ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
86
O’ZBEKISTONING TARIXIY SHAHARLARIGA SAYOHAT: QADIMIY
SVILIZATSIYALAR, MADANIY MEROS VA ME’MORIY DURDONALAR
Adhamjon Qosimov
FJSTI, Ijtimoiy fanlar kafedrasi asistenti
Muhammadjon Jalolidinov
FJSTI, Pediatriya fakulteti Pediatriya yo’nalishi 1-kurs 5324-guruh talabasi.
muhammadjonjalolidinov4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14983513
Annotatsiya.
Maqola aniq va mantiqiy tuzilishga ega. U kirish qismida Oʻzbekistonning
tarixiy shaharlariga umumiy kirish berib, ularning qadimiy sivilizatsiyalar markazi ekanligini
ta’kidlaydi. Asosiy qismda esa har bir shahar alohida tahlil qilinib, ularning tarixiy va me’moriy
ahamiyatiga urg‘u berilgan.
Kalit so’zlar:
Markaziy Osiyo, Samarqand, Buxora, Xiva, Qo’qon, Shahrisabz, Registon
maydoni.
A TOUR TO THE HISTORICAL CITIES OF UZBEKISTAN: ANCIENT
CIVILIZATIONS, CULTURAL HERITAGE AND ARCHITECTURAL MASTERPIECES
Abstract.
The article has a clear and logical structure. In the introduction, he gives a
general introduction to the historical cities of Uzbekistan and emphasizes that they are the center
of ancient civilizations. In the main part, each city is analyzed separately, and their historical and
architectural importance is emphasized
Keywords:
Central Asia, Samarkand, Bukhara, Khiva, Kokan, Shahrisabz, Registan
square.
ТУР ПО ИСТОРИЧЕСКИМ ГОРОДАМ УЗБЕКИСТАНА: ДРЕВНИЕ
ЦИВИЛИЗАЦИИ, КУЛЬТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ И АРХИТЕКТУРНЫЕ ШЕДЕВРЫ
Аннотация.
Статья имеет четкую и логичную структуру. Во введении дается
общее представление об исторических городах Узбекистана, подчеркивая их роль как
центров древних цивилизаций. В основной части каждый город анализируется отдельно,
подчеркивая его историческое и архитектурное значение.
Ключевые слова:
Средняя Азия, Самарканд, Бухара, Хива, Коканд, Шахрисабз,
Площадь Регистан.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
87
Kirish.
Oʻzbekiston Markaziy Osiyoning eng qadimiy va madaniy jihatdan boy hududlaridan biri
boʻlib, ming yillar davomida savdo, ilm-fan va san’at markazi boʻlib kelgan. Bu yurtning oʻziga
xos tarixi va boy merosi asosan Buyuk Ipak yoʻli orqali turli xalqlar va madaniyatlarning oʻzaro
ta’siri natijasida shakllangan. Oʻzbekistondagi qadimiy shaharlar — Samarqand, Buxoro, Xiva,
Shahrisabz, Termiz, Qoʻqon va Qarshi — tarixning turli bosqichlarida muhim sivilizatsiya
markazlari boʻlgan. Bu shaharlar oʻzining noyob me’moriy obidalari, madaniyati va urf-odatlari
bilan ajralib turadi. Samarqandda Amir Temur va temuriylar davri me’morchiligi yuksak
choʻqqiga chiqqan boʻlsa, Buxoro islom olamining yirik ilmiy va diniy markazlaridan biri sifatida
shakllangan. Xiva esa oʻzining yaxshi saqlanib qolgan qadimiy qal’alari bilan tarixiy ahamiyatga
ega. Oʻzbekistonning tarixiy shaharlariga sayohat qilish orqali ming yillar davomida shakllangan
qadimiy madaniyat, me’moriy san’at durdonalari va buyuk allomalarning merosi bilan yaqindan
tanishish mumkin. Ushbu maqolada mamlakatimizning eng qadimiy va tarixiy shaharlariga
sayohat qilib, ularning har biri oʻziga xos jihatlari haqida batafsil ma’lumot beramiz.
O‘zbekistonning Markaziy Osiyodagi tarixiy ahamiyati juda katta. Mamlakat mintaqaning
eng qadimiy sivilizatsiyalaridan biri bo‘lib, ko‘plab imperiyalar, madaniy va ilmiy markazlarning
yuragi bo‘lib kelgan. O‘zbekiston hududi qadimdan Sharq va G‘arbni bog‘lovchi Buyuk Ipak
yo‘lining eng muhim nuqtalaridan biri bo‘lgan. Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlar savdo
va madaniyat almashinuvi markaziga aylangan.
