1003
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
YANGI MILLIY UYG‘ONISH DAVRI VA UYG‘ONISH ADABIYOTINING BUYUK
VAKILI: FITRAT TADQIQOTLARIDA XALQ OG‘ZAKI IJODI NAMUNALARI
Xudayberdiyeva Moxichehra Alisher qizi
Buxoro davlat universiteti Tarix va yuridik fakulteti
3-bosqich Yurisprudensiya yo‘nalishi 5/2-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14742826
Annotatsiya. 1938-yilning shu kunida Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho‘lpon, Abdulla
Qodiriy, yana faoliyati aksariyat jamoatchilikka noma’lum qolayotgan yuzdan oshiq o‘zbek
ziyolilari o‘z vatanining poytaxti Toshkentda kommunistlar rejimi rahbari Stalin tasdiqlagan
hujjatga muvofiq otib tashlangan. Qatl etilganlarning barchasi milliy uyg‘onish harakati faollari,
jadidchilar edi. Turkistonni bosqindan, qoloqlik botqo‘g‘idan, arosatdan ozod qilishga bel
bog‘lagan, buni qurolli qo‘zo‘alon emas, o‘qish, ta’lim sifati bilangina amalga oshirishga shubha
qilmagan ma’rifatparvarlar “xalq dushmani” tamo‘asi ostida otuvga hukm qilindi.
Kalit so’zlar: Xalq oo‘zaki ijodi, Uyo‘onish davri, Uyo‘onish adabiyoti. Jadidlar xotirasi.
THE NEW NATIONAL AWAKENING PERIOD AND THE GREAT
REPRESENTATIVE OF AWAKENING LITERATURE: EXAMPLES OF FOLK ORAL
CREATION IN THE STUDIES OF NATURE
Abstract. On this day in 1938, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cholpon, Abdulla Qadiri, and
more than a hundred other Uzbek intellectuals whose activities remain largely unknown to the
public were shot in Tashkent, the capital of their homeland, according to a document approved by
Stalin, the leader of the communist regime. All those executed were activists of the national revival
movement, Jadidists. Enlightenmentists who decided to liberate Turkestan from invasion,
backwardness, and oppression, and had no doubt that this could be done not by armed uprising,
but by the quality of education and study, were labeled "enemy of the people" was sentenced to
death under.
Key words: Folk art, Renaissance period, Renaissance literature. Memory of Jadids.
НОВЫЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ПЕРИОД ПРОБУЖДЕНИЯ И ВЕЛИКИЙ
ПРЕДСТАВИТЕЛЬ ЛИТЕРАТУРЫ ПРОБУЖДЕНИЯ: ПРИМЕРЫ НАРОДНОГО
УСТНОГО ТВОРЧЕСТВА В ИССЛЕДОВАНИЯХ ПРИРОДЫ
Аннотация. В этот день в 1938 году в Ташкенте, столице их родины, согласно
документу, утвержденному Сталиным, были расстреляны Абдурауф Фитрат,
Абдулхамид Чолпон, Абдулла Кадыри и более сотни других узбекских интеллектуалов, чья
деятельность остается в значительной степени неизвестной общественности. лидер
коммунистического режима. Все казненные были активистами движения национального
возрождения, джадидистами. Просветители, решившие освободить Туркестан от
1004
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
нашествия, отсталости и гнета и не сомневавшиеся в том, что это можно сделать не
вооруженным восстанием, а качеством образования и учебы, были заклеймены как «враги
народа», приговорены к смертной казни пост.
Ключевые слова: Народное искусство, период Возрождения, литература
Возрождения. Память о джадидах.
Kirish:
Alloh bergan ne’matlarning eng buyugi aqldir, shu aql odamlarni maxluqlar
orasida mukarram va musharraf qilgandir. Xudovandi taborak va taolo bizga aqlni haqni botildan
manfaatni zarardan ajrata olish uchun, nimaiki zarar va botil bo‘lsa tark etish uchun bergan. Bas,
sen aql-u donishning rahnamoligida foydagaerishsang, u foydani (aql bergan) Allohdan ko‘r.
