221
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
O‘RTA OSIYO OLIMLARINING KARTOGRAFIK MEROSI
Gulyamov Alisher Azizovich
Srojeva Gulbahor Vahobovna
Mehriddin Yunusovich Haqqulov
Osiyo Xalqaro Universiteti
“Tarix va filologiya” kafedrasi o‘qituvchilari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14630707
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘rta Osiyo olimlarining kartografik merosi — bu
mintaqada yashagan buyuk olimlar tomonidan yaratilgan xaritalar va geografik tasvirlarning
umumiy majmuasi hisoblanadi. O‘rta Osiyo tarixan juda ko‘p ilmiy faoliyatni rivojlantirgan,
ayniqsa geografiya, astranomiya, matematika va kartografiya sohalarida katta yutuqlarga
erishilgan mintaqa bo‘lgan. Quyida ba'zi muhim O‘rta Osiyo olimlarining kartografik merosi
haqida qisqacha ma'lumot keltirilgan.
Tayanch so’zlar:
O‘rta Osiyo, kartografiya, xarita, globus, Al-Xorazmiy, Ibn Xaldun,
Mavlono Al-Beruniy, Zahhoriy, Mirzo Ulug‘bek, Mahmud al-Koshgariy, Xuroson,
Movarounnahr, tarixiy-geografiya.
THE CARTOGRAPHIC HERITAGE OF CENTRAL ASIAN SCIENTISTS
Abstract.
In this article, the cartographic heritage of Central Asian scientists is a general
set of maps and geographical images created by great scientists who lived in this region. Central
Asia has historically been a region that has developed a lot of scientific activity, especially in the
fields of geography, astronomy, mathematics and cartography. Below is a brief overview of the
cartographic legacy of some important Central Asian scholars.
Key words:
Central Asia, cartography, map, globe, Al-Khorazmi, Ibn Khaldun, Maulana
Al-Beruni, Zahhari, Mirza Ulugbek, Mahmud al-Koshgari, Khurasan, Movarounnahr, historical-
geography.
КАРТОГРАФИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ УЧЕНЫХ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ
Аннотация.
В данной статье картографическое наследие учёных Центральной
Азии представляет собой общий набор карт и географических изображений, созданных
великими учёными, жившими в этом регионе. Центральная Азия исторически была
регионом, в котором развивалась большая научная деятельность, особенно в области
географии, астрономии, математики и картографии. Ниже представлен краткий обзор
картографического наследия некоторых важных ученых Центральной Азии.
222
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Ключевые слова:
Средняя Азия, картография, карта, глобус, Аль-Хоразми, Ибн
Халдун, Маулана Аль-Беруни, Захари, Мирза Улугбек, Махмуд аль-Кошгари, Хорасан,
Моваруннахр, историко-география.
Kartografiya - tabiat va jamiyatdagi voqea-hodisalarning tarqalishini, ularning birgalikda
o’zaro bog‘likligini (ularni vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishini) kartografik tasvir-obrazli belgi
modellar vositasi bilan tasvirlashni va tadqiqot qilishni o‘rgatuvchi fandir.
1. Al-Xorazmiy (780–850)
Al-Xorazmiy, mashhur matematik va geograf, o‘zining "Kitob al-Misah" ("Geografiya
kitobi") asarida bir qator geografik xaritalarni yaratgan. U dunyo va uning mintaqalarining
tasvirlarini batafsil tushuntirib, geografik koordinatlarni va uzunlik va kenglik o‘lchovlarini
aniqlashda ishlatgan. Bu asar o‘rta asrlarda kartografiya va geografiyaning rivojlanishida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan.
2. Ibn Xaldun (1332–1406)
Ibn Xaldun, tarixchi va geograf, o‘zining "Muqaddimah" asarida dunyo va uning
xaritalariga nisbatan zamonaviy ilmiy yondashuvni qo‘llagan. U, xususan, xalqlarning madaniy
va iqtisodiy rivojlanishining geografik omillarga ta’sirini tahlil qilgan.