Samarqand
-Tarixiy shahar, lekin uni shunchaki tarixiy deb qoʻyish yetarli emas. Bu
shahar ming yillar davomida Markaziy Osiyoning yuragi boʻlib kelgan. Uning ahamiyatini
tushunish uchun bir necha muhim nuqtalarga eʼtibor berish kerak
.
Buyuk yoʻllarning chorrahasi
: Samarqand qadimda Buyuk Ipak yoʻlining eng muhim
markazlaridan biri boʻlgan. Sharq va Gʻarb savdogarlari bu yerda toʻqnashib, nafaqat mol
almashtirishgan, balki madaniyat, ilm-fan, sanʼat va dinlarni ham olib kelishgan. Bu shahar orqali
Xitoy ipaklari, Hindiston ziravorlari, Fors gilamlari va Yevropa buyumlari oʻtgan.
Amir Temur va oltin davr:
Amir Temur kelguniga qadar ham Samarqand katta shahar
edi, lekin uning qoʻl ostida u butun dunyoga mashhur madaniy va ilmiy markazga aylandi. U bu
yerni oʻzining imperiya poytaxtiga aylantirdi va eng mashhur meʼmoriy obidalarni qurdirdi.
Registon, Shohi Zinda, Bibixonim masjidi va Ulugʻbek rasadxonasi – bularning barchasi Temur
va uning avlodlari qoldirgan meros.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
88
Ilm-fan va madaniyat markazi
: Samarqand faqat goʻzalligi bilan emas, ilm-fani bilan
ham mashhur boʻlgan. Ulugʻbekning rasadxonasi bu yerda astronomiya juda rivojlanganini
koʻrsatadi. Ulugʻbekning oʻzi ham buyuk olim boʻlgan va uning yulduzlar jadvali keyinchalik
Yevropada ham ishlatilgan. Shuningdek, bu shaharda tibbiyot, matematika, falsafa va adabiyot
gullab-yashnagan.
Zamonaviy davrda Samarqand
: Bugungi kunda ham Samarqandning tarixiy ahamiyati
pasaymagan. U YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan va har yili minglab sayyohlarni
oʻziga jalb qiladi. Shahar nafaqat oʻtmishini saqlab qolgan, balki zamonaviy rivojlanishga ham
intilmoqda.
Samarqand – bu shunchaki tarixiy yodgorliklar toʻplami emas, u asrlar davomida ilm-fan,
madaniyat va savdo markazi boʻlib kelgan shahar. Uning devorlari ostida minglab sirlar va tarix
yotibdi, va bu tarix hali ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.
Buxoro-
Oʻrta Osiyoning eng qadimiy va tarixiy shaharlaridan biri boʻlib, u Markaziy
Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri sifatida uzoq tarixga ega. Quyida
Buxoroning tarixiy ahamiyatini bir necha asosiy jihatlar bo‘yicha ko‘rib chiqamiz:
Qadimgi davr va ilk rivojlanish:
Buxoro miloddan avvalgi davrlardan boshlab savdo
yo‘llari chorrahasida joylashgan muhim shaharlardan biri bo‘lgan. U Buyuk Ipak yo‘li ustida
joylashgani tufayli qadimdan savdo, madaniyat va ilm-fan markazi sifatida rivojlangan.
Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, shahar tarixi 2500 yildan ortiq vaqtni o‘z ichiga oladi.
Ilm-fan va madaniyat markazi
: Buxoro uzoq yillar davomida yirik ilmiy va diniy markaz
bo‘lib kelgan. Bu yerda buyuk allomalar, jumladan:
Imom Buxoriy
– mashhur hadis to‘plovchi
Abu Ali Ibn Sino
– buyuk tabib va faylasuf,
Burhoniddin Marg‘inoniy
– fiqh ilmining yetuk namoyandasi,
Abdurauf Fitrat
– jadidchilik harakatining namoyandalaridan biri,
shuningdek, ko‘plab boshqa olimlar faoliyat yuritgan.
Islom sivilizatsiyasi markazi
: VII asrda arablar tomonidan zabt etilgach, Buxoro islom
dini va ilm-fan markazlaridan biriga aylandi. X asrga kelib Somoniylar davrida shahar gullab-
yashnadi va ilm-fan, adabiyot va san’at rivojiga ulkan hissa qo‘shdi. Somoniylar davrida Ismoil
Somoniy maqbarasi qurilgan bo‘lib, u o‘z davrining me’moriy durdonalaridan biridir.
