BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE TURKS

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

568

TURKLARNING “QIZIL OLMA” MIFOLOGIYASI HAQIDA QISQACHA

Xayrullayev Umidjon

Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.10535875

Annotatsiya. Ushbu maqolada Turklarning “Qizil olma” mifologiyasi haqida qisqacha

malumotlar keltirilgan.

Kalit so’zlar: “Qizil Olma”, Usmoniylar davlati, Usmon I, Mehmet, Yustinian haykali,

Pyotr sobori, Konstantinopol, Italiya, Vizantiya imperiyasi, Yildirim Boyazid II, jahon hokimiyati.

BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE TURKS

Abstract. This article provides a brief overview of the Turkic "Red Apple" mythology.
Key words: "Red Apple", Ottoman state, Osman I, Mehmet, Justinian's statue, Peter's

Cathedral, Constantinople, Italy, Byzantine Empire, Yildirim Bayazid II, world power.

КОРОТКО О МИФОЛОГИИ «КРАСНОГО ЯБЛОКА» ТЮРКОВ

Аннотация. В данной статье представлены краткие сведения о мифологии тюрков

«Красное яблоко».

Ключевые слова: «Красное яблоко», Османское государство, Осман I, Мехмет,

статуя Юстиниана, собор Петра, Константинополь, Италия, Византийская империя,
Йылдирим Баязид II, мировая держава.

Turkiy xalqlar qadimdan dunyoning turli minatqalarida yashab keladi. To’grulbek va

Chag’ribek istilolari tufayli, keyinchalik Mo’g’ul bosqinidan qutulish maqsadida turklar Kichik
Osiyo hududlarida panoh topishadi.

Kayı qabilasi

— Oʻgʻuznoma dostonlarida tilga olingan 24

ta oʻgʻuz qabilasidan, Mahmud Qoshg'ariyning Devonu lugʻotit turk asarida tilga olingan 22 ta
oʻgʻuz qabilasidan ikkinchisi hisoblanadi

1

.

XI asrda ushbu qabila Saljuqiylar imperiyasining Xuroson viloyati hududida yashaganlar.

Saljuqiylarga tobe boʻlmagan, balki boshqa turk qabilalari kabi Saljuqiylar davlati chegaralari
ichida yashagan Kayilar, Onadoʻluga ikki xil davrda ikki alohida tarmoq boʻlib kirdilar.
Kayilarning birinchi qismi 1071-yilda Malazgirt (Maniskret) jangidan soʻng Onadoʻliga koʻchib
kelib oʻrnashganlar. Keyinchalik kuchayib Artuklu bekligiga asos solganlar.

Marv va Xuroson hududlarida qolgan kayilarning ikkinchi qismi moʻgʻullar hujumidan

qochish uchun Xorazmshohlar bilan birga XIII asrda Onadoʻliga koʻchib oʻrnashganlar

2

.

Onadoʻluga koʻchib oʻtganlarida taxminan 70.000 chodirli katta aholiga ega boʻlganlari, oʻz
taqdirlarini oʻzlari belgilaganlari va XII asrdan boshlab turk tarixida oʻz oʻrinlarini egallaganlari
taxmin qilinadi.

Ertug’rul G’ozi ushbu hududlarga qabilasi bilan birga XIII asrda kelgan. Moʻg’ul

istilosidan qutulish uchun Kayi qabilasi Ertug’rul G’ozining otasi Sulaymon Shoh boshchiligida
hozirgi Turkmanistonning Marv hududi yaqinlaridan Onadoʻliga koʻchib keldilar. Keyinchalik

1

Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati’t — Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt

I, sayfa 55.

