ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
126
ABDURAUF FITRATNING ADABIY MEROSI
Oltiboyeva Gavhar Nuraliyevna
Buxoro davlat universiteti fizika matematika va axborot tehnologiyalari fakulteti amaliy
matematika ta’lim yo’nalishi 1-1-PMK guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14831333
Annotatsiya.
Abdurauf Fitratning adabiy merosi o‘zbek adabiyotining rivojlanishida juda
muhim ahamiyatga ega. U faqatgina ilmiy va siyosiy arbob emas, balki o‘zbek adabiyotining
asoschilaridan biri sifatida ham tanilgan. Fitratning adabiy merosi, uning o‘zbek adabiyotini
yangi bosqichga olib chiqishdagi va o‘zbek tilini ilmiy va madaniy til sifatida rivojlantirishdagi
hissasini o‘z ichiga oladi. Abdurauf Fitrat o‘zining adabiy faoliyatida klassik adabiyotdan
zamonaviy adabiyotga o‘tish davrining muhim figuralaridan biri hisoblanadi. Uning asarlari
nafaqat o‘zbek xalqining ruhiy va ma’naviy hayotini yoritgan, balki ular o‘zbek adabiyotining
yangi yo‘nalishlari va shakllarini shakllantirishga yordam berdi. Fitrat o‘zbek adabiyotini
mustaqil va zamonaviy yondoshuv bilan rivojlantirdi.
Kalit so‘zlar:
klassik adabiyot, yurt qayg’usi, publitsistik faoliyat, ilmiy ishlar.
LITERARY HERITAGE OF ABDURAUF FITRAT
Abstract.
The literary heritage of Abdurauf Fitrat is very important in the development of
Uzbek literature. He is known not only as a scientific and political figure, but also as one of the
founders of Uzbek literature. Fitrat's literary legacy includes his contribution to bringing Uzbek
literature to a new level and developing the Uzbek language as a scientific and cultural language.
Abdurauf Fitrat is one of the important figures of the period of transition from classical
literature to modern literature in his literary activity. His works not only illuminated the spiritual
and spiritual life of the Uzbek people, but also helped to form new directions and forms of Uzbek
literature. Fitrat developed Uzbek literature with an independent and modern approach.
Key words:
classical literature, national grief, journalistic activity, scientific works.
ЛИТЕРАТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ АБДУРАУФА ФИТРАТА
Аннотация.
Литературное наследие Абдурауфа Фитрата имеет большое
значение в развитии узбекской литературы. Он известен не только как научный и
политический деятель, но и как один из основоположников узбекской литературы.
Литературное наследие Фитрата включает его вклад в вывод узбекской литературы на
новый уровень и развитие узбекского языка как научного и культурного языка. Абдурауф
Фитрат считается одной из важных фигур в переходном периоде от классической к
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
127
современной литературе в его литературной карьере. Его произведения не только
освещали духовную и нравственную жизнь узбекского народа, но и способствовали
формированию новых направлений и форм узбекской литературы. Фитрат развивал
узбекскую литературу с независимым и современным подходом.
Ключевые слова:
классическая литература, народное горе, публицистическая
деятельность, научная работа.
KIRISH:
Fitratning adabiy merosi turli janrlarni o‘z ichiga oladi: poeziya, publitsistika,
hikoyalar, esse va ilmiy maqolalar. Uning asarlari ko‘pincha milliy uyg‘onish
,
ta’lim
,
ma’rifat va
madaniy islohotlar masalalariga bag‘ishlangan. Fitrat she’r yozishda o‘zining klassik adabiyot
an’analarini rivojlantirib, o‘zbek adabiyotining zamonaviy shakllarini joriy etdi. U shoir sifatida
nafaqat romantik, balki ijtimoiy-ma’rifiy she’rlar yozgan. She’rlarida u xalqning ma'rifati va ilmga
bo‘lgan ehtiyojini, shuningdek, o‘zbek tilining o‘zligini anglashga chaqirgan. Fitratning she'riy
asarlari ko‘proq xalqni uyg‘otishga, bilim va ma'rifatga da'vat etishga qaratilgan. Fitratning adabiy
merosi rang-barang. U adib sifatida badiiy ijodning barcha turlarida qalam tebratibgina qolmay,
oʻzbek adabiyotining yangi janr va turlar bilan boyishi, sheʼr tuzilishining isloh etilishi, adabiy
realizmning teranlashishi, davr, jamiyat va xalq hayoti bilan bogʻliq boʻlgan muhim ijtimoiy
muammolarning oʻzbek adabiyotida badiiy talqin etilishiga ulkan hissa qoʻshdi.
Fitrat ijodini shartli ravishda uch davrga boʻlish mumkin: 1-davr 1909-1916-yillarni oʻz
ichiga olib, Turkiya taassurotlaridan ilhomlangan holda jadid maʼrifatparvari sifatida ijod qilgan.
