ILK BOSMA NASHRLAR TARIXI: KITOB MADANIYATINING BOSHLANISHI

Aprel, 2025-Yil

512

ILK BOSMA NASHRLAR TARIXI: KITOB MADANIYATINING BOSHLANISHI

Yarashova Mohlaroyim Shuxrat qizi

mohlaroyimyarashova@gmail.com

Boltayev Oxun Obid o’g’li

Gulyamov Alisher Azizovich

aligulyamov1997@gmail.com

Osiyo Xalqaro Universiteti “Tarix va filiologiya” kafedrasi o‘qituvchilari.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15298297

Annotatsiya.

Mazkur maqolada ilk bosma nashrlarning paydo bo‘lishi, ularning jahon

sivilizatsiyasi va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi, tarqalishi, texnologik rivojlanishi va

jamiyatga ta’siri batafsil yoritilgan. Xususan, Xitoydagi ilk yog‘och bosma texnologiyalaridan

tortib, Gutenberg tomonidan yaratilgan harakatchan metal harflar orqali bosilgan ilk kitoblarga

qadar bo‘lgan jarayonlar tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada ilk bosma nashrlarning O‘rta

Osiyo, xususan Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklaridagi tarixi va jadidlar harakati davridagi roli

alohida o‘rganiladi. Ilmiy, madaniy va tarixiy kontekstda ilk bosma nashrlarning bugungi kunda

qanday ahamiyat kasb etishi ham yoritilgan.

Kalit so‘zlar

Bosmaxona, Gutenberg, Inkunabula, Bosma kitoblar tarixi, Ilm-fan tarixi,

Matbaa texnologiyasi, Jadidlar harakati, O‘rta Osiyo bosma adabiyoti, Savodxonlik,

Reformatsiya, Kitob madaniyati, Raqamlashtirish.

Bosma nashrlar insoniyat tarixida inqilobiy o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan eng muhim

texnologiyalardan biridir. Axborot va bilimni ommalashtirish, ularni keng ommaga yetkazish

imkoniyatini yaratgan bosmaxona ixtirosi butun dunyo madaniyati va ilm-fan taraqqiyotida tub

burilish yasagan. Ushbu maqolada ilk bosma nashrlarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi, ularning

jamiyatdagi o‘rni va bugungi kungacha bo‘lgan ta’siri tahlil qilinadi.

1. Bosmaxonaning ixtiro qilinishi. Bosma nashrlarning tarixiy ildizlari qadimgi Xitoyga

borib taqaladi. Xitoyda miloddan avvalgi davrlarda yog‘och taxtachalar yordamida matnlarni

ko‘paytirish texnikasi mavjud bo‘lgan. Milodiy 868-yilda yaratilgan “Diamond Sutra” dunyodagi

eng qadimgi bosma kitob sifatida tan olingan. Biroq, Yohannes Gutenbergning 1440-yillarda

Yevropada harakatchan metal harflar asosida bosma texnologiyani yaratishi haqiqiy inqilob bo‘ldi.

Gutenbergning eng mashhur ishi — Gutenberg Bibliyasi (1455) — ilk katta hajmli bosma

kitob sifatida tarixga kirdi.

Aprel, 2025-Yil

513

2. Bosma nashrlarning tarqalishi va ijtimoiy ta’siri. Bosma texnologiyasi qisqa vaqt ichida

Yevropaning ko‘plab shaharlarida yoyildi. XV asr oxiriga borib, 250 dan ortiq shahar bosma

ishlari bilan shug‘ullana boshlagan. Bosma nashrlar tufayli:



Kitoblar narxi arzonlashdi;



Bilim olish imkoniyati ko‘paydi;



Savodxonlik darajasi oshdi;



Din, siyosat va ilm-fan sohalarida yangiliklar tez tarqala boshladi.

Bu davrda Reformatsiya harakatining boshlanganligi ham bosma nashrlar orqali keng

yoyildi. Martin Lyuterning 95 tezisi va diniy islohotlar aynan bosma risolalar orqali ommaga

tarqalgan edi.

3. Ilk bosma nashrlarning shakllanishi va uslublari. Bosma kitoblarning dastlabki nusxalari

“inkunabula” (1499-yilgacha bosilgan kitoblar) deb ataladi. Ular qo‘lyozma kitoblar ko‘rinishida

bo‘lib, bezakli harflar, suratlar va bo‘yama sahifalar bilan bezatilgan edi. O‘sha davr matbaachilari

o‘z ishlarini san’at darajasida bajargan.