3. Abu Rayhon Beruniy
Al-Beruniy o‘zining geografik ishlarida geografik kordinatalarni va o‘rta asr astronomik
usullarini qo‘llagan. Uning tasvirlagan joylari O‘rta Osiyo, Hindiston, Fors va Markaziy Osiyodagi
hududlarni o‘z ichiga oladi. U geografik xaritalarni ilmiy maqsadlarda ishlatgan.
Al-Biruni o‘zining ilmiy faoliyatida geografiyaning bir nechta sohalarini o‘z ichiga olgan.
U o‘zining "Kitob al-Hind" asarida Hindistonning xaritasini yaratgan va shu asarda geografik,
iqlimiy, va madaniy tafovutlarni chuqur tahlil qilgan. Uning ishlarida astranomiya va
geografiyaning integratsiyasi katta o‘rin tutgan.
4. Zahhoriyning geografik asarlari
Mirzo Ulug‘bekning o‘g‘li, astronom va geograf Olimlaridan biri bo‘lgan Zaxiriddin
Muhammad Bobur (1483–1530) ham o‘zining asarlarida geografik xususiyatlarni tasvirladi.
Boburning "Boburnoma" asarida O‘rta Osiyo va Hindistondagi geografik o‘lchovlar,
joylashuvlar, shaharlar va hududlarning kartografik tasvirlari mavjud.
5. Mirzo Ulug‘bek (1394–1449)
Mirzo Ulug‘bek, O‘rta Osiyo va Islom olamining mashhur astronomi, matematika va
kartografiya sohasidagi olimi, o‘zining astronomik xaritalari bilan tanilgan. U o‘zining "Zij al-
Sultani" asarida, yulduzlar va osmon jismlarining geografik tasvirlarini tuzgan.
223
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Mirzo Ulug‘bek tomonidan yaratilgan astronomik xaritalar o‘z vaqtida eng to‘g‘ri va aniq
xaritalardan biri deb hisoblangan.
6. Mahmud al-Koshgariy (1029–1101)
Mahmud al-Koshgariy o‘zining "Devonul Lug‘at al-Turk" asarida turk xalqlarining
geografik tasvirlarini va o‘sha davrda ularning joylashuvi haqida ma'lumotlar keltirgan. Bu asar,
geografik ma'lumotlar bilan bir qatorda, til va madaniyatni o‘rganishda ham muhim manba
hisoblanadi.
7. Boshqa ilmiy asarlar
O‘rta Osiyo hududidagi ilmiy merosda ko‘plab xaritalar mavjud. Bu xaritalarda geografik
joylashuvlar, iqlimiy sharoitlar, va xalqaro savdo yo‘llari tasvirlangan.
O‘rta Osiyo kartografiyasi va global ilmiy rivojlanish
O‘rta Osiyo olimlari tomonidan yaratilgan kartografik meros butun dunyo ilm-fanining
rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Xususan, geografik koordinatalar, qit’alararo bog‘lanishlar,
iqlim o‘zgarishlari va xalqlar tarixi kabi jihatlar haqida yangi tasavvurlar yaratildi. Shu tariqa,
O‘rta Osiyo ilmiy merosi bugungi kunda ham ilmiy tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Bu ilmiy va kartografik bilimlar O‘rta Osiyo madaniyati va ilm-fanini yaxshiroq
tushunishga yordam beradi va uning butun dunyoda tan olinishi va qadrlanishini ta’minlaydi.
Umuman olganda O’rta Osiyo hududlari bo‘yicha tarixiy xaritalar faqat katta tarixiy voqealar
bilan bog‘lik bo‘lgandagina tasvirlangan. Markaziy Osiyo xalqlari tarixiga doir siyosiy-ma’muriy
tarixiy xaritalar yaratilgan bo‘lsa, demografik xaritalar juda kam bo‘lgan. Hududlarning iqtisodiy
tarixiga oid xaritalar umuman bo‘lmagan.
REFERENCES
1.
Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.
Science and Education, 3(10), 385-389.
2.
Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan
during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.
3.
Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High Seljuk
Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto Przyszłości, 53, 956-
959.
4.