Me’moriy obidalari va madaniy merosi
: Buxoro bugungi kunda o‘zining boy me’moriy
merosi bilan mashhur. U yerda juda ko‘plab tarixiy obidalar saqlanib qolgan, jumladan:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
89
Ark qal’asi
– amirlarning qarorgohi bo‘lgan,
Poi-Kalon majmuasi
– Kalon minorasi va masjidi,
Labi Hovuz majmuasi
– Nodir Devonbegi madrasasi va hovuzi,
Chor Minor
– noyob me’moriy yodgorlik,
Ismoil Somoniy maqbarasi
– Somoniylar sulolasining muhim me’moriy obidasi Buxoro
nafaqat tarixiy shahar, balki madaniyat, islom sivilizatsiyasi va ilm-fan markazi sifatida butun
dunyoda mashhur. Uning boy tarixi va merosi hozirgacha qadrlanib, ko‘plab sayyohlar va
tadqiqotchilarni jalb qilib kelmoqda. Bugungi kunda Buxoro UNESCOning Jahon merosi
ro‘yxatiga kiritilgan bo‘lib, o‘zining tarixiy va madaniy qadr-qimmatini saqlab qolgan holda
rivojlanmoqda.
Xiva
– Oʻrta Osiyoning eng qadimiy va tarixiy shaharlaridan biri bo‘lib, u asosan Xiva
xonligining poytaxti sifatida mashhur. Uning tarixiy ahamiyati quyidagi jihatlarda namoyon
bo‘ladi:
Qadimgi davr va shakllanishi
: Xiva shahrining tarixi ming yillar oldin boshlangan.
Afsonalarga ko‘ra, shahar asoschisi shoh Sulaymon payg‘ambar o‘g‘illaridan biri bo‘lgan.
Shahar milodiy I asrlarda shakllana boshlagan va Buyuk Ipak yo‘li chorrahasida
joylashgani tufayli savdo, hunarmandchilik va madaniyat markaziga aylangan.
Me’moriy yodgorliklari va madaniy merosi:
Xiva bugungi kunga qadar o‘zining noyob
me’moriy inshootlari bilan saqlanib qolgan. Shaharning ichki qismi – Ichan-Qal’a – butunlay
tarixiy meros hududi sifatida UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Xivaning muhim
me’moriy yodgorliklari orasida quyidagilar ajralib turadi:
Kalta Minor
– Xivaning ramziga aylangan yarim qurilgan minora,
Ko‘xna Ark
– Xiva xonlarining qadimiy qarorgohi,
Juma masjidi
– noyob yog‘och ustunli masjid,
Pahlavon Mahmud maqbarasi
– Xiva shahrining homiysi sanalgan shoir va tabibning
maqbarasi,
Tosh-Hovli saroyi
– Xiva xonlarining hashamatli saroyi.
Xiva Oʻrta Osiyoning muhim ilmiy va madaniy markazlaridan biri bo‘lib, u yerda ko‘plab
mashhur olimlar yetishib chiqqan. Quyida Xivalik taniqli olimlarning ayrimlarini keltiramiz:
Pahlavon Mahmud (1247–1326)
Xiva tarixida eng hurmatli shaxslaridan biri bo‘lib, u shoir, tabib va faylasuf sifatida
tanilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
90
Asosan tasavvuf falsafasi va axloqiy she’rlari bilan mashhur.
U jang san’ati ustasi ham bo‘lib, keyinchalik Xivaning ma’naviy homiysi sifatida
e’zozlangan.
Uning maqbarasi Xivaning eng muhim ziyoratgohlaridan biridir.
Muhammad Rahimxon I (1806–1825)
Xiva xoni bo‘lishi bilan birga ilm-fan va madaniyat homiysi sifatida tanilgan.
Islomiy ilmlar, tarix va adabiyotga katta e’tibor bergan.
Uning saroyida ko‘plab olimlar va shoirlar ijod qilgan.
Islomxo‘ja (1872–1913)
Xiva xonligining islohotchi vazirlaridan biri bo‘lib, ilm-fan va ta’limni rivojlantirishga
katta hissa qo‘shgan.
U Xivada yangi usul maktablarini ochib, jadidchilik harakatini qo‘llab-quvvatlagan.
Mashhur Islomxo‘ja madrasasi va minorasi aynan uning tashabbusi bilan qurilgan.