Shuningdek, dastlabki bosma kitoblarda:



Imloviy xatoliklar ko‘p bo‘lgan;



Har xil shriftlar bir sahifada aralashtirilgan;



Harflarning bir xilda tushirilishi bilan bog‘liq muammolar bo‘lgan.

Ammo vaqt o‘tishi bilan texnologiya takomillashdi, shriftlar standartlashdi, va kitoblar

ko‘proq funktsional vositaga aylandi.

4. Ilk bosma nashrlarning O‘rta Osiyodagi o‘rni.O‘rta Osiyo hududlarida bosmaxona

texnologiyasi Yevropaga nisbatan kechroq kirib kelgan bo‘lsa-da, u ham ilm-fan rivojida muhim

o‘rin tutdi. XVIII asrda Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarida ilk bosma risolalar arab va fors

tillarida nashr qilingan. XIX asr oxiri — XX asr boshlariga kelib, jadidlar harakati tufayli o‘zbek

tilidagi bosma adabiyotlar paydo bo‘ldi. “Taraqqiy”, “Shuhrat”, “Hurriyat” kabi gazetalar

jamiyatda milliy uyg‘onish g‘oyalarini yoyishga xizmat qildi.

5. Bugungi kunda ilk bosma nashrlarning ilmiy ahamiyati. Zamonaviy davrda ilk bosma

nashrlar qadimiy manba sifatida katta tarixiy va ilmiy ahamiyatga ega. Ular orqali o‘sha davr:



Til va imlo qoidalari,



Ijtimoiy va siyosiy qarashlar,



Madaniyat va diniy tafakkur darajasi,



Kitob bezagi va dizayn an’analari o‘rganiladi.

Aprel, 2025-Yil

514

Dunyodagi ko‘plab muzeylar, kutubxonalar va arxivlar ilk bosma nashrlarni asrab-avaylab

saqlamoqda, ularning raqamli versiyalari keng auditoriyaga taqdim etilmoqda.

Xulosa.Ilk bosma nashrlar tarixiy taraqqiyotda beqiyos o‘rin egallaydi. Ular nafaqat ilm-

fan va ma’rifat yoyilishiga xizmat qilgan, balki jamiyat tafakkurini o‘zgartirgan kuch bo‘lgan.

Bugungi kunda bosma nashrlar o‘z elektron ko‘rinishiga o‘tayotgan bo‘lsa-da, ularning

tarixiy ildizlarini o‘rganish – ilmiy, madaniy va estetik jihatdan nihoyatda muhim hisoblanadi.

Adabiyorlar.

1.

Ярашова, М. (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ

ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.

Modern Science and Research

,

3

(10), 362–368.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901

2.

Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ

УСУЛЛАРИ.

Modern Science and Research

,

3

(11), 782–787. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057

3.

Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf

Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.

Miasto

Przyszłości

,

52

,

622–625.

Retrieved

from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679

4.

Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA

ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

621–632.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/58456

5.

Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1),

160–168.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60323

6.

Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI

AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1),

600–607.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116

7.

Yarashova , M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI

KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.

Modern Science and

Research

,

4

(1),

352–358.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/63674

Aprel, 2025-Yil

515

8.

Yarashova, M. (2025). EDVARD TAYLOR –ETNOLOGIYADA EVOLYUTSIONISTIK

MAKTAB ASOSCHISI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 1005–1012. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68483

9.

Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:

YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV

TA’LIM.

Modern

Science

and

Research

,

4

(2),

73–80.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712

10.

Haqqulov,

M.,

Yarashova,

M.,

&

Yuldosheva,

F.

(2025).

ТARIXIY

KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA

TARAQQIYOTI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 81–91. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714

11.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY

YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI

AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.

Modern Science and

Research

,

4

(3),

122–131.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/71868

12.

Yarashova M.

(2025).

IBN ARABIYNING INSON BORLIG‘IGA DOIR

QARASHLARI: ILM, RUH VA HAQIQAT.

Общественные науки в современном

мире: теоретические и практические исследования

,

4

(1), 72–74. извлечено от

https://inlibrary.uz/index.php/zdif/article/view/64262

13.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В

РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.