Zero, foyda aql mahsuli bo‘lib, uni Alloh senga baxshida etgandir. Agar aqlga xilof yo‘lga
yurib zarar ko‘rsang, u zararni o‘zingdan ko‘r. Zero, sen Alloh rahnamo qilgan aqlga muxolif
bo‘lding va shundan zarar topding. Abdurauf Fitrat 1886-yili Buxoro shahrida tug‘ilgan, uning
otasi Abdurahimboy o‘z zamonasining ziyoli boylaridan bo‘lgan. Abduraufning onasi Mustafbibi
o‘qimishli ayol bo‘lib, farzandlar ta’limi hamda tarbiyasi bilan ko‘proq o‘zi masho‘ul bo‘lishga
to‘g‘ri kelgan. Nozikta’b onasining izchil ta’siri ostida Abduraufda juda yoshligidanoq she’r zavqi
uyo‘ongan. Abduraufning taxallusi Fitrat bo‘lib, bu so‘zning luo‘aviy ma’nosi “yaratmoq”dir.
Davr tazyiqi kuchayib, uning zamondoshlari o‘z asarlariga bir necha taxallus va laqablar
bilan imzo chekishga majbur bo‘lganlarida ham adib yolo‘iz shu taxallusni qo‘llagan.
Hatto rasmiy idoralardagi xizmat chog‘ida va xavfsizlik qo‘mitasining hujjatlarida ham
mana shu nom ba’zan familiya o‘rnida qo‘llanilgan. Abdurauf Fitrat dastlab ibtidoiy maktabda
so‘ngra Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil ko‘rgan. Talabalik chog‘ida mavjud madrasa
tahsili bilan cheklanmay, zamonining taraqqiyparvar ulamolaridan o‘zi mustaqil ravishda saboq
olgan.
Fitrat hayotining o‘ta sermazmun pallalaridan biri uning Istanbul davridir. O‘zbek
fitratshunoslarining maqola va tadqiqotlarida shu davrga oid sanalar juda chalkash ko‘rsatilgan.
Hatto bu voqealarning shohidi S.Ayniy Fitratning xorijda bo‘lgan davrini bir paytda 1910-
yil deb aytsa, boshqa bir o‘rinda 1911-yilni
1
ko‘rsatadi. Nisbatan ishonchli manbalardan biri
sifatida XX asrning boshlarida Turkistonda yashagan olim va siyosiy arbob Zaki Validi
To‘g‘onning xotiralariga murojaat qilamiz. Ularda qayd etilishicha 1910-yilda Buxoroda “Tarbiati
Atfol” jamiyati tuzilgan bo‘lib, u yiliga xayriya yo‘li bilan bir necha talabani xorijga o‘qish uchun
yuborib turgan va u yerda o‘z shu’basi (filiali)ni ochishga musharraf bo‘lgan. Bu shu’ba “Buxoro
tamimi maorif jamiyati” nomi bilan rasmiy jamiyat tusini olgan. 1910-yilda Eron yo‘li bilan
1
S.Ayniy Tarixi inqilobi Buxoro. B.83,101.
1005
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Konstantinopolga kelgan shoir Fitrat bilan Muqimiddin hamda Rossiya yo‘li orqali kelgan
Usmonxo‘ja, o‘uljali Abdulaziz, Sodiq Ashur o‘o‘li bu jamiyatning quruvchilari edilar”
2
Fitrat qo‘shni yurtga butun dunyoga ta’rifi ketgan inqilobchi yoshlar harakatidan keyin
borgan edi. Shubhasiz, u bu harakat natijalaridan saboq olgan, uning tashabbuskorlari bilan
hamsuhbat bo‘lgan. Xorijiy fitratshunoslardan birining fikriga ko‘ra, shu mamlakatdagi
ma’rifatparvarlik harakati Fitratga ta’sir etmasdan qolmadi. U muallimlar gimnaziyasida o‘qir
ekan, yosh turklarning faoliyatiga qiziqib qaradi va ularning harakat usullarinio‘rgana boshladi.
Fitrat xorijdagi talabalik vaqtidayoq o‘zining boshlano‘ich asari “Mounozara”ni yozdi
3
.
Darhaqiqat, Fitratning “Munozara” asarida shunday satrlar bor: “Ushbu zamonda har bir
millatparvar olim o‘zining hamjinsi va hamnav’ining manfaati va va saodati yo‘lida tekinga xizmat
qilur. Hatto bu yo‘lda mol va jonini ayamayturo‘on chin odamlar oz emasdurlar.
Chunonchi, tasavvur qilingiz: Anvarbek- Niyozbeklar usmonli mashrutasi uchun qancha
fidokorlik qildilar. Bu zotlarning-da muddaosi o‘z millatining osoyishi va saodatidan boshqa ne
edi?”