Xiva tarixi boy va o‘ziga xos bo‘lib, u O‘rta Osiyodagi muhim siyosiy, savdo va madaniy
markazlardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi kunda shahar o‘zining tarixiy merosini asrab-
avaylab, sayyohlar uchun muhim maskanlardan biri bo‘lib qolmoqda. Xivaning Ichan-Qal’a qismi
to‘liq saqlangan qadimiy shahar sifatida dunyoga mashhur bo‘lib, u O‘zbekistonning eng muhim
madaniy va tarixiy obidalari qatoriga kiradi.
Qo‘qon
– O‘zbekistonning qadimiy va tarixiy shaharlaridan biri bo‘lib, Farg‘ona
vodiysining markaziy qismida joylashgan. U tarixan muhim siyosiy, madaniy va iqtisodiy markaz
bo‘lib kelgan. Ayniqsa, XVIII-XIX asrlarda Qo‘qon xonligi poytaxti sifatida yirik davlat
markaziga aylangan.
Qo‘qon xonligining tashkil topishi (1709–1876)
Qo‘qon shahri 1709-yilda Qo‘qon xonligining poytaxtiga aylangan. Xonlikning asoschisi
Shohruhbiy bo‘lib, u Farg‘ona vodiysida mustaqil davlat tuzgan. Keyinchalik xonlik chegaralari
kengayib, Toshkent, Chimkent, O‘sh va hatto Qoshg‘ar tomonlargacha yetib borgan.
Muhim hukmdorlar:
Alimxon (1798–1810)
– Qo‘qon xonligini yanada mustahkamlab, poytaxtni
obodonlashtirgan.
Omarxon (1810–1822) – madaniyat va adabiyotga homiylik qilgan. U mashhur shoir
Nodiraning turmush o‘rtog‘i bo‘lgan.
Muhammad Alixon (1822–1842) – xonlikni eng gullagan davrga olib chiqqan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
91
Xudoyorxon (1845–1875) – ruslar bilan munosabatlarni olib borgan, biroq uning
hukmronligi davrida xonlik ichki ziddiyatlarga duch kelgan.
Qo‘qon madaniyati va ilm-fan rivoji
Qo‘qon xonligi davrida shahar yirik ilmiy va madaniy markazlardan biriga aylangan. Bu
yerda ko‘plab madrasa va masjidlar qurilgan, ilmiy faoliyat rivojlangan. Ayniqsa, adabiyot va
san’at gullab-yashnagan.
Mashhur olimlar va shoirlar:
Nodira
– taniqli shoir va ma’rifatparvar, Omarxonning xotini.
Muhammad Aminxo‘ja
– tarixchi va ilmiy asarlar muallifi.
Furqat
– XIX asr oxirlaridagi jadidchilik harakatining yirik vakili.
Qo‘qon xonligining tugatilishi
1876-yilda Rossiya imperiyasi Qo‘qon xonligini bosib olib, uni Turkiston general-
gubernatorligiga qo‘shdi. Bu bilan xonlik mustaqilligiga barham berildi.
Qo‘qonning madaniy merosi va me’moriy yodgorliklari
Bugungi kunda Qo‘qon o‘zining boy madaniy merosi va tarixiy obidalari bilan mashhur.
Eng muhim me’moriy yodgorliklari:
Qo‘qon Xon saroyi (Xudoyorxon saroyi
) – 1863-yilda qurilgan, Qo‘qon xonlarining
hashamatli qarorgohi madrasasi.
Jome masjidi va minorasi
– Qo‘qonning eng yirik masjidlaridan biri bo‘lib, XVIII asrda
qurilgan.
Modarixon maqbarasi
– xon oilasi vakillari dafn etilgan muqaddas joy.
Norbutabiy
– XVIII asrga oid madrasalardan biri.
Bugungi Qo‘qon
Hozirgi kunda Qo‘qon O‘zbekistonning yirik sanoat va madaniy markazlaridan biri
hisoblanadi. Shahar an’anaviy hunarmandchilik, ayniqsa, kulolchilik, yog‘och o‘ymakorligi va
zargarlik bilan mashhur. 2019-yildan boshlab, har ikki yilda bir marta Qo‘qonda Xalqaro
hunarmandchilik festivali o‘tkazilib kelinmoqda.
Qo‘qonning boy tarixi, madaniyati va me’moriy yodgorliklari uni O‘zbekistonning eng
diqqatga sazovor shaharlaridan biriga aylantirgan.
