ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
892
BAXSHICHILIK SAN’ATINING MADANIY VA TA’LIMIY AHAMIYATI
Dinara Nuratdinova
Zulfiya nomidagi davlat mukofoti sohibasi,
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15103983
Annotatsiya. Ushbu maqolada baxshichilik san’atining madaniy va ta’limiy ahamiyati
tahlil qilinadi. Baxshichilik – og‘zaki an’ana asosida rivojlangan milliy san’at turi bo‘lib,
xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy merosi va estetik didini aks ettiradi. Maqolada
baxshichilikning yosh avlodni tarbiyalashdagi roli, uning milliy o‘zlikni anglashga qo‘shayotgan
hissasi hamda ta’lim tizimidagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, baxshilarning ijodi
orqali xalq og‘zaki ijodining qadriyatlari, urf-odatlari va hayot falsafasi avloddan-avlodga
yetkazilishi muhimligi ta’kidlanadi. Maqola madaniyatshunoslik, filologiya va ta’lim sohasi
mutaxassislari uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit sózlar: san’ati, ta’lim, baxshichilik, urf-odatlari, madaniy aloqalar.
CULTURAL AND EDUCATIONAL SIGNIFICANCE OF THE ART OF BAKHSHI
Abstract. This article analyzes the cultural and educational significance of the art of
Bakhshi. Bakhshi is a national art form that has developed on the basis of oral tradition, reflecting
the historical memory, spiritual heritage and aesthetic taste of the people. The article discusses
the role of Bakhshi in educating the younger generation, its contribution to the understanding of
national identity and its place in the education system. It also emphasizes the importance of
transmitting the values, traditions and philosophy of life of folk oral art from generation to
generation through the work of Bakhshi. The article may be useful for specialists in the field of
cultural studies, philology and education.
Keywords: art, education, Bakhshi, traditions, cultural ties.
КУЛЬТУРНО-ПРОСВЕТИТЕЛЬСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ИСКУССТВА БАХШИ
Аннотация. В статье анализируется культурно-просветительское значение
искусства бахши. Бахши — вид национального искусства, развившийся на основе устного
народного творчества и отражающий историческую память, духовное наследие и
эстетический вкус народа. В статье рассматривается роль бахшиизма в воспитании
подрастающего поколения, его вклад в понимание национальной идентичности и его место
в системе образования.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
893
Также подчеркивается важность передачи ценностей, традиций и жизненной
философии народного устного творчества из поколения в поколение через творчество
бахши. Статья может быть полезна специалистам в области культурологии, филологии,
образования.
Ключевые слова: искусство, образование, бахшиизм, традиции, культурные связи.
Baxshichilik – xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va boy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u
faqat qo‘shiq aytish yoki cholg‘u chalish san’ati emas, balki millatning tarixi, madaniyati va
ma’naviyatini avloddan-avlodga yetkazishning o‘ziga xos vositasidir. Baxshilar ijro etadigan
dostonlar xalqning hayoti, urf-odatlari, axloqiy va estetik qarashlarini o‘zida mujassam etadi.
Ushbu maqolada baxshichilik san’atining madaniy va ta’limiy ahamiyati tahlil qilinadi.
Xalqlar o‘rtasidagi madaniy aloqalarni mustahkamlash
Baxshilar ijrosi orqali turli xalqlar madaniyati o‘zaro boyigan. Masalan, qoraqalpoq,
o‘zbek va turkman baxshilarining repertuarida ko‘plab o‘xshash dostonlar mavjud. “Go‘ro‘g‘li”,
“Yusuf Ahmad” kabi dostonlar turli xalqlarning ijodida o‘ziga xos talqin topgan. Ushbu madaniy
almashinuv xalqlar o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik rishtalarini mustahkamlagan.
Axloqiy tarbiya va ma’naviy ta’sir
Baxshilar ijro etadigan dostonlar faqatgina badiiy qimmatga ega emas, balki axloqiy
jihatdan ham katta ahamiyat kasb etadi. Ular yoshlarga ezgulik, adolat, mardlik, vatanparvarlik
kabi fazilatlarni singdiradi. Ko‘plab baxshilar o‘z dostonlarida Maxtumquli, Ajiniyoz, Berdaq kabi
buyuk shoirlarning hikmatli so‘zlariga murojaat qilib, xalqni odob-ahloq, mehr-oqibat, adolat va
halollikka chorlaydi.
Baxshichilik san’atining ta’limiy ahamiyati
1. Og‘zaki an’analarni asrash va rivojlantirish
Baxshichilik xalq og‘zaki ijodini avlodlarga yetkazishning asosiy yo‘llaridan biri
hisoblanadi. Dostonlar, termalar va qo‘shiqlar milliy adabiyot va folklor ilmida muhim manba
sifatida o‘rganiladi. Ushbu san’at shakli yosh avlodni ijodiy tafakkurga o‘rgatish va til boyligini
oshirishda katta o‘rin tutadi.
2. Yosh avlodni san’atga o‘rgatish
Baxshichilik maktablarida yosh iste’dodli shogirdlar yetishtirilgan. Ular ustozlardan dutor
chalish, doston aytish, she’riy nutq va musiqa san’atining nozik jihatlarini o‘rganishgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
894
Baxshilik an’anasida ustoz-shogird tizimi muhim rol o‘ynagan bo‘lib, shogirdlar uzoq
yillar davomida o‘z ustozlari ortidan yurib, tajriba orttirganlar.
3. Tarixiy bilimlarni yosh avlodga yetkazish
Dostonlarda tarixiy voqealar, qahramonlar va xalq boshidan kechirgan sinovlar aks etgan.
Baxshilar o‘z dostonlari orqali yosh avlodga o‘tmishni tushuntirib, ajdodlarning mardligi
va jasoratini ulug‘lab kelishgan. “Go‘ro‘g‘li”, “Alpomish” kabi eposlar orqali yoshlar xalq tarixi
bilan tanishadi va milliy qadriyatlarni o‘zlashtiradi.
4. She’riyat va badiiy nutqni rivojlantirish
Baxshilar doston aytish davomida she’riy san’at va badiiy so‘zning nozik jihatlaridan
foydalanadilar. Metafora, ramziylik, ta’kid va tasviriy vositalar dostonlarning badiiy qiymatini
oshiradi. Baxshilar nutqining nafisligi yosh avlodning nutq madaniyatiga ham ijobiy ta’sir qiladi.
5. Improvizatsiya va ijodiy tafakkurni shakllantirish
Baxshilar doston aytayotganda o‘z ijodiy qobiliyatlarini ishga solib, improvizatsiya
qilishadi. Bu jarayonda ular voqealarni o‘zgaruvchan holatga moslab talqin etadi. Yosh shogirdlar
bu uslubni o‘rganish orqali erkin fikrlash va ijodiy tafakkurni rivojlantirish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. 1. Milliy madaniyat va urf-odatlarni saqlash
Baxshichilik san’ati avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan madaniy merosning eng muhim
qismlaridan biri hisoblanadi. Baxshilar o‘z ijodlari orqali xalqning tarixi, qadriyatlari, an’analari
va hayot tarzini aks ettirgan. Masalan, qoraqalpoq baxshilari ijro etgan “Go‘ro‘g‘li” dostonlari,
o‘zbek baxshilarining “Alpomish” yoki turkman baxshilarining “Korogly” dostonlari xalqlarning
qahramonlik ruhi, jasorat va erksevarlik g‘oyalarini yuksaltirgan. Baxshilar dutor, qobiz, girjek
kabi an’anaviy cholg‘u asboblari yordamida o‘z dostonlarini ijro etgan. Ushbu asboblarning rivoji,
ularning yo‘llari va uslublari xalq musiqasining shakllanishida katta rol o‘ynagan. Baxshilar
tomonidan ijro etiladigan kuylar milliy musiqaning asosi bo‘lib, bugungi kunda ham xalq orasida
mashhur bo‘lib kelmoqda. Xalqlar o‘rtasida madaniy aloqalarni mustahkamlashda baxshilar turli
xalqlarning madaniy muloqotini rivojlantirishda muhim rol o‘ynagan. Masalan, qoraqalpoq,
o‘zbek va turkman baxshilari bir-biridan repertuar o‘rganib, san’at an’analarini boyitganlar.
Xususan, turkman baxshisi Süyüv baxshi qoraqalpoq va aral o‘zbek baxshilariga ta’sir
qilgan, natijada repertuarlar va ijro uslublari o‘zaro uyg‘unlashgan.
Baxshilar ijodida ezgulik, halollik, do‘stlik, mehr-oqibat kabi axloqiy qadriyatlar targ‘ib
qilingan. Maxtumquli, Ajiniyoz, Muhammad Yusuf kabi mashhur shoirlarning falsafiy she’rlari
baxshilar tomonidan keng tarqatilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
895
Baxshilarning dostonlari va qo‘shiqlari orqali yosh avlod axloqiy tarbiya olgan, milliy
o‘zligini anglagan va vatanparvarlik ruhida tarbiyalangan. Yosh ijodkorlarni tarbiyalashda
baxshilar o‘z san’atlarini davom ettirish uchun shogirdlar tayyorlashga katta e’tibor berganlar.
Shogirdlar o‘z ustozlaridan:
Dutor chalish, She’r yod olish va doston aytish, Improvizatsiya qilish kabi ko‘nikmalarni
o‘rgangan.
Baxshi bo‘lish uchun yillar davomida mashaqqatli tayyorgarlik o‘tash kerak bo‘lgan,
natijada yoshlar nafaqat san’at, balki hayotiy donishmandlik va xalq falsafasini ham o‘rganishgan.
Til va adabiyot rivojiga hissa qo’shgan baxshilar tomonidan aytilgan dostonlar va
qo‘shiqlar til boyligini rivojlantirish va adabiy madaniyatni yuksaltirishda muhim o‘rin tutgan.
Dostonlarda ko‘plab metafora, ramziy obrazlar, badiiy vositalar ishlatilgan bo‘lib, bu til
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan.
Baxshichilik – millatning madaniy merosini asrab-avaylash, uni kelajak avlodlarga
yetkazish va yoshlarni ijodiy ruhda tarbiyalashning muhim vositasidir. Baxshilar tomonidan
aytiladigan dostonlar va qo‘shiqlar xalqning axloqiy, tarixiy va badiiy qarashlarini aks ettirib, uni
yosh avlodga yetkazish vazifasini bajaradi. Shuningdek, baxshilar ijodkorlik, nutq madaniyati va
musiqiy san’atni rivojlantirishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, baxshichilik
san’ati nafaqat madaniy boylik, balki ta’lim va tarbiyaning muhim vositalaridan biri sifatida
baxshichilik san’atining madaniy va ta’limiy ahamiyati milliy merosning saqlanishi. Baxshichilik
xalqning tarixi, madaniyati va urf-odatlarini avloddan-avlodga yetkazishning muhim vositasi
hisoblanadi.
Dostonlar orqali xalqning o‘tmishi, qahramonlari, urf-odatlari va e’tiqodlari aks ettiriladi.
Baxshilar xalq og‘zaki ijodining eng muhim vakillari bo‘lib, xalq xotirasini asrash
vazifasini bajaradilar. Baxshichilik an’anaviy musiqa va doston ijrochiligi bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, o‘ziga xos uslub va qo‘shiq ijrochiligini rivojlantiradi. Turli cholg‘u asboblari
(dutor, qobiz, balaman, girjek va boshqalar) yordamida baxshilar san’atni yanada jozibador
qiladi.Xalqlar o‘rtasida madaniy aloqalarni mustahkamlash. Baxshichilik turli xalqlar o‘rtasida
madaniy almashinuvga xizmat qiladi. Masalan, qoraqalpoq, o‘zbek va turkman baxshilarining
ijodi bir-biriga ta’sir o‘tkazgan, dostonlar repertuarida o‘xshashliklar mavjud.
Baxshichilik faqatgina san’at emas, balki xalqning tarixini, madaniyatini va axloqiy
qadriyatlarini saqlash va targ‘ib qilish vositasidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
896
U yosh avlodni tarbiyalash, milliy o‘zlikni shakllantirish, madaniy aloqalarni rivojlantirish
va san’atni boyitishda muhim o‘rin tutadi. Baxshichilik san’ati orqali xalqning ruhiy olami, orzu-
umidlari va o‘ziga xos hayot falsafasi aks etadi.
REFERENCES
1.
Aygul Nadirova. “Qaraqalpaq muzika tariyxi”, “Sano-standart” baspasi, Toshkent-2018
2.
Qalli Ayimbetov. “Qaraqalpaq xalqinis ko’rkem awizeki do’retpeleri”, “Bilim” baspasi,
No’kis-1996
3.
Qabil Maqsetov. “Qaraqalpaq jiraw baqsilari”, “Qaraqalpaqstan” baspasi, No’kis 1983 jil
4.
Qalli Ayimbetov. “Xaliq danalig’i”, “Qaraqalpaqstan” baspasi, No’kis-1968 jil
Internet saytlari
5.
www.tdpu.uz
6.
tdpu-intеrnet.Ped
7.
8.
