PSIXOLOGIYALIQ TRENINGLERDIŃ METODIKALIQ MÚMKINSHILIKLERI HÁM KOLLORATIVLIQ OQIWDA TOPAR MASHQALALARI

Aprel, 2025-Yil

167

PSIXOLOGIYALIQ TRENINGLERDIŃ METODIKALIQ MÚMKINSHILIKLERI HÁM

KOLLORATIVLIQ OQIWDA TOPAR MASHQALALARI

Turemuratova Aziza Begibaevna

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti assistenti.

Azizaturemuratova85@gmail.com

Baymurzaeva Ayimxan Baxadirovna

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.

Kenesbaeva Xurliman Niyazbaevna

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti student.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15230819

Annotatsiya.

Usı izertlewde kollaboraciyalıq tálim proceslerinde psixologiyalıq

treninglerdiń metodikalıq mashqalaları hám pedagogikalıq tárepten kelip shıqqan studentler

mashqalaları haqqında tolıq maǵlıwmatlar keltirilgen. Psixologiyalıq treninglerde metodikalıq

mashqalalardı saplastırıw boyınsha kóplegen shet el alımları izertlewler ámelge asırǵan.

Psixologiyalıq treninglerdi bilimlendiriwde qollanıwdıń zamanagóy usıllarınan

paydalanǵan halda ámelge asırılǵan izertlew nátiyjeleri óz nátiyjesin bergen desek aljaspaymız.

Psixologiyalıq treningde metodikalıq mashqala kelip shıǵıwınıń tiykarǵı sebebi bilim

beriwde nadurıs pedagogikalıq metodlardan paydalanıw bolıwı múmkin degen pikirdemiz.

Tayanısh sózler:

Psixologiyalıq trening, psixologiyalıq metodlar, kollaboraciyalıq

bilimlendiriw, pedagogikalıq metodlar, individual jantasıw, metodikalıq psixologiyalıq

mashqalalar, topar talqılawı, psixologiyalıq shinigiwlar, aqılıy hújim metodi.

PSIXOLOGIK TRENINGLARNING USLUBIY MUMMOLARI VA KOLLOBORATIV

TA’LIMDA GURUH MUAMMOLARI

Annotatsiya.

Ushbu tadqiqotda kolloborativ ta’lim jarayonlarida psixologik treninglarning

uslubiy muammolari va pedagogik tarafdan kelib chiqqan talabalar guruhi muammolari haqida

batafsil ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Psixologik treninglarda uslubiy muammolarni bartaraf etish

bo’yicha ko’pchilik xorijiy olimlarimiz tadqiqotlarni amalga oshirgan. Psixologik treninglarni

ta’limda qo’llashning zamonaviy usullaridan foydalangan holda amalga oshirilgan tadqiqot

natijalari o’z samarasini bergan desak yanglishmaymiz. Psixologik treningda uslubiy muammo

kelib chiqishini asosiy sababi ta’limda noto’g’ri pedagogik metodlardan foydalanish bo’lishi

mumkin degan fikrdamiz.

Aprel, 2025-Yil

168

Kalit so’zlar:

Psixologik trening, psixologik metodlar, kolloborativ ta’lim, pedagogik

metodlar, individual yondashuv, uslubiy psixologik muammolar, guruh muhokamasi, psixologik

mashqlar, aqliy hujum metodi.

МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ ПСИХОЛОГИЧЕСКОГО ТРЕНИНГА И

ГРУППОВЫЕ ПРОБЛЕМЫ В СОВМЕСТНОМ ОБУЧЕНИИ

Аннотация.

В исследовании дана подробная информация о методических проблемах

психологической подготовки в процессах совместного обучения и педагогических проблемах

студенческих коллективов. Многие наши зарубежные ученые проводили исследования по

преодолению методических проблем в психологической подготовке. Не будет ошибкой

сказать, что результаты исследований, проведенных с использованием современных

методов применения психологического тренинга в образовании, принесли свои плоды. Мы

считаем, что основной причиной методических проблем в психологической подготовке

может быть использование некорректных педагогических методов в обучении.

Ключевые слова:

Психологический тренинг, психологические методы, совместное

обучение, педагогические методы, индивидуальный подход, методические психологические

проблемы, групповая дискуссия, психологические упражнения, метод мозгового штурма.