Shahrisabz
– Oʻzbekistonning eng qadimiy va tarixiy shaharlardan biri bo‘lib,
Qashqadaryo viloyatida, Hisor tog‘lari etagida joylashgan. Bu shahar nafaqat o‘zining betakror
me’moriy yodgorliklari, balki buyuk shaxslar bilan bog‘liqligi bilan ham mashhurdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
92
Qadimgi davr
: Shahrisabz tarixi ming yillar oldinga borib taqaladi. Qadimgi manbalarga
ko‘ra, bu hudud eramizdan avvalgi VI-V asrlarda qadimgi So‘g‘diyona tarkibida bo‘lgan. O‘sha
davrlarda shahar "Kesh" nomi bilan mashhur bo‘lib, buyuk savdo yo‘llaridan biri – Buyuk Ipak
yo‘li bo‘ylab joylashgan edi. Kesh shahri Aleksandr Makedonskiy davrida ham muhim strategik
ahamiyatga ega bo‘lgan. Ba’zi tarixchilarning fikricha, u yerda makedoniyalik sarkarda o‘zining
harbiy harakatlari uchun tayanch punktlaridan birini barpo etgan.
Amir Temur davri
– Shahrisabzning oltin asri: Shahrisabzning eng mashhur davri XIV
asrda, Amir Temur hukmronligi davrida bo‘ldi. 1336-yilda bu yerda buyuk sarkarda Amir Temur
tug‘ilgan. U yoshligining ko‘p qismini shu shaharda o‘tkazgan va uni o‘zining ajdodiy shahri
sifatida ko‘rgan. Temur taxtga chiqqandan so‘ng, Shahrisabzni katta e’tibor bilan rivojlantirdi.
Aynan u Keshni "Shahrisabz" deb atay boshlagan va bu nom "Yashil shahar" degan ma’noni
anglatadi.
Amir Temur davrida qurilgan yodgorliklar:
Oqsaroy saroyi
– Amir Temurning eng ulkan va hashamatli qarorgohlaridan biri. Afsuski,
bugungi kunga faqat ulkan darvozalari yetib kelgan, ammo ularning balandligi hamon uning
buyukligini ko‘rsatadi.
Dorut-Tilovat majmuasi
– Amir Temurning ustozi va taniqli olim Shayx Shamsiddin
Kulol maqbarasi joylashgan.
Dor us-Saodat maqbarasi
– Amir Temurning o‘g‘li Jahongir Mirzoning dafn etilgan joyi.
Ko‘kgumbaz masjidi
– Ulug‘bek tomonidan qurilgan va hozirgacha o‘zining go‘zal ko‘k
gumbazi bilan e’tiborni tortadi. Shahrisabz nafaqat siyosiy va harbiy markaz bo‘lgan, balki ilm-
fan, san’at va me’morchilik jihatidan ham gullab-yashnagan.
Hozirgi Shahrisabz
: Mustaqillikdan so‘ng, O‘zbekiston hukumati Shahrisabzni tiklash va
uning madaniy merosini asrab-avaylashga katta e’tibor berdi. 2000-yilda Shahrisabzning tarixiy
qismi UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritildi. Bugungi kunda bu shahar turizm
markazlaridan biri bo‘lib, O‘zbekistonning eng go‘zal va tarixiy shaharlaridan biri sifatida e’tirof
etiladi.
Shahrisabzga doir malumotlar
:
Amir Temurning vatani
O‘zining betakror me’moriy yodgorliklari bilan mashhur
UNESCO himoyasidagi shahar
Buyuk Ipak yo‘li markazlaridan biri.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
93
Xulosa
Oʻzbekiston hududi qadimdan turli madaniyat va sivilizatsiyalar chorrahasi boʻlib kelgan.
Bu yerda joylashgan Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Qoʻqon, Termiz, Qarshi va
Toshkent kabi shaharlar ming yillik tarixga ega boʻlib, har biri oʻziga xos meʼmoriy, madaniy va
tarixiy merosni saqlab kelmoqda. Bu qadimiy shaharlar O‘zbekistonning boy tarixiy va madaniy
merosining ajralmas qismi bo‘lib, bugungi kunda ham turizm va tadqiqot markazlari sifatida
muhim ahamiyatga ega. Ularning har biri nafaqat tarixiy obidalar, balki xalqining urf-odatlari va
an’analari bilan ham ahamiyatlidir.
REFERENCES
1.
Bartold V.V. – "Oʻrta Osiyo tarixi boʻyicha oʻn ikki ma’ruza"
2.
Askarov A. – "Oʻzbekiston tarixi va madaniyati"
3.
Erkinov A. – "Samarqandning madaniy merosi"
4.
Rahimov X. – "Shahrisabz va Amir Temur davri me’morchiligi"
5.
UNESCO veb-sayti (whc.unesco.org) – Oʻzbekistonning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan
tarixiy shaharlar haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan.