2-davr 1917-1923-yillarni qamrab oladi, bu davrda Fitrat milliy istiqlol gʻoyalari bilan toʻyingan
asarlar yozadi. Ijodining 3-davri 1923-1937-yillarga oid boʻlib, Shoʻro maxfiy xizmatining doimiy
nazoratida boʻlgan Fitrat asosan ilmiy va pedagogik ishlar bilan shugʻullanadi. Fitrat zullisonayn
adib boʻlib, adabiyotga shoir va adabiyotshunos sifatida kirib kelgan. Istanbuldagi toʻrt yillik
taʼlimi davomida faqat forsiy tilda ijod qilgan. Koʻp oʻtmay u oʻzini dramaturgiya va prozada ham
sinab koʻrdi. U “Munozara” (dastlabki nomi “Hindistonda bir farangi ila buxorolik bir
mudarrisning bir necha masalalar ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi”) asarini Turkiyaga
borishdan oldin, 1905-1907-yillarda yaratgan. “Sayha” (“Chorlov”, “Naʼra”) (fors tilida),
“Sayyohi hindi” (“Bayonoti sayyohi hindi”), “Rahbari najot”, “Tarixi Islom” asarlarini
esa Turkiyada tahsil paytida yozgan va “Munozara” 1908-yilda, “Sayha” 1910-yilda, “Sayyohi
hindi” 1913-yilda Istanbulda bosilib chiqqan. “Rahbari najot” va “Oila” 1915-1916-yillarda
Bokuda nashr qilingan. Bu asarlar oʻsha davrdayoq xalq orasida keng tarqaldi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
128
Horijiy
tillarga
ham
oʻgirildi.
Masalan,
“Munozara”
orasida turk, ozarbayjon tillarida, “Sayyohi hindi” rus tilida chop etilgan. “Rahbari najot”ni esa
doʻsti, shoir va noshir Abdulvohid Burhonov Sankt-Peterburgda nashrdan chiqargan. Bulardan
tashqari uning “Mavludi Sharif”, “Abo Muslim”, “Begijon” asarlari va dastlabki sheʼrlari, “Sadoi
Turkiston“, “Turon“, “Hurriyat“, “Buxoroi Sharif“ kabi gazeta va jurnallar sahifalarida eʼlon
qilingan.
Uning “Munozara” va “Sayyohi hindi” asarlari XX asr boshlarida Turkistondagi
milliy uygʻonish harakatining norasmiy dasturi boʻlib xizmat qilgan va yoshlar dunyoqarashining
keskin oʻzgarishi va ularning jadidlar safiga kelib qoʻshilishiga sabab boʻlgan. Keyinchalik bu
asarlar orqali Fitratni millatchilikda, turkparastlikda va islomparastlikda ayblashgan.
Fitratning bizgacha yetib kelgan oʻzbek tilidagi sheʼrlari, 1917- va undan keyingi
davrlarga oid. Maʼlumki, fevral inqilobidan keyin Turkiston xalqlarining mustaqillikka erishishlari
uchun juda qulay fursat tugʻilgan. Fitrat shu davrda xalqni mustamlakachilik kishanlarini
parchalab, milliy istiqlol uchun kurashga daʼvat etuvchi sheʼrlar yozishga kirishgan. Ammo
anʼanaviy aruz vazni, uning nazarida, bunday zamonaviy gʻoyani ifodalash, xalqni oyoqqa
turgʻazish va safarbar etish kuchiga ega emas edi. Shuning uchun ham Fitrat turk va tatar
sheʼriyatlarida shakllangan, oʻzbek xalq ogʻzaki sheʼriyatida ayrim unsurlari boʻlgan sochmani
milliy adabiyotimizga olib kirdi. Oʻz ona diyorini ozod va hur koʻrishni orzu qilgan shoir “Yurt
qaygʻusi” deb nomlangan bir sheʼr va toʻrtta sochma yozib, ularda hurriyat uchun kurash gʻoyasini
baralla kuylaydi. Ijodkor mazkur sochmalarida Turkistonni xoʻrlangan va xorlangan Ona obrazida
tasvirlab, bu jabrdiyda Onani zulmkorlardan xalos etish uchun Amir Temur singari insonlarni
qoʻmsaydi. U 1917-yillarda “Mirrix yulduziga”, “Sharq”, “Shoir” kabi sheʼrlarni yaratib,
Turkistonni endi “qizil mustamlaka”ga aylantira boshlagan bolsheviklarga va ular barpo etayotgan
tuzumga nafrat tuygʻusini ifodaladi. Bundan tashqari Fitrat barmoq vaznida yozilgan mazkur
sheʼrlari bilan xalq ogʻzaki sheʼriyatining mulki boʻlgan barmoqni isloh etib, Choʻlpon bilan birga
uni yozma adabiyotga olib kirdi va unga yangi hayot bagʻishladi. 1922-yilda Fitrat tashabbusi bilan
“Oʻzbek yosh shoirlari” sheʼriy toʻplami bosilib chiqdi. Bu toʻplamdan Fitrat asarlari bilan birga
oʻsha davrda qizgʻin ijod qilgan Choʻlpon, Botu va Elbekning sheʼrlari ham oʻrin olgan va xalq
orasida katta qiziqish bilan oʻqilgan.