KIRISIW

Psixologiyalıq trening sabaqlarında qollanılatuǵın hár túrli psixologiyalıq shınıǵıwlar,

muǵallimlerdiń oqıtıw texnikaları hám pedagogikalıq usılların shólkemlestiriwde psixologlar

texnikalardıń hár qıylı bolıwına qaramastan, bir neshe tiykarǵı psixologiyalıq trening usıllarında

metodikalıq máselelerdi ajıratıp kórsetiw múmkin. Olardıń kópshiligi birgelikte oqıw (yaǵnıy

studentler topar bolıp birgelikte oqıw procesinde) dástúriy túrde toparlıq talqılaw hám jaǵdayǵa

baylanıslı rol oyınların óz ishine aladı. Bunnan tısqarı, izertlewshiler - psixologiyalıq treningniń

metodikalıq máselelerın saplastırıwshı teoretikler hám ámeliyatshı psixologlar, adamlar aralıq

sezgirlikti úyretiw arqalı ózin psixofiziologiyalıq basqarıwǵa tiykarlanǵan usıllar, sonıń ishinde

jámáátlik penen birgelikte oqıwda studentlerdiń qabıl etiw sezgirligin asırıw sıyaqlı shınıǵıwlardı

treningniń tiykarǵı usılları qatarına qosıwdı usınıs etedi. Sonday-aq, psixologiyalıq trening

jumıslarında meditativ metodlar hám eskertiwshi (óz-ózin gipnoz etiwge úyretiw ushın)

metodlardan paydalanıw pedagog-psixologlarǵa usınıs etiledi. Psixologiyalıq treninglerdi

shólkemlestiriw tiykarınan tayarlıqta topardaǵı talqılaw - bul hár qanday tartıslı máseleni birgelikte

(kolloborativ) talqılaw, bul tikkeley sóylesiw procesinde topar aǵzalarınıń pikirleri, poziciyaları

hám qatnasıqların anıqlastırıwǵa (bálkim ózgertiwge, pikir júrgiziwge, erkin pikir júrgiziwge)

Aprel, 2025-Yil

169

imkan beredi. Treningde topar talqılawınan qatnasıwshılarǵa psixologiyalıq treninglerde kelip

shiqqan mashqalaģa hár túrli kózqarastan qaraw imkaniyatın beriw ushin da paydalanıw múmkin

(bul óz ara basshılıq hám topardıń basqa agzalarınan jańa informaciyanı qabıl etiwge qarsılıqtı

azaytıwshı óz ara poziciyalardı anıqlaydı) hám individual analiz arqalı topardı sáwlelendiriwdiń

psixologiyalıq metodikalıq mashqalasın saplastırıw usılı sıpatında ámelge asırıladı. Nátiyjede bul

tájiriybe topardıń birligin kúsheytedi hám sonıń menen birge qatnasıwshılardı óz dúnyasın

kórsetiwge járdem beredi. Kollaboraciyalıq tálimde psixologiyalıq treninglerdi ámelge asırıwda

toparlıq talqılaw formaların klassifikaciya etiw ushın túrli sebepler bar dep oylaymız. Strukturalıq

talqılawlarda psixologiyalıq treningde metodikalıq mashqalalar kelip shıǵıwınıń tiykarǵı sebepleri

talqılaw teması belgilenedi hám geyde olardıń tártibi anıq tártipke salınadı. Dúzilmegen talqılawlar

alıp barıwshınıń passiv psixologiyalıq metodikalıq mashqala metodikası róli menen ajıralıp turadı,

olardıń temaları ózleri qálegeninshe tańlanadı, talqılaw waqtı rásmiy túrde sheklenbegen halda

psixologiyalıq trening shártleri jámáát qaǵıydaları túsindiriledi. Bunnan basqa, Psixologiyalıq

treningde psixologlar tematikalıq pikirlesiwlerdi kórip shıǵıwı múmkin, bunda treningniń barlıq

qatnasıwshıları ushin áhmiyetli bolǵan temalar talqılanadı; ótmish tájiriybesine tiykarlanǵan

biografiyalıq; topar aǵzalarınıń óz ara qatnasıqlarınıń dúzilisi hám mazmunı bolǵan interaktiv

usıllar, pedagogikalıq-psixologiyalıq tiykarlanǵan dereklerden paydalanıladı. Pikirlesiwlerdiń

usılları hár túrli jaǵdaylardı tallawǵa, shınıǵıw qatnasıwshılarınıń turmısı yamasa ómirinen,

psixolog tárepinen usınılǵan adamlar arasındaǵı quramalı jaǵdaylardı tallaw hám basqa jaǵdaylarda

psixologiyalıq usıllar qollanıladı.

Oyın usıllarına situaciyalıq rol oynaw, didaktikalıq, dóretiwshilik, shólkemlestiriwshilik-

belsendilik, eliklew, isbilermenlik oyınları kiredi. Treningde oyın usıllarınan paydalanıw, kóplegen

izertlewshilerdiń pikirinshe júdá nátiyjeli esaplanadı. Topar (kolloborativ jaǵdayda) jumısınıń

birinshi basqıshında oyınlar qatnasıwshılardıń ruwxıy túskinligi hám aqılıy zorıǵıwın jeńiw ushın,

psixologiyalıq qorǵawdı awırıwsız alıp taslawdıń shárti sıpatında paydalı.

Psixologiyalıq treningge tiykarlanǵan oyın usılı júdá tez-tez abaylap, qarım-qatnas

qıyınshılıqları hám awır psixologiyalıq mashqalalardıń bar ekenligin ańsat anıqlawǵa imkan

beretuǵın diagnozlarǵa tiykarlanǵan ózin-ózi diagnostikalaw quralına aylanbaqta. Oyın arqalı

psixologiyalıq trening procesi jedellesedi, jańa minez-qulıq kónlikpeleri, awızeki hám awızeki emes

sóylesiw kónlikpeleri qáliplestiriledi hám basqa átiraptaǵı adamlar menen óz-ara tásir etiw usılları

úyreniledi. Sociallıq ańlawdı rawajlandırıwǵa qaratılǵan usıllar, basqa adamlardı, ózlerin, óz

toparların seziw, túsiniw hám bahalaw qábiletin rawajlandıradı.

Aprel, 2025-Yil

170

Shınıǵıwlar dawamında arnawlı islep shıǵılǵan psixologiyalıq shınıǵıwlar járdeminde

qatnasıwshılar basqalar olardı qalay qabıl etiwleri, ózlerin ańlawları qanshelli anıq ekenligi

haqqında awızeki hám awızeki emes maǵlıwmatlarǵa iye boladı. Olar ańlaw obyektin tereń

sáwlelendiriw, semantikalıq hám psixologiyalıq bahalaw talqılaw kónlikpelerine iye boladı.

Qatnasıwshılardıń usı shınıǵıw keleshekte olarǵa beretuǵın yamasa beriwi múmkinligi

haqqındaǵı pikirin qáliplestiriw procesin basqarıw arqalı jetekshi olardıń jáne de kollaboraciyalıq

kónlikpelerin rawajlandırıwın (psixologiyalıq trening procesinde alǵan rawajlanıwınan tısqarı)

programmalastırıwı múmkin. Psixologiyalıq trening procesinde "Aqiliy hújim" metodiniń mazmuni

jámáát birge islesiwi (kolloborativ jaģdayda dúzilgen jámáátler) tiykarında metodikalıq

psixologiyalıq mashqalanı sheshiw proceslerin waqıt boyinsha birneshe basqıshta (ideyalardı

generaciyalaw, olardı sın kózqarastan hám konstruktiv jaģdayda islep shigiw) ajiratiwdan ibarat

boladı. Psixologik trening processinde “Aqliy hujum” metodınan máqsetli paydalanıw dóretiwshi

nostandart pikirlewdi rawajlandırıw girewi esaplanadı. "Aqiliy hújim" metodin shólkemlestiriw

biraz ápiwayı bolıp, onda bilim beriw mazmunın ózgertiw procesinde paydalanıw menen birgelikte

óndirislik psixologiyalıq metodikalıq mashqalalarınıń sheshimin tabıwda da júdá qolaylı. Dáslep

topar jiynalısları hám olardıń aldına psixologiyalıq mashqala qoyıladı. Bul psixologiyalıq mashqala

sheshimi haqqında barlıq qatnasıwshılar óz pikirlerin bildiredi. Bul basqıshta hesh kimniń basqanıń

ideyalarına "hújim" etiwge yaki bahalawǵa haqısı joq. Demek, "Aqiliy hújim" joli menen qısqa

minutlarda onlap ideyalardı júzege shigarıw imkaniyatları bar boladı. Tiykarında ideyalar sanın

aqılǵa sińdiriw tiykarǵı maqset emes, olar tek psixologiyalıq mashqala sheshimin aqılǵa uǵras islep

shıǵıw ushın tiykar boladı. Bul metod shártlerinen biri hesh qanday sırtqı tásirsiz qatnasıwshılardıń

hár biri belsendi qatnasıwshı bolıwı kerek. "Aqılıy hújim" qatnasıwshıları aldına qoyılǵan mashqala

boyınsha hár qanday pikir hám usınıslardı bildiriwi múmkin boladı. Studentler tárepinen aytılǵan

pikirler jazıp barıladı hám olardıń avtorlardıń óz pikirlerin qaytadan yadında tiklew imkaniyatına

iye boladı. Metodtıń nátiyjesi pikirlerdiń hár túrliligi menen xarakterlenedi hám hújim dawamında

olar sınǵa alınbaydı, qaytadan bayan etilmeydi. "Aqiliy hújim" tamamlanǵannan soń, áhmiyetliligi