4
Shu bilan birga, Fitrat xorijda nashr etilayotgan va o‘ziga madrasa talabalaridan o‘ziga
yaxshi tanish bo‘lgan “Turk yurdu”, “Sirotul-mustaqim” va “Tarifi muslimin” kabi majalla va
jaridalar hamkorlik qila boshladi. Ayniqsa, ulug‘ turk shoiri Mehmet Akif muallifligida nashr
etilayotgan “Sirotu-l-mustaqim” jaridasi bilan faol hamkorlikni tasdiqlovchi manbalar anchagina.
Jaridaning 1911-1924-yillardagi sonlarida Buxoro hayotiga oid o‘nlab maqola va xabrlar
berilgan. Ularning ko‘pchiligi buxorolik muxbir O‘iyosiddin Hasaniy qalamiga mansub bo‘lsa
ham, ular, shubhasiz, Fitrat tahlilidan o‘tganini anglash qiyin emas. Bu maqola Mehmet Akifning
xotiralari va turk olimi SH.O.Fuodning “Turk bosin tarixi”(1960) kitobini eslash kifoya.
“Ta’rifi muslimin” majallasida Fitrarning “Buxoro vaziri Nasrullohbek Parvonachi
hazratlarina ochiq maktub”i e’lon qilinadi. Fors tilida chop qilingan bu maktubda “qora xabarlar
va o‘t orasida qolg‘an parishonhol ahli vatan”ning dardi bayon qilinib, uni yengillatish choralari
ko‘proq tojdor Hazrat va uning vaziri Nasrullohbekka boo‘liq ekani aytilish bilan birga:”Har
qancha ko‘z va quloo‘ingizni berkitsangiz ham, bu qadimiy islom millatining faryodi va muqaddas
vatanimizning xarobligiga achinmay tura olmaysiz... Millatimiz va yurtimizni shu holga keltirib
qo‘ydikki, dunyoning burchagida eng qiyin kunlarda tashvish chekib yashayotgan odanlar ham
bizning ahvolimizga qon yio‘lamoqdalar” kabi otashin satrlar bilan vaziri a’zamga murojaat
etiladi.
2
Zeki Velidi Togan. Bugungu Turkili Turkistan ve yakin tarihi. Istnbul, 1981.B.354.
3
“Milliy Turkiston”, 1952, 80-81-son.B.13
4
Hindistonli bir farangi ila buxoroli bir mudarrisning bir necha masalalar ham usuli jadida xususinda qilg’an
munozarasi. Muharriri Fitrat
1006
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Asosiy qism.
1918-yil boshida e’lon qilingan “Buxoroning holi”da yozilishicha:”Russiya
inqilobi, imperatorning taxtdan tushgani, rus hukumatining xalq qo‘liga ko‘chdio‘I Buxoro
hukumatiga inqilobning haqiqati va inqilobchilarning tilaklarini bildurdi.
Inqilobchilarning himoyasiga sig‘ingan yoshlardan Buxoro hukumati biram qo‘rqdi”. Shu
ruhdan alanga olib, imkoniyatni boy bermay o‘alaba sari harakat qilmoq kerakligini Fitrat tushundi
va Buxoroning qorono‘idan chiqishi uchun yo‘l axtardi, biroq vaziyatni, rus to‘ralarining zobiti
tarixini yaxshi bilgan adib bu yo‘lda ularga ergashib bo‘lmasligini uqtirdi va, notijada, Buxoro
uchun ayricha bir yo‘l zarur, degan xulosaga keldi.
Fitrat “Buxoroda inqilob” turkum maqolalarida yozganidek, “Xalq og‘zinda yangigina bir
so‘z tushub qoldi: Buxoroda hurriyat bo‘lar ekan”. Fitrat Buxoroning bu yo‘lini belgilar ekan ,
avvalo, mish mishlarga aniqlik kiritmoqchi bo‘ladi, ya’ni 1918-yilda yuz bergan hodisalarni tahlil
qilib, xalqning ko‘zini ochmoqqa va ana undan keyin bu harakatlarni inqilob sari burmoqqa niyat
qiladi. Ana shu olijanob maqsad bilan yoza boshlagan risolasining boshlang‘ichida “… Mana bul
risolani shunlarni onglamoq uchun qo‘limo‘a oldim. Negaki, tilagim haqiqatni xalqo‘a
onglatmoqdir. Haqiqatni butun ochib onglata bilmak uchun bul risolani uch bo‘lakka tartib
etdim:1)Buxoroning holi; 2)Fitna soatlari; 3)Yoshlarning tilari” (69-son). Taasufki, risolaning
bosh qismi gazetadan e’lon etilgach, 1918-yilgi qonli voqealar, ya’ni Turkiston muxtoriyatining
yakson qilinishi sabab “Hurriyat” yopib qo‘yildi.
