFRS and National Accounting Standards
. KPMG Publishing.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
163
3.
International Accounting Standards Board (IASB).
(2021).
IFRS Standards and
National Adaptations: The Path to Global Convergence
. IASB.
4.
Miller, J. L.
(2018).
Comparing National Accounting Systems with International
Standards
. Journal of Accounting Research, 55(4), 763-781.
5.
Kuznetsova, T. V
. (2021). Buxgalteriya nazariyasi va amaliyoti. Moskva: Finanslar
nashriyoti.
6.
Karimov, A. S.
(2020). Buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish: nazariya va amaliyot.
Toshkent: Ilmiy nashr
7.
Tashkent State University of Economics.
(2022).
Xalqaro va Milliy Buxgalteriya
Standartlari: Teoriyaviy va Amaliy Asoslar
. Tashkent: TSE Publications.