2

İbrahim Artuk, “Osmanlı Beyliği’nin Kurucusu Osman Gazi’ye Ait Sikke”, Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi

(1071-1920): ʻBirinci Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi’ (11-13 Temmuz 1977)
Tebliğleri / Papers Presented to the ʻFirst International Congress on the Social and Economic History of Turkey, ed.:
O. Okyar - H. İnalcık, Hacettepe Üniversitesi, Ankara 1980, s. 27-33

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

569

Kayi qabilasi Onadoʻlining gʻarbiy qismiga koʻchib boradi va Vizantiya imperiyasi hududi bilan
qoʻshni boʻladi. Bu paytda Ertug’rul G’ozi Koʻniya sultonligining uch beyi vazifasida edi. Uch
beyining vazifasi sultonlik chegarasini qoʻriqlashdan iborat boʻlgan. Ertug’rul G’ozi qarib 1281-
yilda So’g’ut shahrida vafot etgandan soʻng, Kayi qabilasi beyligiga oʻgʻli Usmon G’ozi kelgan.
U 1307-yilda mustaqil beyligiga asos solgan va keyinchlaik bu beylik Usmonlilar
imperiyasiga aylangan

3

. Aynan Usmoniylar davrida “Qizil olma” g’oyasi vujudga kelgan va

ko’pchilik tarixchilar bu g’oyaning shakllanishini Fotih sulton Mehmet davrida sodir bo’lganligiga
ishonishadi. Lekin aslida bu g’oyani shakllanishi ancha oldinroqqa borib taqaladi. Ertug’rul G’ozi
o’z qabilasini Vizantiya chegaralariga ko’chirib o’tgach bu hududlarning uch beyligi unga
topshirilgan. Aslida turklarning jahon hokimiyatini egallsh mafkurasi sifatida xalq, askarlar va
beylarning ramzi bo’lib kelgan bu g’oya aynan Ertug’rul g’ozi davrida vujudga kelgan
hisoblanadi

4

. “Qizil olma” dastlab qabila beyi va unga yaqin kishilar orasida ma’lum bo’lgan va

keyinchalik Usmoniylar qo’shinida buyuk g’oya sifatida namoyon bo’lgan ya’ni fotih sulton
Mehmetdan sulton Salim III ga qadar turk asakarlari tilidan tushmagan

5

.

Turk shoiri va yozuvchisi Ziyo Go’kalp va qirg’iz yozuvchisi Chingiz Aytmatovlar o’z

asarlarida “Qizil olma” ga alohida urg’u berib o’tganlar. Aslida bu termin kelib chiqishi qadim
turkiy xalqlarga borib taqaladi. Olma quyoshga qiyoslangan, qizil rangi esa quyosh botayotganda
qirmizi tusga kirishi paytidagi ko’rinishiga qiyoslanib quyoshga yetib borish tushunilgan. “Qizil
olma” mifologiyasining vujudga kelishi bu turk davlatining yangidan tashkil etilishiga ishora
bergan. Bu g’oya yangi huddlarni fath etish uchun dastak bo’lgan

6

. Ertug’rul G’ozi va uning o’gli

Usmon davrida “Qizil olma” quyidagicha uyg’unlangan: “Yo’llar qayerdadir - Qizil olmagadir,
ushrashuv qayerdadir – vatandadir, vatan qayerdir – butun jahondir”. Aynan bu davrda “Qizil
olma” Vizantiya imperiyasi poytaxti Konstantinopol sharidagi Avliyo Sofiya cherkovi yonidagi ot
mininb turgan Yustinian qo’lidagi metal shar tushunilgan. Unga egalik qilish Konstantinopolga
hukmronlik qilish deb hisoblangan va bu shar butun dunyo hokimiyatiga ishora qiladi deb
tushunilgan. Mashur turk geografi Avliyo Chalabiy Konstantinopoldagi shar bilan Rim shahrida
joylashgan Avliyo Pyotr cherkovining gumbazi uyg’un deb tariflagan. Kosovo jangidan so’ng
Sibirni qo’lga kiritib taxtga kelgan sulton Yildirim Boyazidning Andrinopol saroyiga tabrik va
savdo tijorat ishlarini yo’lga qo’yish uchun kelgan Venetsiya, Genuya va boshqa italyan
hukumatlarining elchilariga sulton tijorat Turkiyada odatiy hol ekanligini va hech qanday kelishuv
amalga oshmasligini aytib, Rim shahrini bosib olib Avliyo Pyotr cherkovining mehrobida otimga
yem yediraman deb dag’- dag’a qiladi

