1405
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
TISH YUZASIDA HOSIL BO`LADIGAN KARASHLAR VA TOSHLAR
(CHO`KMALAR)
Khayitova Mokhinur Dzhuraevna
Asian International University.
Email:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15093856
Annotatsiya.
Inson hayot faoliyati davomida tishlarning yuzasida hosil bo`ladigan
tuzilmalar-karashlar, toshlar yoki cho`kmalar tish qattiq to`qimalari va paradont to`qimalari
kasalliklarini yuzaga kelishida muhim o`rin tutadi.
Kalit so’zlar:
Karashlar, pellikula, blyashka, milk osti tish toshlari, milk usti tish toshlari,
bakteriyalar, anorganik moddalar.
CARIES AND CALCULUS (DEPOSITS) FORMED ON THE SURFACE OF THE
TEETH
Abstract.
Structures formed on the surface of the teeth during human life - caries,
calculus or deposits - play an important role in the development of diseases of the hard tissues of
the teeth and periodontal tissues.
Keywords:
Caries, pellicle, plaque, subdental calculus, supradental calculus, bacteria,
inorganic substances.
ЗУБНОЙ КАМЕНЬ И ОТЛОЖЕНИЯ, ОБРАЗУЮЩИЕСЯ НА ПОВЕРХНОСТИ
ЗУБОВ
Аннотация.
Образующиеся на поверхности зубов в течение жизни человека
структуры — зубной камень, камни или отложения — играют важную роль в развитии
заболеваний твердых тканей зубов и тканей пародонта.
Ключевые слова:
Кариес, пелликула, зубной налет, подзубный камень, надзубный
камень, бактерии, неорганические вещества.
Tish karashlari va toshlari tasnifi:
I. Minerallashmagan tish yumshoq karashlari:
a) pellikula
b) tish usti karashi (blyashka)
v) oq yumshoq karash
g) ovqat qoldiqlari
II. Minerallashgan tish toshlari
a) milk usti tish toshlari
b) milk osti tish toshlari
1406
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Minerallashmagan tish karashlari.
Tish pellikulasi
-inson hayot faoliyati davrida o`zlashtirgan tishning anatomik strukturasi
hisoblanuvchi kutikula o`rnida paydo bo`lgan yumshoq karash hisoblanadi. Pellikula tishlar
chiqqandan so`ng ular yuzasida so`lak tarkibiga kiruvchi glikoproteinlar hosilalarining emal
yuzasiga adsorbsiyalanib o`tirib qolishidan hosil bo`ladi. Tishlar yaxshilab cho`tka pasta
yordamida tozalanganda pellikulalar yemirilib tozalanadi. Pellikuladan holi qilingan tish yuzasi
so`lak bilan uzviy muloqotda bo`lib turishi natijasida pellikula o`zini juda qisqa vaqt ichida yana
tiklaydi. Pellikula strukturasiz tuzilma bo`lib tish yuzasiga juda yaxshi adgeziv yopishish
xususiyatiga ega bo`lishi bilan bir qatorda o`z navbatida bakteriyalar uchun tanlab yopishib,
koloniyalar hosil qilib ko`payishiga sabab bo`luvchi, qulay manbaa bo`lib hisoblanadi. Tish
emali yuza qavatida kechishi mumkin bo`lgan diffuziya jarayoni va o`tkazuvchanlik ko`p
hollarda pellikula mavjudligi va uning xususiyatlariga bog`liqdir. Tishda paydo bo`lgan pellikula
qobig`i bir tomondan ma’lum bir darajada emal strukturasini himoya qilsa, ikkinchi tomondan
uning qalinlashib, ko`payib ketishi emaldagi diffuziya jarayonini me’yorda kechishiga halaqit
beradi.
Tish blyashkasi
-vaqt o`tishi va og`iz bo`shlig`i shaxsiy gigiyenasiga rioya qilmaslik
natijasida pellikula ustida tish karashi blyashka hosil bo`ladi. Bu karash zich tuzilma bo`lib,
oqsil, polisaharid, lipid va bir qadar anorganik moddalar (kalsiy, fosfatlar, magniy, kaliy, natriy)
dan hosil bo`lgan asosga kirib, koloniyalar hosil kilgan mikroorganizmlardan iboratdir. Tish usti
karashi-blyashka rangsiz, yumshoq cho`kma bo`lib, maxsus tarkibida yod saqlovchi eritmalar
yoki fuksin, eritrozin kabi bo`yoqlar bilan yaxshi bo`yalib aniqlanadi. Tish usti karashi og`izni
chayish, cho`tka, pasta yordamida tozalashdan keyin ham tish bo`yin sohalarida notekis, silliq
bo`lmagan yuzani hosil kilib turadi. Aynan mana shu sohada mikroorganizmlarning faol hayot
faoliyati kechadi. Bu faoliyat natijasida fermentlar ishtirokidagi, faol parchalanish, bijg`ish,
kislotalar hosil bo`lish jarayoni kuzatiladi. Blyashka tozalanib emal yuzasi ochilganda ba’zan
emal sathida xiralashgan demineralizatsiya sohalarini ko`rish mumkin. Bugungi kunda tish usti
karashlarini kariyes va parodont yallig`lanishi xastaliklarini kelib chiqishidagi o`rni va ahamiyati
to`liq aniqlangan.
1407
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bu tuzilmalar asosan mikroorganizmlarning emal yuzasiga adsorbsiyasi natijasida yuzaga
keladi va navbatma-navbat kokksimon floralar, keyin tayoqchasimon va ipsimon bakteriyalarni
qavatma-qavat joylashuvidan iborat kompleksdir. Tish usti karashi (blyashka) asosan
ko`payuvchi mikroorganizmlar, epiteliotsitlar, leykotsitlar va makrofaglardan tashkil topgan.
Tish usti karashlari quruq qismining 70% ni bakteriyalar, 20% ni organik va anorganik
moddalar tashkil qiladi. Tish usti karashi oddiy struktura tuzilishiga ega bo`lganligidan uning
tarkibiy qismiga uglevodli molekulalar qiyinchiliksiz singib kiradi. Yumshoq, uglevodga boy
ovqatlar is’temol qilinganda tish usti karashlari juda tez o`sadi va qalinlashadi. Tish usti
karashlari asosan tishning milk usti sathida, fissuralarga kirish sohasida, kontakt yuzalarda tez
vujudga keladi. Karashlarning 80 85% i suv bo`lib, mineral moddalarning asosini kalsiy ,
anorganik fosfatlar va ftoridlar tashkil qiladi. Kalsiy moddasi tish usti karashlarida bakteriyalar,
hujayralardan tashqari oqsillar, fosfatlar bilan bog`langan holda bo`lib, anorganik ortofosfat yoki
organik birikmalar hosil bo`lishida ishtirok etadi. Tish usti karashida ftoridlarning oz miqdorda
borligi aniqlangan. Ftoridlarning karashlarda yig`ilishida bakteriyalarning o`rni bor. Bakteriyalar
ftor moddasini o`z hujayralarida yig`adi va ularning o`lishi yoki parchalanishi natijasida ajralib
chiqqan ftor ionlari kalsiy bilan birikib ftoridlarni hosil qiladi. Tish usti karashlarining 25-30%
ini suvli faza hosil qiladi va u hujayradan tashqarida bo`lib, bakteriyalar uchun "inkubatsiya
muhitini" yaratadi.
Tish usti yumshoq karashlari
oq, yashil, jigarrang tusda bo`lishi aniqlangan. Oq
yumshoq tish karashi maxsus bo`yoqlar bilan bo`yalmasdan ham ko`zga tashlanadi. Yumshoq oq
karashlar asosan og`iz bo`shlig`i shaxsiy gigiyenasiga amal qilinmaganda, so`zlash va chaynash
a’zolari tinch turgan paytlarda hosil bo`ladi. Bu turdagi karash og`izda hid paydo bo`lishini, ta’m
bilish sezgisini o`zgartirishni ta’minlab, tish toshi hosil bo`lishida kristalllanish markaziga
aylanishi mumkin. Yashil yumshoq tish karashi, ko`pchilik hollarda bolalar va o`smir yoshlar
tishlarida hosil bo‘ladi. Bunday karashlar asosan frontal tishlarning lab yuzasida yupqa qatlam
sifatida yuzaga keladi. Yashil yumshoq karashlarning hosil bo`lishi xlorofill saqlovchi xromogen
mikroorganizmlarning hayoti faoliyati bilan bog`liqdir. Yumshoq, jigarrang tish karashi asosan
chekuvchilarda uchraydi. Uning rangini to`q yoki ochligi nikotin va ko`p, oz chekishga
bog`liqdir.
Bu xil karashlar tish cho`tka va pastasi yordamida qiyinchilik bilan tozalanadi. Jigarrang
tish karashlari chekmaydiganlar og`iz bo`shlig`ida misli amalgama plombalari mavjud
insonlarda va bronzadan, latun, misdan yasaladigan mahsulotlar tayyorlovchi kishilarda ham
uchraydi.
1408
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Bunday karashlar bolalarda sut tishlarida so`lak bilan ko`p miqdorda qaytarilmagan temir
moddasining ajralib chiqib, og`iz bo`shlig`ida oqsillar parchalanishi natijasida ajralib chiqqan
oltingugurt bilan birikishi natijasida hosil bo`lgan bo`yovchi moddalarni adsorbsiyasi tufayli
vujudga keladi.
Ovqat qoldiqlari
tishlar qatorida mavjud bo`lgan retensiya sohalarida tiqilib qoladi. Ular
lablar, lunjlar, tilning harakati va og`iz chayish paytida oson ko`chib tushib ketadi. Yopishqoq
uglevodli ovqatlar, shirinliklar qabulidan keyin ularning bir qismi tishlarning retensiya
nuqtalarida o`rnashib qolib, achish va chirish jarayonini ta’minlab turadi. Mikroorganizmlarga
ovqat mahsuloti bo`lib ularning metabolizmini ta’minlaydi. mikroorganizmlar hayot Natijada
tish usti karashlaridagi faoliyati faollashadi. Mikroorganizmlar uglevodli ovqatlarni bijg`itish
yo`li bilan sut kislotasi hosil qiladi, bu esa o`z navbatida tish emaliga ta’sir qilib
demineralizatsiya jarayonini boshlanishiga sabab bo`ladi.
Minerallashgan tish toshlari Insonlarda og`iz bo`shlig`iga bo`lgan e’tibor sodir bo`ladigan
kasalliklar, og`izdan taraladigan har xil hidlar, noxush holatlar bilan bog`liqdir. Bunday holatni
biz tishlar yuzasida minerallashgan cho`kmalar-toshlar paydo bo`lganda kuzatamiz.
Tish toshlari minerallashish natijasida qotgan yoki qotayotgan massa bo`lib, milkka
nisbatan joylashuviga qarab: milk osti va milk usti turlarga bo`linadi.
Milk usti toshlari.
Milk usti toshlari milk qirrasi ustida joylashgan bo`lib, oson
aniqlanadi.
Milk usti toshlari odatda oqish, oq-sariq, jigarrang tusda bo`lib, qattiq, tez ushaladigan,
loysimon konsistensiyada ham bo`ladi. Bu tuzilmalarning rangi ovqat pigmentlariga,
chekuvchilarda tamakiga bog`liq bo`ladi. Tish toshini alohida bir tishda, tishlar guruhida va
butun tishlar qatorida kuzatish mumkin. Ko`pchilik hollarda milk usti toshi ko`plab yuqori
chaynov tishlar lunj sathida, quloq oldi so`lak bezining og`iz bo`shlig`iga ochilish sohasida,
pastki frontal tishlarning til yuzasida, til osti, jag` osti so`lak bezlar ochiladigan sohada yig`iladi.
Bugunki kunda milk usti toshlarining so`lakdan hosil bo`lishi isbotlangan. So`lak tarkibidagi
mineral tuzlar konsentratsiyasi oshishi natijasida, ular tish usti yumshoq karashlari ustiga
cho`kib, uni to`yintiradi. Tish toshlari o`smirlik davrida paydo bo`la boshlaydi va yosh
kattalashgan sari ko`payib boradi. Milk usti toshlarining kimyoviy tarkibini 70-90% anorganik,
10 30% ini organik moddalar tashkil qiladi. Anorganik qismining asosini kalsiy fosfat - 75.9%,
kalsiy karbonat - 3.1% va magniy karbonatlar hosil qiladi. Anorganik elementlar o`z miqdori
bo`yicha quyidagicha taqsimlangan: kalsiy - 39%, fosfor-19%, magniy – 0,8%. Bulardan
tashqari tish toshlari o`z tarkbida natriy, rux, stronsiy, brom, mis, volfram, alyuminiy, oltin kabi
mikroelemetlar saqlaydi.
1409
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Tish toshlarining organik tarkibi protein-polisaxarid kompleksi, qovjirab tushgan epiteliy,
leykotsitlar va mikroorgnizmlardan iborat.
Milk osti tish toshlari.
Milk osti tish toshlari milk marginal sohasi ostida joylashgan
bo`ladi va ularni oddiy ko`zda ko`ra olmaymiz. Aniqlashning asosiy usuli zondlash. Aniqlangan
tish milk osti toshlari odatda qattiq, to`q jigarrang yoki qoramtir-yashil tusda bo`ladi.
Milk osti toshi tish bo`yin qismini o`rab olishga harakat qiladi va notekis sath hosil qilib
tishlarga qattiq yopishgan bo`ladi. Kimyoviy va struktura tuzilishi jihatidan milk osti toshlari
milk usti toshlariga juda ham o`xshashdir. Bular asosan milk suyuqligidan hosil bo`ladi.
Struktura tuzilishiga ko`ra tish toshlari-bu minerallashib ohaklashgan tish usti yumshoq
karashidir. Tish usti yumshoq karashi (blyashka) o`zida so`lakka nisbatan 20 marta ortiqroq
kalsiy ni adsorbsiya qilishi mumkin. Tish toshlari tez-tez hosil bo`lib turuvchi kishilarda tish usti
karashlarida 3 hissa ko`proq fosfor bo`lishi aniqlangan.
Bu esa tish toshlarining u yoki bu miqdorda hosil bo`lishida fosfor elementining o`rni
borligini ko`rsatadi. Tish usti yumshoq karashlarining minerallashib ohaklashishi va toshga
aylanish jarayoni asosida kalsiy ionlarining proteinpolisaxarid kompleksi bilan birikishi
oqibatida fosfat kalsiy kristallarining blyashka ustiga cho`kib, mikroorganizmlariga to`yinishi va
massasining oshishi yotadi.
Tish usti toshlarini hosil bo`lishida ovqatning qattiq yumshoqligi ham muhim o`rin tutadi.
Qattiq ovqatlar chaynash tish toshlarini hosil bo`lishiga to`sqinlik qiladi. Yumshoq ovqat
iste’moli uning hosil bo`lishini tezlashtiradi.
1410
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
Xulosa:
Og’iz gigiyenasiga rioya qilmaslik, ratsional ovqatlanmaslik inson salomatligi
uchun salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bakteriyalarning ko’payishi, doimiy yumshoq mahsulotlarning
iste’mol qilinishi, stomatolog ko’rigiga bormaslik natijasida og’iz bo’shlig’ida har xil kasalliklar,
kariyes, milk kasalliklari va har xil noxsh holatlar kelib chiqadi.
REFERENCES
1.
Khayitova, M. Z. (2024). Modern views on the Causes and Treatment of Caries of
Temporary Teeth in Young Children.
International Journal of Alternative and
Contemporary Therapy
,
2
(9), 123-127.
2.
Khayitova, M. D. (2024). Morphological Features of Bottle (Circular) Caries.
American
Journal of Bioscience and Clinical Integrity
,
1
(10), 117-124.
3.
Dzhuraevna, K. M. (2024). Features of Caries Morbidity in Preschool Children.
Research
Journal of Trauma and Disability Studies
,
3
(3), 300-305.
4.
Hayitova, M., & Taylakova, D. (2023).
DENTAL CARIES IS A DISEASE OF
CIVILIZATION.
Центральноазиатский журнал образования и инноваций
,
2
(8), 61-66.
5.
Джураевна, К. М. (2024). Клинико-морфологические аспекты трещин на задних
зубах у взрослых.
Научный журнал травматологии и инвалидности
,
3
(5), 429-432.
6.
Dzhuraevna, K. M. (2024). Prevalence and Course of Dental Diseases Among Younger
Patients.
Research Journal of Trauma and Disability Studies
,
3
(5), 433-436.
7.
Хайитова, М. Д. (2023). Особенности Возникновение И Течение Кариеса
Зубов.
Research Journal of Trauma and Disability Studies
,
2
(12), 356-363.
1411
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
8.
Хайитова, М., & Тайлакова, Д. (2023). ВЗГЛЯД СТОМОТОЛОГА НА ГИГЕНУ
ПОЛОСТИ РТА У ДЕТЕЙ.
Инновационные исследования в современном мире:
теория и практика
,
2
(23), 58-59.
9.
Хайитова, М. Д. (2023). РАСПРОСТРАНЕННОСТЬ И РАСПРЕДЕЛЕНИЕ ТРЕЩИН
НА
ЗАДНИХ
ЗУБАХ
СРЕДИ
ВЗРОСЛЫХ
ПАЦИЕНТОВ
(ОБЗОР
ЛИТЕРАТУРЫ).
Лучшие интеллектуальные исследования
,
12
(1), 186-195.
10.
Dzhuraevna, K. M. (2024). Clinical and Morphological Aspects of Cracks on The Back
Teeth in Adults.
Research Journal of Trauma and Disability Studies
,
3
(5), 429-432.
11.
Dzhuraevna, K. M. (2023). THE FREQUENCY OF DENTAL DISEASES IN CHILDREN
(LITERATURE REVIEW).
Лучшие интеллектуальные исследования
,
12
(1), 159-168.
12.
Dzhuraevna, K. M. (2023). FEATURES OF THE OCCURRENCE OF DENTAL
DISEASES IN CHILDREN.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
12
(1), 178-185.
13.
Khayitova, M. (2025). GUIDELINES FOR DENTAL EMERGENCIES DURING A
PANDEMIC.
Modern Science and Research
,
4
(1), 827-835.
14.
Хаитова, М. (2025). СТОМАТОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР ПРОФИЛАКТИКАСИДА
ФТОР САКЛОВЧИ БИРИКМАЛАРНИНГ АХАМИЯТИ.
Современная наука и
исследования
,
4
(2), 1055–1065.
15.
Тошбеков Б. и Хаитова М. (2025). ТИШ КАРИЕСИ ПРОФИЛАКТИКАСИНИНГ
ИНСОН
ОРГАНИЗМИДАГИ
АХАМИЯТИ.
Современная
наука
и
исследования
,
4
(2), 591–594.
16.
Kurbanova, N. V. (2024). Modern Presentation of Calcium-Containing Drugs in the Course
of the Study of Dental Diseases.
International Journal of Alternative and Contemporary
Therapy
,
2
(7), 12-14.
17.
Kurbanova, N. V. (2024).
CLINICAL EVALUATION OF A CRACKED AND FRACTURED
TOOTH.
European Journal of Modern Medicine and Practice
,
4
(11), 544-548.
18.
Kurbanova, N. V. (2024). Clinical and Morphological Featuresthe Occurrence of Tooth
Decay.
International Journal of Alternative and Contemporary Therapy
,
2
(9), 128-132.
19.
Ахмедова, М., Кузиева, М., & Курбанова, Н. (2025). ЗАБОЛЕВАНИЙ ВИСОЧНО-
НИЖНЕЧЕЛЮСТНОГО СУСТАВА И ФОРМУЛИРОВАНИЕ ДИАГНОЗА.
Modern
Science and Research
,
4
(1), 279-289.
20.
Kurbanova, N. V. (2024, July). Modern Views on the use of Metal-Ceramic Structures in
Dental Prosthetics. In
Interdisciplinary Conference of Young Scholars in Social Sciences
(USA)
(Vol. 8, pp. 15-18). https://www. openconference. us/index. ph.
21.
Kurbanova, N. V. (2024). Clinical and Morphological Featuresthe Occurrence of Tooth
Decay.
International Journal of Alternative and Contemporary Therapy
,
2
(9), 128-132.
1412
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 3
22.
Кузиева, М. А. (2023). Клиникоморфологические Критерии Органов Ротовой
Полости При Применении Несъемных Ортопедических Конструкций.
Research
Journal of Trauma and Disability Studies
,
2
(12), 318-324.
23.
Abdusalimovna, K. M. (2024). THE USE OF CERAMIC MATERIALS IN
ORTHOPEDIC DENTISTRY. (Literature review).
TADQIQOTLAR
,
31
(3), 75-85.
24.
Abdusalimovna, K. M. (2024). CLINICAL AND MORPHOLOGICAL FEATURES OF
THE USE OF METAL-FREE CERAMIC STRUCTURES.
TA’LIM VA INNOVATSION
TADQIQOTLAR
,
13
, 45-48.
25.
Abdusalimovna, K. M. (2024). THE ADVANTAGE OF USING ALL-CERAMIC
STRUCTURES.
TA’LIM VA INNOVATSION TADQIQOTLAR
,
13
, 49-53.
26.
Abdusalimovna, K. M. (2024). MORPHO-FUNCTIONAL FEATURES OF THE
METHOD
OF
PREPARATION
OF
DEPULPATED
TEETH
FOR
PROSTHETICS.
SCIENTIFIC
JOURNAL
OF
APPLIED
AND
MEDICAL
SCIENCES
,
3
(4), 301-307
27.
Abdusalimovna, K. M. (2024). Clinical and Morphological Features of the Use of Non-
Removable Orthopedic Structures.
JOURNAL OF HEALTHCARE AND LIFE-SCIENCE
RESEARCH
,
3
(5), 73-78.
28.
Ravshanovna, X. L. (2021, June). MINIMALLY INVASIVE METHODS OF
TREATMENT OF DENTAL CARIES IN ADULTS. In
" ONLINE-CONFERENCES"
PLATFORM
(pp. 118-119).
29.
Khalilova, L. (2025). MAIN ASPECTS IN CARIES DIAGNOSIS.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 707-715.
30.
Khalilova, Laziza. "GLASS IONOMER CEMENTS USED IN DENTISTRY."
Modern
Science and Research
3.12 (2024): 443-450.
31.
Barotova, S. (2025). A MODERN APPROACH TO THE PREVENTION OF CARIES IN
CHILDREN USING FLUORIDE-PRESERVING DRUGS.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 816-826.
32.
Barotova, S. O. (2024).
CLINICAL ASPECTS OF CARIOUS INFLAMMATION OF TEETH
IN CHILDREN.
European Journal of Modern Medicine and Practice
,
4
(11), 698-702.
33.
Namozov, E. (2024). PRECANCEROUS DISEASES OF THE STOMACH.
Modern
Science and Research
,
3
(10), 506-508.