Haqqulov, M. (2024). O ‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI BO
‘LGAN “TURKISTON MUXTORIYATI”. Modern Science and Research, 3(12), 609-
613.
224
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
5.
Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-
MАDАNIY
SОHАLАRIDА
ОILАNING RОLI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
36
(2), 149-153.
6.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL
OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
7.
Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in
the Bukhara Emirate.
Miasto Przyszłości
,
53
, 964-969.
8.
Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 659-667.
9.
Vahobovna, S. G. (2021). Khoja Abdulkhaliq Ghijduvani And Its Method.
European
Journal of Humanities and Educational Advancements
,
2
(10), 39-40.
10.
Srojeva, G. (2024). Solutions, Results And Problems Of Reforms In The Field Of
Education.
Modern Science and Research
,
3
(1), 782-788.
11.
Srojeva, G. (2023). Lower Zarafshan Oasis Tourism Opportunities.
Modern Science and
Research
,
2
(10), 199-204.
12.
Srojeva, G. (2024). EFFECTIVE FORMS OF SPIRITUAL AND MORAL EDUCATION
AND
EDUCATIONAL
WORK
IN
A
PRESCHOOL
EDUCATIONAL
INSTITUTION.
Modern Science and Research
,
3
(2), 247-253.
13.
Srojeva, G. (2024). Strengthening The Material And Technical Base Of Preschool
Education And Training Institutions.
Modern Science and Research
,
3
(2), 673-681.
14.
Srojeva, G. (2024). The Canadian Economy During The Global Economic Crisis.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 57-63.
15.
Srojeva, G. (2024). International Cooperation In The Field Of Education.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 1041-1050.
16.
Vahobovna, S. G. (2023). Quyi Zarafshon Vohasi Turizm Imkoniyatlari.
17.
Srojeva, G. (2024). Attention Paid To Preschool Educational Institutions In New
Uzbekistan.
Modern Science and Research
,
3
(2), 258-266.
18.
Srojeva, G. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 834-839.
19.
Gulbahor, S. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon.
Modern Science and
Research
,
2
, 834-839.
20.
Vahobovna, S. G. (2024). Canada during the world economic crisis of 1929-1933.
Ta'Lim
Va Rivojlanish Tahlili Onlayn Ilmiy Jurnali
,
4
(4), 48-54.
225
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
21.
Vahobovna, S. G. (2024). Role of Preschool Educational Institutions in Education of a
Perfect Person.
European Journal Of Innovation In Nonformal Education
,
4
(3), 208-214.
22.
Srojeva, G. (2024). 1929-1932-YILLАRDАGI JAHON IQTISODIY INQIROZI
DAVRIDA YAPONIYA.
Nrj
,
1
(2), 118-128.
23.
Vahobovna, S. G. (2024). XX ASR BOSHLARIDA XITOYNING YAPON
AGRESSIYASIGA QARSHI KURASHI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN
ILMIY JURNALI
,
4
(5), 264-273.
24.
Vahobovna, S. G. (2024). XX ASR BOSHLARIDA XITOYNING YAPON
AGRESSIYASIGA QARSHI KURASHI.
International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING
,
5
(2), 723-728.
25.
Vahobovna, S. G. (2024). YANGI O’ZBEKISTONDA MAKTABGACHA TA’LIM–
TARBIYA MUASSASALARIGA QARATILAYATGAN E’TIBOR.
26.
Vahobovna, S. G. (2024). JAHON IQTISODIY INQIROZI DAVRIDA KANADA
IQTISODIYOTI.
27.
Srojeva, G. (2024). TA’LIM SOHASIDA XALQARO HAMKORLIK.
28.
Vahobovna, S. G. (2024). MAKTABGACHA TA'LIM–TARBIYA MUASSASALARI
MODDIY TEXNIKA BAZASINI MUSTAHKAMLASH.
29.
Vahobovna, S. G. (2024). MAKTABGACHA TA'LIM MUASSASIDA MA'NAVIY-
AXLOQIY TARBIYA VA MA'RIFIY ISHLARNING SAMARALI SHAKLLARI.
30.
Vahobovna, S. G. (2023). TA'LIMDA UZVIYLIK-BOSH ME'ZON.
31.
Srojeva, G. (2024). SHAYBONIYLAR SULOLASI DAVRIDA BUXORO XONLIGIDA
IQTISODIY
O’ZGARISHLAR
VA
IQTISODIYOTDA
XALQARO
MUNOSABATLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 895-903.
32.
Vahobovna, S. G. (2024). Formation of the Uzbek Nation and Shaibani State in
Abulkhairkhan's Dashti Kipchak.
Miasto Przyszłości
,
53
, 1218-1219.
33.
Srojeva,
G.
(2024).
XX-ASRNING
30-YILLARIDA
OSIYO
MAMLAKATLARI.
Modern Science and Research
,
3
(6).
34.
Vahobovna, S. G. (2024). XX-ASRNING 30-YILLARIDA OSIYO MAMLAKATLARI.
35.
Vahobovna, S. G. (2024). TALIM SOHASIDAGI ISLOHATLAR ECHIMI,
NATIJALARI VA MUAMMOLARI.
36.
Vahobovna, S. G. (2024). O’zbekiston Olimlaring Inson Falsafasi Haqidagi
Qarashlari.
Journal of Innovation in Volume
,
2
(8).
37.
Vahobovna, S. G. (2024). O’zbekiston Olimlaring Inson Falsafasi Haqidagi
Qarashlari.
Journal of Innovation in Volume
,
2
(8).
226
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
38.
Yunus ogli, H. M. (2023). QАDIMGI МЕSОPОTАMIYA SHАHАR-DАVLАTLАRI
O'RTАSIDАGI O'ZАRО MUNОSАBАTLАR.
39.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2), 212–215. Retrieved from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
40.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY
ART
AND
ARMY
STRUCTURE
OF
KHOREZMSHAHS
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58.
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
41.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–702.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
42.
Sadullaev U. (2024). USE OF INFORMATION TECHNOLOGY IN EDUCATION.
Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(5), 344–352.
43.
. Shuhrat kizi, R. S. (2023). The Development of Spiritual and Cultural Reforms in the
Development Strategy of New Uzbekistan. International Journal of Culture and Modernity,
32, 61–66Rahmonova, S. (2023).
44.
Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI
O'QITISHDAGI AHAMIYATI.
45.
Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ
XALQINING YORITILISHI.
46.
Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of
Karakalpak.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(3), 149-155.
47.
Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY
VA ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
852-858.
48.
Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE" MYTHOLOGY OF
THE TURKS.
Modern Science and Research
,
3
(1), 568–572. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28329
49.
Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and
West.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3),
227
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
50.
Umidjon,
X.
(2023).
1918-1939-yillarda
Polshaning
ichki
siyosatidagi
o’zgarishlar.
Центр Научных Публикаций (buxdu.Uz)
,
42
(42). извлечено от
https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963
51.
Yusupovich, K. S. (2024). Abu Hafs Kabir and the Spread of the Hanafi Madhhab in
Transoxiana. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION,
4(9),
204–207.
Retrieved
from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4079
52.
Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK
ROAD.
Analytical Journal of Education and Development
,
4
(10), 293-297.
53.
Rahmonova, S. (2023). DYNAMICS AND MAIN DIRECTIONS OF SPIRITUAL AND
CULTURAL REFORMS IMPLEMENTED IN UZBEKISTAN. Modern Science and
Research, 2(10), 850-854
54.
Muyiddinov Bekali. (2024). SOMONIYLAR DAVLATIDA HARBIYLARGA
BERILGAN E'TIBOR VA HARBIY SAN'AT.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14209121
55.
Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing
Information About the Life of the Peoples of Central Asia.
Miasto Przyszłości
,
53
, 970–
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982
56.
Yuldosheva, F. (2024). MIRZO ULUG’BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI
TAQDIRI. Modern Science and Research, 3(12), 741–749. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/
-research/article/view/58564
57.
Yuldosheva F. . (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR
O’ZBEK XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA.
Modern Science and
Research
,
3
(11),
788–791.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
58.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.
Miasto
Przyszłości
,
52
,
622–625.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
59.
Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA
ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
621–632.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/58456