7

. Ya’ni hali Konstantinopol fath etilmasidan Rim fathini

manaviy xaritsiga kiritadi. Shuningdek bu fath g’oyasi Qonuniy sulton Sulaymon davrigacha ham

3

Halil İnalcık, Söyleşiler ve Konuşmalar, I, haz.: Birsen Çınar, İstanbul: Profil Yayıncılık, 2013, s. 142-143; a.mlf.,

Osmanlılar: Fütühat, İmparatorluk, Avrupa ile İlişkiler, Timaş Yayınları, İstanbul 2010, s. 95, vb.

4

Davison R.D. Turkey Fifth Edition 1995 y 17-19 p

5

Orhan Şaik Gökyay “Kizil Elma Üzerine”: “Uluslar arasi kuruluşunun 700. yil dönümünde bütün yönleriyle Osmanli

devleti Kongresi”(s 19-20.Konya 2000)

6

Burak ARMAĞAN “Kolektif Bilinç Ürünü Olarak Kızılelma’nın Edebî Metinlerdeki Algılanma Görüntüsü: Ziya

Gökalp’in ve Cengiz Aytmatov’un Kızıl Elma Anlatıları”: “KORKUT ATA TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI
DERGİSİ”(s 641-650. 2022)

7

Orhan Şaik Gökyay “Kizil Elma Üzerine”: “Uluslar arasi kuruluşunun 700. yil dönümünde bütün yönleriyle Osmanli

devleti Kongresi”(s 19-22.Konya 2000)

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

570

o’zgarib boradi va bu turklar orasida panturkizm g’oyasining nomi sifatida qoladi. Ziyo Go’kalp
ta’kidlashicha bu g’oya aynan O’g’uzxon davrida vujudga kelgan

8

.

REFERENCES

1.

Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati’t — Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu
Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 55.

2.

Burak ARMAĞAN “Kolektif Bilinç Ürünü Olarak Kızılelma’nın Edebî Metinlerdeki
Algılanma Görüntüsü: Ziya Gökalp’in ve Cengiz Aytmatov’un Kızıl Elma Anlatıları”:
“KORKUT ATA TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DERGİSİ” (s 641-650. 2022)

3.

Davison R.D. Turkey Fifth Edition 1995 y 17-19 p.

4.

Halil İnalcık, Söyleşiler ve Konuşmalar, I, haz.: Birsen Çınar, İstanbul: Profil Yayıncılık,
2013, s. 142-143; a.mlf., Osmanlılar: Fütühat, İmparatorluk, Avrupa ile İlişkiler, Timaş
Yayınları, İstanbul 2010, s. 95, vb.

5.

İbrahim Artuk, “Osmanlı Beyliği’nin Kurucusu Osman Gazi’ye Ait Sikke”, Türkiye’nin
Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920): ʻBirinci Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve
Ekonomik Tarihi Kongresi’ (11-13 Temmuz 1977) Tebliğleri / Papers Presented to the
ʻFirst International Congress on the Social and Economic History of Turkey, ed.: O. Okyar
- H. İnalcık, Hacettepe Üniversitesi, Ankara 1980, s. 27-33

6.

Orhan Şaik Gökyay “Kizil Elma Üzerine”: “Uluslar arasi kuruluşunun 700. yil dönümünde
bütün yönleriyle Osmanli devleti Kongresi” (s 19-20. Konya 2000)

7.

Shokir

o’g’li,

S.U.

(2023).

MAHALLANING

JAMIYAT

IJTIMOIY

TARAQQIYOTIDAGI O’RNI. Научный Фокус, 1(6), 369-371.

8.

Sadullayev, U. (2023). ABOUT THE EMERGENCE OF THE CONCEPT OF
NEIGHBORHOOD.

Modern Science and Research

,

2

(12), 722-727.

9.

Sadullayev Umidjon Shokir O’g’li. (2023). THE IMPORTANCE OF THE MAHALLA
SYSTEM’S REFORMATIONS IN NEW UZBEKISTAN. International Journal Of History
And Political Sciences, 3(10), 25–30. https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-05

10.

Sadullayev Umidjon Shokir o’g’li. (2023). The History of the Creation and Formation of
the Neighborhood. American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM
Education

(2993-2769),

1(10),

480–485.

Retrieved

from

https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/2142

11.

O’gli, S. U. S. (2023). ELUCIDATION OF ISSUES OF THE HISTORY OF BUKHARA
GUZARS IN OA SUKHAREVA AND HER STUDIES.

International Journal Of History

And Political Sciences

,

3

(11), 30-35.

12.

Sadullayev, U. (2023). ABOUT THE EMERGENCE OF THE CONCEPT OF
NEIGHBORHOOD. Modern Science and Research, 2(12), 722–727.

13.

Shokir o’gli, S. U. (2023). The Essence of State Policy on Youth in New
Uzbekistan.

American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education

(2993-2769)

,

1

(9), 554-559.

8

Burak ARMAĞAN “Kolektif Bilinç Ürünü Olarak Kızılelma’nın Edebî Metinlerdeki Algılanma Görüntüsü: Ziya

Gökalp’in ve Cengiz Aytmatov’un Kızıl Elma Anlatıları”: “KORKUT ATA TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI
DERGİSİ”(s 641-650. 2022)

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

571

14.

Sadullayev,U.(2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN RAISING A
SPIRITUALLY MATURE GENERATION.

Modern Science and Research

,

2

(10),488-493.

15.

Sadullayev, U. (2023). O’zbekistonda xotin-qizlarga berilayotgan e’tibor: mahalla
boshqaruvida xotin-qizlarning roli. In

Oriental Conferences

(Vol. 1, No. 1, pp. 551-556).

ООО «SupportScience».

16.

Sadullayev, U. (2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN THE SOCIAL
DEVELOPMENT OF SOCIETY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 755-757.

17.

Shokir o'gli, U. S. (2023). MILLIY QADRIYATLARIMIZ ASROVCHISI.

Journal of new

century innovations

,

35

(1), 79-80.

18.

Sadullayev, U. (2023). THE ROLE OF WOMEN IN NEIGHBORHOOD
MANAGEMENT IN UZBEKISTAN.

Modern Science and Research

,

2

(9), 132-135.

19.

Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). M. S. ANDREYEV’S WAY OF LIFE.

American

Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)

,

1

(10), 655–

659. Retrieved from

https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/view/2280

20.

Toshpolatova Shakhnoza Shuhratovna. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF
NATIONAL COSTUMES AND RITUALS OF TAJIKS IN THE WORKS OF M. S.
ANDREYEV.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(12), 42–47.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-08

21.

Toshpo’latova S. (2023). M. S. ANDREYEV-SCIENTIFIC CAREER.

Modern Science

and Research

,

2

(12), 801–807. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/27191

22.

Toshpulatova Shakhnoza Shuhratovna. (2023). ETYMOLOGY OF TAJIK MARRIAGE
CEREMONY.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(11), 17–23.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue11-05

23.

Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.

Modern Science and Research

,

2

(10), 291-299.

24.

Kizi, R. S. S. (2023). Reforms Implemented in the Spiritual and Cultural Sphere in New
Uzbekistan. American Journal of Science on Integration and Human Development (2993-
2750), 1(9), 141-147.

25.

Kizi, R. S. S. (2023). Reforms Implemented in the Spiritual and Cultural Sphere in New
Uzbekistan. American Journal of Science on Integration and Human Development (2993-
2750), 1(9), 141-147.

26.

Bobojonova, D. (2023). ANALYSIS OF IDIOMS THAT PRESERVE BOTH FORM AND

CONTENT IN MAHMUD KASHGARI’S "DEVONU LUG`OTIT TURK".

Modern

Science and Research

,

2

(9), 64–67. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/23909

27.

More Citation Formats

28.

Bobojonova, D. (2023). MAHMOUD QOSHGARI’S ”DEVONU LEXICOTIT TURK"
AND ITS PLACE IN LINGUISTICS.

Modern Science and Research

,

2

(10), 538–540.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/24506

ISSN:

2181-3906

2024

International scientific journal

«MODERN

SCIENCE

АND RESEARCH»

VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

572

29.

Oxunjonovna,

B.

D.

(2022).

O'ZBEK

TILSHUNOSLIGIDA

LISSONIY

INTERFERENSIYANING KO'RINISHLARI.

PEDAGOGS jurnali

,

14

(1), 22-25.

30.

Okhunjonovna, B. D. (2023). Comparative Analysis of Proverbs in "Devonu Lug`Otit
Turk" and Currently Available.

European Journal of Higher Education and Academic

Advancement

,

1

(2),

194–198.

Retrieved

from

http://e-

science.net/index.php/EJHEAA/article/view/139

31.

Bobojonova, D. (2023). THE ROLE OF MAHMUD KASHGARI’S WORK "DEVONU
LUG’OTIT TURK" IN THE DEVELOPMENT OF THE UZBEK LANGUAGE.

Modern

Science

and

Research

,

2

(4),

568–5672.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/19394

32.

Bobojonova, D. (2023). THE IMPORTANCE OF UZBEK FOLK PROVERBS.

Modern

Science

and

Research

,

2

(10),

670–675.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25751

33.

Oxunjonovna, B. D. (2023). MAHMUD QOSHG'ARIYNING “DEVONU LUGOTIT
TURK” DAGI SHAKLINI HAM, MAZMUNINI HAM SAQLAGAN IDIOMALAR
TAHLILI.

34.

Dilobar Imamkulovna Gulamova. (2023). METHODS OF FORMING THE CULTURE
OF USING EUPHEMISMS IN 5-6TH GRADE NATIVE LANGUAGE CLASSES.

International

Journal

Of

Literature

And

Languages

,

3

(11),

61–67.

https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-09

35.

Gulamova, D. I. (2023). NUTQ MАDАNIYATINI SHАKLLАNTIRISH VA
RIVOJLANTIRISHDА EVFЕMIZMLАRNING O ‘RNI.

36.

Gulamova, D. . (2023). ЭВФЕМИЗМЫ КАК ФАКТОР РАЗВИТИЯ КУЛЬТУРЫ РЕЧИ
УЧЕНИКОВ.

Modern Science and Research

,

2

(8), 231–236. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/22630

37.

More Citation Formats

38.

Gulamova, D. I. (2022). USE OF CREATIVE TASKS IN TEACHING THE NATIVE
LANGUAGE AT SCHOOL.

Galaxy International Interdisciplinary Research

Journal

,

10

(2), 841-846.

39.

Gulamova, D. (2023). USE OF CREATIVE TASKS IN TEACHING THE NATIVE
LANGUAGE AT SCHOOL.

Modern Science and Research

,

2

(7), 322-327.

40.

Gulamova, D. (2023). EUPHEMISM AS A FACTOR IN THE DEVELOPMENT OF
STUDENTS’ SPEECH CULTURE.

Modern Science and Research

,

2

(4), 175–181.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/19207

41.

More Citation Formats

42.

Gulamova, D. (2023). EUPHEMISM AS A FACTOR IN THE DEVELOPMENT OF
STUDENTS’ SPEECH CULTURE.

Modern Science and Research

,

2

(4), 175–181.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/19207

43.

More Citation Formats