Fitratning publitsistik faoliyati ham juda katta ahamiyatga ega. U o‘z davrida ko‘plab
ijtimoiy va siyosiy masalalarga bag‘ishlangan maqolalar yozgan. Uning maqolalari
ma’rifatparvarlik
,
siyosiy erkinlik va milliy mustaqillik masalalariga oid bo‘lib, jamiyatni ilm-fan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
129
va ma’rifatga yo‘naltirishga chaqirgan. Fitrat o‘z maqolalarida mustamlakachilikka qarshi kurash
,
o‘zbek tilining rivojlanishi
,
va
xalqni anglash
kabi muhim g‘oyalarni ilgari surgan.
Fitrat nafaqat adabiyotchi, balki ilmiy ishlar bilan shug‘ullangan. U o‘zbek tilini ilmiy
asosda rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi va bir nechta darsliklar
,
tilshunoslik asarlari yaratdi. Bu
asarlar nafaqat adabiy va ilmiy sohalarda, balki milliy uyg‘onishning asosiy vositalaridan biri
bo‘lib xizmat qilgan. Uning “O‘zbek tili” haqidagi ilmiy ishlari, o‘zbek tilining yangi qirralarini,
uning zamonaviy ehtiyojlarini aks ettirgan. Fitratning adabiyotdagi roli ayniqsa milliy uyg‘onish
davrida juda muhimdir. U o‘zining asarlarida xalqni ma'rifatli, ilmli va ongli bo‘lishga chaqirdi.
Fitratning fikricha, millatning yuksalishi va taraqqiyoti faqat ilm va ma'rifat orqali amalga
oshadi. U o‘zbek xalqining ijtimoiy hayotini yuksaltirish, uni ilm-fan va madaniyat sohasida
rivojlantirishni maqsad qilgan. Uning adabiy asarlari milliy uyg‘onishning yuksalishiga va
mustamlakachilikka qarshi kurashga qaratilgan edi.
Fitratning adabiy merosining muhim jihati uning o‘zbek tilining rivojlanishiga qo‘shgan
hissasidir. O‘zbek tilining ilmiy va adabiy til sifatida rivojlanishiga katta e’tibor qaratgan Fitrat,
o‘zining lingvistik va adabiy ishlari orqali tilni yangi bosqichga olib chiqdi. U o‘zbek tilining
adabiyotda, ilmdan foydalanishda va kundalik hayotda to‘liq ishlatilishini ta’minlashga intilgan.
Fitrat, o‘zbek tilining tartibga solinishi va normativlashuvi
haqida ko‘plab ilmiy ishlar olib
borgan va o‘zbek tilining mustahkam asoslarini yaratishga harakat qilgan.
XULOSA:
Abdurauf Fitratning adabiy merosi o‘zbek adabiyotining rivojlanishida muhim
bosqichni tashkil qiladi. Uning asarlari nafaqat o‘zbek tilini rivojlantirish, balki xalqni ilmga
chaqirish, ijtimoiy adolat va siyosiy erkinlik uchun kurashni targ‘ib qilishga xizmat qildi.
Fitratning adabiy merosi hozirgi kunda ham o‘zbek adabiyotining yuksak qadriyatlari
sifatida e’tirof etiladi. Uning fikrlarini va asarlarini o‘rganish, nafaqat o‘zbek tilini rivojlantirishga,
balki milliy ongni shakllantirishga katta hissa qo‘shadi. U o‘z asarlari orqali xalqni ilmga,
madaniyatga va mustamlakachilikka qarshi kurashga chaqirdi. Uning adabiyotga qo‘shgan hissasi
nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi kunda ham o‘zbek madaniyati va adabiyotining ajralmas qismi
sifatida qadrlanadi.
REFERENCES
1.
Fitrat , Eng eski Turk adabiyoti namunalari
−
Toshkent Samarqand, 1927 // Fitrat, Eng eski
Turk adabiyoti namunalari / Nashrga tayyorlovchi O. Xamroyeva.
−
Toshkent, 2008. 195 b
2.
Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jildlik, 1-jild. Toshkent: manaviyam, 2000. 188-bet.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
130
3.
Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jildlik, 2-jild. Toshkent: manaviyam, 2000. 208-bet.
4.
Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jildlik, 3-jild. Toshkent: manaviyam, 2000. 256-bet.
5.
Fitrat. Tanlangan asarlar. 4 jildlik, 4-jild. Toshkent: manaviyam, 2000. 254-bet.
6.
G’aniyev I. Fitrat. Etiqod, ijod.
–
Toshkent, 1994-246- bet.
7.
Boltaboyev X. Mumtoz so’z qadri.
−
Toshkent: Adolat, 2004. 192- bet