Fitrat populistik asarlari birgina “Hurriyat” sahifalarida aks etgan maqolalardan iborat
emas. Behbudiy muharrirligida chop etilgan “Samarqand” va “oyina” kabi gazeta jurnallarda,
U.Asadullaxo‘jayev muharrirligida chiqan “Sadoyi Turkiston”. Toshkentda bevosita Fitrat
tahririda chiqqan “Tong”, Buxoroda chop etilgan “Buxoroyi sharif”, “Turon”va “Buxoro axbori”
gazetalarida, so‘ngga esa Toshkentdagi faol nashrlardan bo‘lgan “Ishtirokiyun”, “Maorif va
o‘qito‘uchi” kabi ommaviy axbarot vositalarida ham Fitrat o‘nlab asarlari e’lon qilingan.
Nafaqat mamlakatda, balki xorijiy nashrlarda ham Fitratning publitsistik asarlarini ko‘plab
uchratish mumkin. U talabalik paytlaridanoq Istanbulda chop etilgan “Turk yurti”, “Sirotu-l-
mustaqiyim” (To‘o‘ri yo‘l), “Ta’rifi muslimin”(“Musulmonlar ta’riflari”) kabi nashrlarda faol
ishtirok etgan.
Abdurauf Fitrat “Qo‘rqud ota kitobi”dan namunalar keltirar ekan, eposda boshqa
qahramonlik dostonlariga o‘xshash o‘rinlar borligini e’tirof etadi. Majmuada eposning 3-
hikoyasidan parchalar berib, izoh sifatida quyidagilarni keltiradi: “Alpomish” dostonimiz bilan
juda ochiq boshlanishi bordir. Hatto ikkala dostondagi qahramon ham Boybo‘ra, Boybo‘ri
o‘g‘lidir”. Fitrat ta’kidlaganidek, bu ikki epos syujet va obrazlari tizimi hamda o‘o‘uz eposi
bo‘lishi jihatidan biribiriga juda o‘xshash.
1007
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Fitrat majmuasida keltirilgan matn professor Muharram Erkin tomonidan 1986 yilda nashr
ettirilgan epos matni bilan solishtirilganda, ularning aynan ekanligiga amin bo‘ldik. “O‘zbek
adabiyoti namunalari” arab alifbosida nashr ettirilgan. Majmuadagi epos matni ham shu yozuvda
berilgan. Turk tilidagi qattiq va yumshoq unlilar shakli bir xil harflar vositasida berilgan.
Shuning uchun ham har ikkala matn orasidagi farqli xususiyatlar unlilarning o‘zgarishi,
jarangli va jarangsiz undoshlarning almashinuvida ko‘zga tashlanadi, xolos. Bu holatni esa
yuqorida ta’kidlaganimizdek, matnni arab alifbosida berilganligida deb izohlash mumkin. Fitrat
majmuasida keltirilgan quyidagi parchalar “Bir kun. Qamg‘on o‘g‘li Xon Boyundur yerindan
turmishdi. (Shomi kunliki) yer yuzina dekdirmishdi. Ola sayvoni ko‘k yuzina oshonmishdi”
Muharrem Ergin nashrida quyidagicha beriladi: “Bir gun. Qam xon o‘li Boyindir yerinden
turmish-idi. Shami gunlugi yir yuzine dekdirmish-idi. Ala sayvoni go‘k yuzine ashanmish-idi”.
Fitrat majmuadagi matnlarning ba’zi o‘rinlarini qisqartirib beradi. Biroq bu qisqartirishlar
u qadar ahamiyatli emas. Majmuadagi matnni kuzatish jarayonida Fitratning o‘rganayotgan asarga
ijodiy yondashganligiga guvoh bo‘lish mumkin. Grammatik qoidalarni bilgan olim
var idi,
do‘shanmish idi, demish idi
kabi so‘zlarni qo‘shib
vardi, do‘shanmishdi, demishdi
shakllarida
keltiradi. Ba’zi o‘rinlarda matnni ulash maqsadida
va
boo‘lovchisini qo‘shib ishlatadi.