jaģınan eń jaqsı usınıslar generaciyalanadı hám psixologiyalıq mashqalanı sheshiw ushin kereklileri

tańlanadı. Oqıwshılar jámáátlik túrde bolǵan bir neshe tapsırmalar elektron tálim menen

shuģıllanıwshılar birdey maqsetlerge iye emes. Hár qanday bilimlendiriwdiń quramalılıǵı sebepli

kelip shıqqan psixologiyalıq mashqalalar ayırım eki túrli hám kóbinese bir-birine qarama-qarsı

bolǵan maqset penen baylanıslı bir-biri menen óz ara tásirlesiwi múmkin: pedagogikalıq bilim

tarawın úyreniw hám parallel túrde pedagogikalıq xızmet penen baylanıslı. Psixologiyalıq tárepinde

bilim, talabalarǵa iyelew maqsetinde qayta islenip atırǵan maǵliwmatlar beriledi.

Aprel, 2025-Yil

171

Pedagogika tárepinen talabalardıń háreketleri "psixologiyalıq háreket" sıpatında

baǵdarlanadi. Psixologiyalıq háreketler arqalı klass ortalıǵı hám pedagogikalıq metodlardan

juwmaq shıǵarıw múmkin. Pikir-usınıslardı jetkeriw psixologiyalıq mashqalalardıń aldın alıwǵa

imkaniyat beredi. Elektron tálim kontekstinde oqiwshilar kútiwge kóp waqıt sarplaydı. Maqset ne

bolıwına qaramastan, oqıtıwshılar yamasa repetitorlardıń óz jazbaları haqqında pikir-usınısları hám

erisilgen dárejelerdi anıqlawdan ibarat boladı. Olar ayırım psixologiyalıq metodikalıq

mashqalalarǵa dus keledi: olar ishinde toqtap qaladı hám jazıw procesi keshiktiriledi. Psixologiyalıq

proceslerde tamamlanǵan versiyalar; jazıw waqtında, dawam etip atırǵan jumıstı óz-ózin bahalaw

qıyın hám túsiniw júdá qıyın jaǵdaylarǵa aylanadı. Oqıtıwshılar studentlerdiń psixologiyalıq

procesleri haqqında sheklengen uliwma túsinikke iye hám studentlerdiń túsiniwi yaki birge islesiwin

bahalaw qıyın waqıt talap etedi. Pedagogikalıq teoriyalarda elektron tálim kontekstlerinde zárúr

bolǵan hám ayırım bolıwı múmkin bolǵan jaǵdayda, kompyuterge tiykarlanǵan proceduralar menen

avtomatlastırılǵan usıllardan paydalanıw múmkin. Mápdar táreplerdiń kózqarasın esapqa alıw.

Elektron tálim kontekstleri tárepinen toltırılǵan wazıypaları boliwi múmkin bolǵan kóplegen

mápdar tárepler (studentler, oqitıwshılar, oqitıwshılar, izertlewshiler, ilimiy izleniwshiler) boladı.

Olardıń izertlew nátiyjeleri bir-birinen parıqlanadı, bir-birine sáykes keledi yamasa qarama-

qarsı boladı. Bul wazıypalar da kúshli boliwi múmkin. Psixologiyalıq treningde metodikalıq

mashqalalar berilgen oqıw jaǵdayın tallaw ushın qollanılatuǵın qural túrine kesent beredi.

Studentlerdiń kollaboraciyalıq kónlikpelerin arttırıwshı programmalıq támiynattı tallawǵa

qaratılǵan qurallardıń kópshiligi ushın islep shıǵılǵan izertlew maqsetlerinde, olardan basqa mápdar

tárepler tárepinen paydalanıw qıyınıraq wazıypalar bolıp esaplanadı.

Juwmaq

Psixologiyalıq trening barısında trening teması, maqseti hám wazıypaları, ulıwma alǵanda

onıń tiykarǵı mánisi haqqında trener tárepinen kishi prezentaciya ótkeriledi.

Prezentaciyanıń ótkeriliwin treningniń temasına sáykes túrde treningge qoyılǵan talaplar

tiykarında ámelge asırıladı. Pedagog hám psixologlar tárepinen trening qatnasıwshıların oqıtıw

ushın jańa materiallardı usınıw quralı sıpatında paydalanılatuǵın maǵlıwmattan paydalanıw

múmkin. Psixologiyalıq treninglerde bayanattı trener trening qatnasıwshılarınan jańa materiallardı

qabıl etiwge tayar bolǵanlar ushın alıp baradı. Qatnasıwshılar prezentaciyanı tolıq, anıq qabıl etiwi,

trening shınıