ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
98
HOZIRGI ZAMON EKOLOGIK MUAMMOLARI
Yo’ldosheva Iqbol
Toshkent davlat texnika universiteti.
Ayubova Indira
Ilmiy raxbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15150445
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ekologik muammolarning tarkib topishi hamda global
ekologik muammolar va ularning oqibatlari haqida so’z boradi. Maqola davomida mintaqaviy
va mahalliy ekologik muammolarga alohida to’xtalib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
Biosfera, atmosferaning dimiqishi, ozon tuynugi, tuproq Eroziyasi,
global, regional, lokal.
CONTEMPORARY ENVIRONMENTAL PROBLEMS
Abstract.
This article discusses the composition of environmental problems, as well as
global environmental problems and their consequences. The article focuses on regional and
local environmental problems.
Keywords:
Biosphere, atmospheric depletion, ozone hole, soil erosion, global,
regional, local.
ТЕКУЩИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ
Аннотация.
В статье рассматривается состав экологических проблем, а
также глобальные экологические проблемы и их последствия. В статье подробно
рассматриваются региональные и локальные экологические проблемы.
Ключевые слова:
Биосфера, загрязнение атмосферы, озоновая дыра, эрозия
почвы, глобальный, региональный, локальный.
Hozirgi vaqtda inson faoliyati ta'sirida biosferaning cfzgarishi juda tezlik bilan
borayapti. Inson Yer kurrasining qiyofasini o'zgartirishda katta geologik kuch sifatida vujudga
kelganini V.I.Vernadskiy tomonidan takidlab o'tilgan edi.
Insonning tabiiy jarayonlardan noto'g'ri foydalanishi natijasida XX asrning
o'rtalarida ekologik muammolar juda avj olib ketdi. Ekologik muammo deganda insonning
tabiatga ko’rsatayotgan ta'siri bilan bog^liq xolda tabiatning insonga aks ta'siri, ya'ni uning
iqtisodiyotida, hayotda xo'jalik ahamiyatiga molik bo’lgan jarayonlar, tabiiy xodisalar
bilan bog'liq bo’lgan har qanday xodisa tushuniladi. (iqlim o’zgarishi, hayvonlarning yalpi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
99
ko'chib ketishi) tabiatdagi muvozanatning buzilishi oqibatida turli miqyosdagi ekologik
muammolar shakllanmokda. Ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin.
1. Global (umumbashariy).
2.
Regional (mintaqaviy).
3.
Lokal (mahalliy).
Global ekologik muammolar dunyo bo'yicha kuzatiladigan tabiiy, tabiiy antropogen va
sof antropogen ta'sirlar natijasida yuzaga kelib umumbashariyatga tegishlidir.
Ana shunday ekologik muammolarning ba'zilari bilan tanishamiz:
Atmosferaning dimiqish xodisasi. Keyingi yillarda atmosfera tarkibidagi SO
2
miqdori
ortib borayotganligi ma'lum bo'lib qoldi.
Natijada Yer yuzasining harorati oxirgi 100 yil ichida 0,5-1,0 gradus ortdi. Iqlimning
keng ko'lamda o’zgarishi atmosferaning sanoat chiqindilari va avtotrasnportlardan chiqayotgan
gazlar bilan bogMiq, Yer yuzasining global isishi, ya'ni atmosferaning dimiqishi SO2 ning havo
tarkibida ortib ketishi, o'rmonlarning kesilishi, toshko'mir va benzin kabi yoqilg^ilarning
yonishidan atmosferada to'planadigan SO
2
gazi tufaylidir. Ana shu zaylda ahvol o'zgarmasa
XXI asrning o'rtalarida yer yuzasining harorati 1,5-4,5 gradusgacha ortishi mumkin. Natijada:
1.Iqlimning o'zgarishi ayniqsa, cho'llanish jarayonining kuchayishi. Yogingarchilikning
o’zgarishi. Dengiz va okeanlar satxining ortishi Muzliklarning Yerishi va kamayishi hamda
boshqa hodisalar kuzatiladi.
Ozon qatlamining siyraklanishi:
Ozonosfera atmosferaning muhim tarkibiy qismi hisoblanib, u iqlimga va yer
yuzasidagi barcha tirik organizmlarni nurlanishdan saqlab turadi. Atmosferadagi azonning eng
muhim xususiyati uning doimo hosil bcflib va parchalanib turishidir. Ozon quyosh nurlari
ta'sirida kislorod, azot oksidi va boshqa gazlar ishtirokida hosil bo’ladi. Ozon kuchli
ultrabinafsha nurlarni yutib qolib yer yuzidagi tirik organizmlarni himoya qiladi. Ultrabinafsha
nurlar miqdorining ortishi tirik organizmlarga salbiy ta'sir qiladi. Ultrabinafsha nurlari ta'sirida
nurlanish odamlarda terini kuyishiga sabab bo’ladi. Bugungi kunda teri raki bilan kasallanish
ushbu nurlar ta'sirida kelib chiqayotganligi aniqlandi. Hozirgi davrda freonlardan keng
foydalanish tufayli hamda aviatsiya gazlari, atom bombalarini portlatishlar atmosferada etarli
miqdorda ozon to'planishiga imkon bermayapti.
Chuchuk suv muammosi:
Quruqlikda chuchuk suv va uning biosferadagi roli nihoyatda katta.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
100
Gidrosferada chuchuk suv miqdori juda oz (2-2,5 %). Jamiyatning rivojlanishi
bilan aholining chuchuk suvga bo’lgan talabi ortib bormoqda. Bizning asrimizda chuchuk
suvdan foydalanish 7 marta ortgan. Yiliga 3-3,5 ming km3 suv sarflanadi. Qurg'oqchil
zonalarda daryolar suvidan to’liq foydalanilgan xolda ularning suvi etmay qolmoqda.
1980 yil boshlarida bundav holat Afrika, Avstraliya, Italiya, Ispaniya, Meksika,
Nil, Amudaryo, Sirdaryo va ba'zi bir boshqa daryolarda kuzatila boshlandi. Daryolarning
sanoat va maishiy zaxarli moddalar bilan ifloslanishi o'sib bormoqda. Sanoat yiliga 160
km3 sanoat va oqova suvlarini daryolarga tashlaydi. Bu ko’rsatgich daryolarning umumiy
suv miqdorining 10% ini tashkil etadi. Daryolardagi toza suvlarda yildan yilga har xil
Yerigan moddalar, zaxarli kimyoviy moddalar va bakteriyalarning miqdori ortib
bormoqda. Pestitsidlardan foydalanish muammosi. Ushbu zaxarli kimyoviy moddalar
guruhiga begona o'tlar, zararkunanda hashoratlar, o’simliklarda kasalliklarni keltirib
chiqamvchi mikroorganizmlarga qarshi kurashda foydalaniladi. Pestitsidlardan qishloq
xo'jaligida urmonchiliklarda, aviatsiadan foydalanish keng ko'lamda atrof muhitning
ifloslanishiga olib keladi. Pestitsidlar atmosferada uzoq masofalarga tarqalishi
shuningdek suv orqali dala, daryo, ko'llardan o'tib dunyo okeanlarida to'planadi.
Eng xavfli joyi shundaki ular ekologik oziq zanjiriga, qo'shilib ketmoqda. Ular
tuproq va suvlardan o’simliklarga undan hayvonlar va odam organizmiga o'tadi.
Pestitsidlar har bir bo'g'inda zararli va ziyon keltiradi. Pestitsidlarning
zaharli ta'sirini oldini olish uchun quyidagi chora tadbirlarga amal qilish lozim.
1 . Hayvon va odamlarga ta'sirini susaytirish.
2. Tuproq va suvlarda to'planishining oldini olish.
3. Tez parchalanuvchi va beqaror pestitsidlarni sintez qilish.
4. Pestitsidlardan foydalanishni iloji boricha cheklash.
5. O’simliklarni biologik himoya qilish.
6. Tirik tabiatdagi o’simlik va hayvon turlari sonining qisqarishi muammosi.
O'simliklar dunyosi, ayniqsa yer yuzidagi hayotni ta'minlashda o'rmonlarning
ahamiyati juda katta. Aholi sonining ortishi xo'jalik faoliyatining kengayishi tufayli
tabiatning inson qo'li tegmagan oyi qolmayapti. O’simliklar va hayvon turlarini
davlat muhofazasiga olish qonunlar orqali ovchilikni to'g"ri yo'lga qo'yish, shuningdek
ko’rikxonalar, zakazniklar, milliy bog'lar, botanika bog'lari va qizil kitoblar o'simliklar
va hayvonlar lurlarini saqlashda katta rol o'ynaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
101
Cho'llanish jarayoni:
Yer kurrasi quruqligining 40 mln km.kv maydoni qurg'oqchilik mintaqasi bo"lib,
dunyo aholisining 15% dan ortig'i ushbu hududga mujassamlashgan qishloq
xo'jaligining tezkor rivojlanishi, sug'oriladigan yerlar va yaylovlardan noto'g"ri foydalanish
oqibatida, o'rmonlarning betartib kesilishi natijasida cho'llanish darajasi yil sayin ortmoqda.
Inson ta'sirida vujudga kelgan cho'llar 9,1 mln. km. kv.ga etdi. Hozir sayyoramizda
yiliga 6 mln.ga yer cho'lga aylanmoqda. Mintaqaviy (regional) ekologik muammolar. Yer
yuzasining ayrim mintaqalariga xos tabiiy-iqlim, ijtimoiy-ekologik, tabiat bilan inson o'rtasidagi
o'zaro aloqalari natijasida yuzaga keladigan ekologik muammolar regional ekologik
muammolar deb ataladi. Mintaqaviy ekologik muammolarga baho berishning mezoni havo va
suvning ifloslanishi, tuproq eroziyasi, yaylovlarning ishdan chiqishi, o'rmonlarda daraxtlarning
kesilishi. belgilangan miqdordan oshib ketishi va boshqalar hisoblanadi. Markaziy Osiyodagi
mintaqaviy ekologik muammolardan eng muhimi Orol va Orol bo'yi ekologik muammosidir.
Orol dengizi yaqin vaqtlargacha eng yirik dengizlardan biri hisoblangan. U muhim
baliqchilik, ovchilik, transport va rekreatsion ahamiatga ega edi. Sug'oriladigan
dehqonchilikning rivojlanishi natijasida Amudaryo va Sirdaryoning suv quyishi 1970 yilga
kelib 37,8 km3, 1980 yilda esa 11,1 km3 gacha kamayib ketdi. Suvning sho'rlanish darajasi
litriga 9-10 g dan 34-37 g/litr gacha ortdi. Hozirgi kunda dengiz satxining yillik o'rtacha
pasayishi 80-110 sm (oldin 53 sm bo’lgan 33 metr ga tushsa orol 2 ga bo'linib qoladi, hech
bo'lmaganda 33,5 metr balandlikda saqlab qolish kerak). Orolning qurigan tubi yirik chang
to'zon makoniga aylandi. Aholi ichadigan suv pestitsidlar bilan ifloslangan, keyingi 10 yil
ichida o'lim 2 marta ortgan. Bolalar o'limi har tug'ilayotgan!000ta chaqaloqdan 45-90 taga
to"g'ri keladi. Ayollarning 80%ida kamqonlik xastaligi uchraydi. Bolalarning 90%ida siydigida
tuzlar miqdori ortib ketgan. Orol muammosining hal qilinishining tub mohiyati suv
resurslaridan oqilona foydalanishni amalga oshirishga bog^liq. Orolni saqlab qolish uchun
Markaziy Osiyo Respulikalari bilan birgalikda qisqa vaqt ichida yiliga 20-21 kub km suv
Orolga quyiladigan miqdorda yagona suv xo'jalik siyosatini ishlab chiqish bunda
Orolbo'yidagi barcha tabiiy ko'llarni saqlab qolish e'tiborga olinishi lozim. Mahalliy ekologik
muammolar. (lokal.) Mahalliy ekologik muammolar turli korxonalar faoliyati, yerlarni
sug'orish, yaylovlardan noto’gri foydalanish natijasida vujudga kelsada malum hududlar
uchun xosdir. Bugungi kunda Mustaqil O’zbekiston yirik sanoat va agrar mintaqa
bo’lib kelajakda dunyoga yuz tutgan mashinasozlik, energetik, kimyo, oziq-ovqat sanoati,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
102
transport majmuini yanada rivojlantirish ko'zda tutilmoqda. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning
rivojlanishi respublikada ijtimoiy ekologik holatiga muayyan darajada salbiy ta'sir
ko’rsatadi. Respublikamizda tabiatni muhofaza qilishga oid muammolar quyidagilar. l.Yirik
xududiy sanoat majmualari joylahgan rayonlarda tabiatni muhofaza qilish muammolari.
(Angren, Olmaliq, Chirchiq, Farg'ona, Marg'ilon, Navoiy va hakozo.) 2.Orol va Orolbo'yi
muammolari, suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan maqbul tarzda foydalanish.
S.Tabiatdagi suvlarning sanoat chiqindilari pestitsidlari va mineral ug'itlar bilan ifloslanishi.
4.O"simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish va qayta tiklash muammolari,
va milliy bog'lar tarmog'ini kengaytirish. Mavzuni mustahkamlash uchun savollar. 1 .Ekologik
muammo deganda nimani tushunasiz? 2.Atmosferaning dimiqish hodisasini tushuntiring?
3.Ozon qatlamining siyraklashish muammosini tushuntiring? 4.Pestitsidlardan foydalanish
qanday ekologik muammolarni keltirib chiqaradi? S.Orol va orolbo’yi ekologik
muammolarning yuzaga kelish sabablarini tushuntiring? birgalikda qisqa vaqt ichida yiliga
20-21 kub km suv Orolga quyiladigan miqdorda yagona suv xo'jalik siyosatini ishlab
chiqish bunda Orolbo'yidagi barcha tabiiy ko'llarni saqlab qolish e'tiborga olinishi lozim.
Mahalliy ekologik muammolar. (lokal.) Mahalliy ekologik muammolar turli korxonalar
faoliyati, yerlarni sug'orish, yaylovlardan noto’gri foydalanish natijasida vujudga kelsada
malum hududlar uchun xosdir. Bugungi kunda Mustaqil O’zbekiston yirik sanoat va
agrar mintaqa bo’lib kelajakda dunyoga yuz tutgan mashinasozlik, energetik, kimyo,
oziq-ovqat sanoati, transport majmuini yanada rivojlantirish ko'zda tutilmoqda. Ishlab
chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi respublikada ijtimoiy ekologik holatiga muayyan
darajada salbiy ta'sir ko’rsatadi. Respublikamizda tabiatni muhofaza qilishga oid muammolar
quyidagilar. l.Yirik xududiy sanoat majmualari joylahgan rayonlarda tabiatni muhofaza
qilish muammolari. (Angren, Olmaliq, Chirchiq, Farg'ona, Marg'ilon, Navoiy va hakozo.)
2.Orol va Orolbo'yi muammolari, suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan maqbul tarzda
foydalanish. S.Tabiatdagi suvlarning sanoat chiqindilari pestitsidlari va mineral ug'itlar bilan
ifloslanishi. 4.O"simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish va qayta tiklash
muammolari, va milliy bog'lar tarmog'ini kengaytirish.
REFERENCES
1.
Egamberdiyev R. Ekologiya. T. 1993 y.
2.
Ergashev A. Ergashev T. Ekologiya, biosfеra va tabiatni muxofaza qilish. Toshkеnt
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
103
“yangi asr avlodi” 2005 y.
3.
To’xtaеv A. Ekologiya. T., “O`qituvchi” 1998 y.
4.
5. Usmonov M.B., Rustamboеv M.X., Xolmuminov J.T. va boshk. Ekologiya xukuki.
T.: “Uzbеkiston yozuvchilar uyushmasi” 2001 y.
5.
Yormatov D. Norqulov A. Avazov Sh. Sultonov N. Sanoat ekologiyasi «O`zbеkiston
faylasuflari milliy jamiyati» nashriyoti. Toshkеnt 2007 y.
6.
Otaboyev S. Nabiyev M. Inson va biosfera. T. O’qituvchi . 1995. 307b.
7.
8.To’xtayev A, Xamidov A, Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish. T.
O’qituvchi .1994.
8.
Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish. T. O’qituvchi. 1994.