Majmuadagi “Qo‘rqud ota kitobi”dagi ilk matn Darsaxonning farzandli bo‘lishi
voqealarini aks ettirgan parchalar bo‘lib, keyingi namuna “Uchinchi hikoya” sarlavhasi ostida
berilgan Boybo‘ra haqidagi voqealardir.
Ba’zi o‘rinlarda matnlar orasida leksik farq ham ko‘zga tashlanadi. Fitrat majmuasida
keltirilgan parchadagi
ayvon
so‘zi Muharrem Erkin nashrida
ivin
shaklida qo‘llangan. Muharram
Erkin matnidagi
Qaba o‘kchem altina solayinmi
misrasiga qo‘shimcha ravishda Fitrat
(qaba
o‘kcha taqim)
jumlasini qo‘shgan. Bu kabi leksik farqlar juda oz. Matnlar aynan. Selim Xanji
o‘o‘li tomonidan e’lon qilingan matn esa bu ikki matndan tubdan farq qiladi. Hikoyalar mazmuni
bir xil bo‘lsa-da, matniy farqlar juda ko‘p. Professor Muharram Erkin kitobning so‘zboshisida
doston Drezden nusxasi asosida nashr ettirilganini ta’kidlab o‘tgan. Fitrat majmuasida keltirilgan
matn bilan ushbu matn bilan bir xil ekanligini hisobga olib, Fitrat ham aynan shu nusxadan
foydalangan, degan xulosaga kelish mumkin. Chunki Drezden nusxasi adabiyotshunos olimlar
tomonidan eng mukammal nusxa deya tan olingan.
XULOSA:
Qahramonlik dostonlari sirasiga kiruvchi “Alpomish” ilk yozib olingan
davridayoq olimlar va kitobxonlar diqqat markazida bo‘ldi. Doston ilk bor Fozil Yo‘ldosh o‘o‘li
hamda Hamroqul baxshilardan O‘ozi Olim tomonidan yozib olingan bo‘lib, 1922 yilda “Bilim
o‘chog‘i” jurnalida nashr ettirilgan. 1928 yilga kelib folklorshunos olim Hodi Zarif Fozil Yo‘ldosh
o‘o‘lidan dostonning yana bir variantini yozib olgan.
1008
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Dostonning keyingi namunalari Berdi baxshidan Abdulla Alaviy, Saidmurod Panoh
o‘o‘lidan Shamsi Murodov tomonidan yozib olingan. Doston yozib olingan ilk davrlardan boshlab
ularni o‘rganish, matnlarni solishtirish, tahlil qilish, o‘oyaviy hamda matniy farqlanishlarni
o‘rgana boshlashdi. Bu izlanishlarning ilk debochasi sifatida Abdurauf Fitrat tadqiqotlarini taqdim
qilish mumkin. Fitrat “Alpomish” dostoni tadqiqiga kirishishdan oldin deyarli har bir asarida el
adabiyoti hamda yozma adabiyot tushunchalarini farqlashga, tarkibidagi namunalarning
mohiyatiga alohida e’tibor qaratadi.
Xususan, el va yozma adabiyot farqini ularning muallifi mavjud yoki mavjud bo‘lmasligida
deb baholash biryoqlama (shakliy holat) bo‘lishini, ulardagi asosiy farq ruhida ekanligi ta’kidlaydi.
Fitrat “Adabiyot qoidalari” asarida sochim va saj’ tushunchalarini izohlar ekan, ularning asosiy
namunalari sifatida “Alpomish” dostonidan parchalar keltirgan.
Dostonning yana bir matni Fitratning “O‘zbek adabiyoti namunalari” majmuasidan o‘rin
olgan. Dostonning boshlang‘ich qismi O‘ozi Olimning Hamroqul baxshi va Fozil Jiravdan yozib
olgan variantidir. “Alpomish” dostonining Fozil Yo‘ldosh o‘o‘lidan 1922 yilda yozib olingan
qismi yo‘qolgan. Shu munosabat bilan u haqda to‘liq bir fikr yuritib bo‘lmaydi. Doston 1928 yilda
qayta yozib olingan. Qayta yozilgan matnda 1922 yildagi asosiy matn saqlanib qolgan.
Ular o‘rtasidagi farq 1928 yil variantida tasvirning kengayishi, misralarning qisqarishi,
ularning boshqacha talqin qilinishi, diniy tushunchalarning kamayishi bilan izohlanadi.
Fitrat o‘z majmuasida dostonning boshlano‘ich qismini Fozil Yo‘ldosh variantidan
keltiradi. Bu variant mustaqillik yillarida 1998 yilda Hodi Zarif hamda To‘ra Mirzaev tahriri ostida
nashr etildi. Fitrat majmuasida keltirilgan parchada dostonning boshlang‘ich qismi, biylarning
farzandsizligidan boshlab, Boysarining zakot sabab qalmoqlar yurtiga ko‘chib ketishi davrigacha
bo‘lgan voqealari aks ettirilgan. She’riy parchalarning aksariyat qismi qisqartirilib berilgan.
Boysun-Qo‘no‘irotning qalmoq eliga jo‘nash tasviri tushirib qoldirilib, qalmoq dehqonlarinig
shoh Toychaxonga arz qilish voqealari bilan majmuadagi parchalar yakunlanadi.
“O‘zbek adabiyoti namunalari”da keltirilgan parchalarning 1998 yilgi nashr bilan
solishtirilganda, ular aynan bir xil ekanligiga guvoh bo‘linadi. Parchalar o‘rtasidagi farq ba’zi unli
va undoshlarning o‘zgarishi, xususan, jarangli undoshlarning jarangsizlashuvi hamda matnning
juda ko‘p o‘rinlarda qisqartirishlar bilan berilishida ko‘zga tashlanadi. Fitrat majmuasidagi
uruq,
Dovonbiy, o‘tti, to‘yo‘a, kanglu, cho‘pron
kabi so‘zlar 1998 yilgi nashrda
uruo‘, Dobonbiy, o‘tdi,
to‘yga, ko‘ngli, cho‘furon
shakllarida keltiriladi. “Bu dostonlardan biri – el adabiyoti yo‘lida
tirishguchilarimizdan o‘rtoq O‘ozi Olimning 1922 yilda Toshkent va Samarqand uezdlarida
yashayturo‘an o‘zbeklarning mashhur oqinlari – Hamroqul baxshi va Fozil jirav Yo‘ldosh
o‘g‘lining oo‘zidan yozib olgani “Alpomish” dostonidir”. Fitrat dostonning keyingi variantini
tabiiy ravishda o‘z majmuasiga kiritmagan.
1009
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Fitrat majmuadagi dostonning boshlang‘ich qismidan keltirilgan parchalarni Fozil
Yo‘ldosh hamda Hamroqul baxshidan yozib olingan, deb yozadi. Biroq ushbu parchalar Fozil
Yo‘ldosh variantining aynan o‘zi. Hamroqul baxshi variantining to‘liq matniga ega emasmiz.
Undan ayrim parchalar G‘ozi Olim Yunusov tomonidan “Bilim o‘choo‘i” jurnalida nashr
ettirilgan. Parchada Boysari boshliq o‘n ming uyli qo‘no‘irotliklarning mollari qalmoq dehqonlari
ekinlarini yeb ketishi, ularning Toychixonga arz qilishi, Surxayl kampirning sovchiligi, alplarning
Barchin uchun o‘zaro talashlari va Boysariga sovchilikka borishlari, Barchinning Qo‘no‘irotga
xabar yuborishi Qaldiro‘och maslahati bilan yo‘lga chiqqan Alpomishning mozorotda
tunashigacha bo‘lgan voqealar tasvirlanadi. Fitrat majmuada dostonning har ikkala baxshi
variantida bir xil boshlang‘ich qismini keltiradi. Demakki, Fozil Yo‘ldosh hamda Hamroqul
baxshi variantlarining boshlano‘ich qismi aynan bir xil degan xulosaga kelish mumkin.
Dostonning so‘nggi qismi Berdi baxshi tomonidan aytilgan variantdir.