Modern Science and

Research

,

4

(3),

146–154.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/72380

14.

Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY

XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.

Modern Science and Research

,

4

(3),

132–136.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/72375

15.

Yarashova M., & Rahimova, N. (2025). JADIDCHILARNING MA‘RIFATPARVARLIK

HARAKATLARI VA ULARNING XALQ MA‘NAVIYATINI YUKSALTIRISHDAGI

O’RNI.

Modern

Science

and

Research

,

4

(3),

398–408.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/7306

Aprel, 2025-Yil

516

16.

Yarashova, M. (2025). TAQINCHOQLAR VA ULARNING AHOLI ETNIK

HAYOTIDA TUTGAN O’RNI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 778–790. Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72864

17.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO

VA MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G‘UZAK. JUN. XALAJI. BO‘Z.

OLACHA. BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.

Modern Science and Research

,

4

(3), 330–

340. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/73808

18.

Xayrullayev , U., Sadullayev, U. ., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR

OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA

NISBATAN YURITGAN SIYOSATI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 420–432.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74107

19.

Yarashova, M., & Rahimova , N. (2025). FAYZULLA XO’JAYEV ILMIY

FAOLIYATINING DASTLABKI DAVRI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 448–457.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74113

20.

Boltayev , O., Yarashova , M. ., Xayrullayev, U. ., & Sadullayev, U. (2025). OYROT

QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA

UMUMIY TAVSIF.

Modern Science and Research

,

4

(3), 600–608. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75573

21.

Yarashova, M., Boltayev, O. ., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO

VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR

BOSHLARIDA).

Modern Science and Research

,

4

(3), 571–581. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75785

22.

Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

ModernScienceandResearch

,

3

(10), 64-68.

23.

Obido’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

24.

Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK

ROAD.

AnalyticalJournalofEducationandDevelopment

,

4

(10), 293-297.

25.

Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA

ITTIFOQINING MARKAZIY OSIYOGA TA'SIRI.

ModernScienceandResearch

,

3

(12),

556-564.

Aprel, 2025-Yil

517

26.

Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND

DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH

CENTURY.

ModernScienceandResearch

,

2

(9), 145-149.

27.

Boltayev,

O. (2025). TARIX FANI UCHUN YOZMA VA OG’ZAKI

MANBALARNING SHAKLLANISHI.

ModernScienceandResearch

,

4

(1), 909-917.

28.

Boltayev, O. (2025). XITOY (SIN) IMPERIYASINING JUNG ‘OR XONLIGINI ISTILO

QILISH

ARAFASIDA

MARKAZIY

OSIYODA

SIYOSIY

VAZIYAT.

ModernScienceandResearch

,

4

(2), 1029-1037.

29.

Boltayev, O. (2025). XITOY (SIN) IMPERIYASINING JUNG ‘OR XONLIGINI ISTILO

QILISH

ARAFASIDA

MARKAZIY

OSIYODA

SIYOSIY

VAZIYAT.

ModernScienceandResearch

,

4

(2), 1029-1037

30.

Boltayev, O. (2025). XVIII ASR BOSHLARIDA BUXORO XONLIGI HUDUDIGA

KO’CHMANCHI

QABILALARNING

HUJUMLARI

VA

HUKUMRON

QATLAMNING

ULARGA

QARSHI

HARAKATLARIGA

UMUMIY

TAVSIF.

ModernScienceandResearch

,

4

(3), 791-799.

31.

Muyiddinov

Bekali.

(2025).

RESPUBLIKAMIZDA

ARXIVLARNING

SHAKLLANISHI

VA

TARMOQLI

RAVISHDA

KENGAYIB

BORISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15023257

32.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Teshayeva Shahzoda Rahim qizi. (2025). MIRZO

ULUG'BEKNING "TARIXI ARBA-ULUS" ASARI O'RTA OSIYO TARIXINI

O'RGANISHDAGI MUHIM MANBA.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15098265

33.

Yuldosheva Feruza Yashin qizi, Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Xayrullayev Umid

Fayzullo o'g'li. (2025, апрель 5). AMIR TEMUR VORISLARI: SIYOSIY, HARBIY VA

MADANIY MEROSNING DAVOMIYLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15160941

34.

Yuldosheva Feruza Yashin qizi, Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Xayrullayev Umid

Fayzullo o'g'li. (2025, апрель 5). JAHONDA KINO SAN'ATINING RIVOJI VA ARXIV

HUJJATLARINING SHAKLLANISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15160951

35.

Xayrullayev Umidjon Fayzulo o'g'li, Muydinov Bekali Bahodir o'g'li, & Yuldosheva

Feruza Yashin qizi. (2025, апрель 5). POLSHANING I JAHON URUSHIDAN KEYINGI

AHVOLI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15160956

36.

Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-

MАDАNIY

SОHАLАRIDА

ОILАNING RОLI.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

36

(2), 149-153.

Aprel, 2025-Yil

518

37.

Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules

and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.

EUROPEAN JOURNAL

OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 189-194.

38.

Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in

the Bukhara Emirate.

MiastoPrzyszłości

,

53

, 964-969.

39.

Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.

Modern

Science and Research

,

3

(12), 659-667.

40.

Gulyamov, A., Srojeva, G., &Haqqulov, M. (2025). BUXORO OCHILGAN

MUZEYLARNING TASHKIL TOPISH TARIXI.

Modern Science and Research

,

4

(1),

248-256.

41.

Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). O ‘RTA OSIYO OLIMLARINING

KARTOGRAFIK MEROSI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 221-227.

42.

Srojeva, G., Gulyamov, A., & Haqqulov, M. (2025). XVII ASRDA BUXORODA

ABDULAZIZXON

MADRASASINING

QURILISHI

VA

UNING

TARIXIY

AHAMIYATI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 471-478.

43.

Gulyamov, A., & Ashurov, D. (2025). CHANGES IN THE LIFE OF THE WORLD'S

COUNTRIES AFTER WORLD WAR II.

Journal ofuniversalscienceresearch

,

3

(1

(Special issue)), 333-341.

44.

Gulyamov, A. (2025). MANG ‘ITLAR SULOLASI DAVRIDA DAVLAT

BOSHQARUVI, TUZUMI VA ICHKI SIYOSATI.

Modern Science and Research

,

4

(1),

790-798.

45.

Gulyamov, A., &Xamidova, R. (2025). ABU RAYHON BERUNIY BUYUK QOMUSIY

OLIM.

Modern Science and Research

,

4

(2), 758-766.

46.

Gulyamov, A. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA ISTIQOMAT QILGAN MILLIY-

ETNIK GURUHLAR.

Modern Science and Research

,

4

(2), 1020-1028.

47.

Srojeva, G., Haqqulov, M., &Gulyamov, A. (2025). KUDZULA KADFIZ

BOSHCHILIGIDA KUSHON IMPERIYASIGA ASOS SOLINISHI VA BU

IMPERIYANING RAVNAQI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 109-117.

48.

Haqqulov, M., Gulyamov, A., &Srojeva, G. (2025). JADIDLARNING 1916 YILDAGI

XALQ QO’ZG’OLONIDA TUTGAN O’RNI. MILLIY HUKUMAT-TURKISTON

MUXTORIYATI VA UNING FAOLIYATI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 100-

108.

Aprel, 2025-Yil

519

49.

Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). BUXORO MUZEYINING II

JAHON URUSHIGACHA BO ‘LGAN DAVRDAGI FAOLIYATI.

Modern Science and

Research

,

4

(2), 92-99.

50.

Gulyamov, A., &Atoyeva, M. (2025). ABU ALI IBN SINO–ILM-FAN TARIXIDAGI

BUYUK ALLOMA.

Modern Science and Research

,

4

(3), 591-599.

51.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO

VA MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G ‘UZAK. JUN. XALAJI. BO ‘Z.

OLACHA. BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.

Modern Science and Research

,

4

(3), 330-

340.

52.

Gulyamov, A. (2025). O ‘RTA ASR SHAHARLARINING DEMOGRAFIK HOLATI,

SHAHARLARNING KENGAYISHI, AHOLINING IJTIMOIY TARKIBI.

Modern

Science and Research

,

4

(3), 974-983.

53.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В

РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.

Modern Science and

Research

,

4

(3), 146-154.

54.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). O ‘RTA ASRLARDA G ‘ARBIY

YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O ‘BYEKTI

AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.

Modern Science and

Research

,

4

(3), 122-131.