El orasida Berdi baxshi nomi bilan shuhrat qozongan Berdiyor Pirimqul o‘o‘lining
“Alpomish” dostoni dostonchilik an’anasining yaxshi xususiyatlarini o‘zida saqlaganligi, she’riy
misralarning nisbatan badiiy pishiqligi bilan ajralib turadi. Berdi baxshidan yozib olingan
“Alpomish” g‘oyaviy-badiiy jihatdan boshqa variantlardan ajralib turadi. Unda samimiy yumor va
hajviy ruh sezilib turadi. Ushbu variant o‘zining badiiy shakli jihatidan ishqiy-romantik
dostonlarga yaqin turadi. O‘ziga xos lirizm, chiroyli tasvirlar, xalq qo‘shiqlari she’riy bezaklarga
moyillik, ba’zi tafsilotlarning jimjimador ishlash Berdi baxshi uslubining asosiy belgilaridan
biridir.
Berdi baxshining “Alpomish” dostoni 1969 yilda nashr ettirilgan. Ushbu nashrda
dostondagi juda ko‘p o‘rinlar qisqartirilgan. Bu holatni dostonning 1999 yildagi qayta nashri bilan
solishtirish jarayonida ko‘rish mumkin. 1969 yilgi nashrda dostondagi diniy hamda e’tiqodiy
parchalar tushirib qoldirilgan. Fitrat o‘z majmuasida dostonning so‘ngi qismini Berdi baxshi
variantidan keltiradi. Tovka oyimning yordami bilan Alpomishning zindondan qutulishi hamda
Qaldirg‘ochning tuya boqib yurgan holati aks etgan parchalar kichik hajmda majmuadan o‘rin
olgan. Ushbu parchalar 1999 yilgi nashr bilan solishtirilganda ularning aynan bir xil ekanligi
kuzatildi. Farqli jihatlar yuqorida keltiriganimiz kabi unli va undoshlar o‘zgarishi hamda matnning
qisqartirib berilishida ko‘rinadi.
Majmuadagi doston matnlari shunchaki keltirilmay olim tomonidan tushunarsiz so‘zlar
izohlanib, havolalarda berib o‘tiladi. Olim dostonning bir o‘rnida “mazgil” so‘zini izohlar ekan, u
aslida arabcha “manzil” so‘zi ekanligi, o‘zbekchalashib shu shaklda ishlatilishini ta’kidlaydi. Fitrat
dostondagi Shohimardon pir obraziga alohida e’tibor qaratadi. Bu kabi islomiy obrazlar ko‘pchilik
dostonlarda mavjud bo‘lib, olim ularning syujet tizimida o‘rniga qarab ma’lum turlarga ajratadi.
1010
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Fitrat islom dini qabul qilinganidan so‘ng doston syujetidagi Ali, Muhammad Hanafiy,
Zaynularab, Boboravshan kabi qahramonlarning paydo bo‘lishini shu bilan izohlaydi. Bu jihat
dostonlar olim tomonidan ikki turga: “1. Islomiy qahramonlar qatnashgan 2. Islomiy obrazlar
ishtirok etmaydigan” tarzida ajratiladi. Dostonlarning birinchi turida qahramonlar dostonning
syujet tizimida ikkinchi va uchinchi darajadagi qahramonlar sifatida ishtirok etadilar. “Alpomish”
dostonidagi Shohimardon pirning ikkinchi-uchinchi darajadagi qahramon sifatida asarda bir
ko‘rinib, keyinchalik ishtirok etmasligi shu bilan izohlanadi.
Mustaqillikka kelib marhum prezident Islom Karimov jadidlar xotirasini abadiylashtirdi,
Toshkentda muzey ochildi, Shahidlar xiyoboni bunyod qilindi. Ammo bundan qat’i nazar, jadidlar
merosiga nisbatan xovotir tuzumni tark etmadi, ular adabiyoti mamlakatda taro‘ib etilmadi,
jadidlar o‘oyasi qabul qilinmadi.
Iqtidordagi hukumat davriga kelib bu xavotir bir qadar bosilayotgandek ko‘rinadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev o‘qituvchilar kuni munosabati bilan o‘tgan tantanada
sovetlar qatl etgan jadidchilar Abdulla Avloniy, Mahmudxo‘ja Behbudiy va Munavvarqori
Abdurashidxonovni “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni bilan taqdirlash qarorini ma’lum qildi.
Stalin qatag‘oni nafaqat qiro‘in, balki jadidlar timsolidagi Turkiston ozodligi ruhiyatini
cho‘ktirishga, yo‘qotishga ham qaratilgan edi.
Ammo bu ruhiyat sharpasi Fitrat, Cho‘lpon adabiyoti taqiq ostida bo‘lgan sovet
zamonlarida ham Turkiston uzra kezib yurdi. O‘tgan asrning 80-90-yillariga kelib O‘zbekiston
mustaqilligi uchun kurashgan yangi o‘zbek ziyolilari avlodini yuzaga chiqardi, ularga ruhiy dalda,
ma’naviy kuch berdi.
Jadidlarlardan keyingi uyg‘onish davrini tamsil etuvchi bu yangi avlodning ijtimoiy-
siyosiy maydondagi faoliyati mustaqillik kurashi bilan yakunlandi, mustaqillikka erishilishi
ortidan ham O‘zbekistonda hokimiyat jadidlarni qiro‘in qilgan kommunistlarning vorisi sanalgan
siyosiy kuchlar qo‘lida qoldi.
So‘ngi uyo‘onish davrini bo‘o‘ish, muxolifat sifatida maydonga chiqqan jadidlarning yangi
avlodini yo‘qotish, qamatish, quvo‘in qilish bilan kuzatilgan bu siyosiy vorislik O‘zbekiston uchun
chorak asrlik turo‘unlikka ulanib ketdi.
Mustaqillikka erishgan davlat shu turo‘unlik bois jadidlar orzu qilgan ilo‘orlik,
modernizatsiya, zamonaviy dunyo bilan uyo‘unlashishdan ayri yo‘lga tushdi, diktatura tio‘i
ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini, aholi ongini-da zaharlagan mamlakatga aylandi.
O‘zbekistonda hokimiyat almashgan bo‘lsa-da, siyosiy vorislik an’anasi barham topgani
haqida gapirish qiyin. Iqtidordagi hokimiyat buni sobiq tuzum rahbariga ko‘rasatilayotgan doimiy
ehtirom misolida jamaotchilikka ochiq taqdim etyapti.
1011
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Karimov davridagi turg‘unlik jadidlar xotirasini abadiyshlatirish va ular merosini
o‘rganish, ehtiromlash mutlaqo boshqa-boshqa narsalar ekanligini ko‘rsatdi.
Marhum prezident uchun masalaning siyosiy tomoni – jadidlarning Rossiya bosqiniga
qarshi ozodlik kurashi ramzi ekani muhim edi; jadidlarning ta’limga asoslangan inqilob o‘oyasi
esa, aksincha, diktator moqomidagi Karimovni xavotirda ushlagani haqiqatga yaqin.
Marhum Karimovning vorisi Prezident Shavkat Mirziyoyev bu borada qanday yo‘l tutadi,
hozircha noma’lum.
Bugun mamlakatda xalq ta’limi inqirozli davrni boshdan kechirayotgani, shunday
vaziyatda milliy ta’lim uchun jon fido qilgan Avloniy, Behbudiy, Munavvarqori xotirasiga yuksak
ehtirom ko‘rsatilgani inobatga olinsa, Mirziyoyev uchun masalaning siyosiy emas, aynan ma’rifiy
tomoni ustundek ko‘rinadi.
Jadidlar oruzusidagi Turkiston ilg‘or ta’limga, ma’rifatga, taraqqiyotga asoslangan edi; bu
orzu qobiqni, chegaralarni, monarxiya va diktaturani inkor etadi.
Turkiston istiqboli haqida mushohada yuritgan jadidlarning shu xulosalarda to‘xtaganiga
ham yuz yil, bir asrdan oshmoqda.
Bu xulosalar esa bir asr o‘tib ham hozirgi O‘zbekiston uchun hamon dolzarb.
Mamlakatda so‘nggi to‘rt yilda yangi O‘zbekiston haqida, yaqindan boshlab uchinchi
Uyo‘onish davri haqida gapirilmoqda.
Ammo jadidlar faoliyati tarixi shuni ko‘rsatadiki, uyo‘onishni bayonotlar emas,
jamiyatning taraqqiyotga intilish kurashi, fikrlar va o‘oyalar xilma-xilligiga qorishgan siyosiy
muhit, tanlovning mavjudligi belgilaydi.
REFERENCES
1.
A.Fitrat. Adabiyot qoidalari. Adabiyot muallimlari va xavaslilari uchun qo‘llanma. -
Toshkent, 1926.
2.
A.Fitrat. Adabiyot qoidalari/ Nashrga tayyorlovchi Sh.Turdiyev// Fan va turmush.1989.
3.
A.Fitrat. Bir-ikki so‘z. Fitrat tilshunoslik muammolari haqida // Turkiston. 2001-yil 12-
yanvar.
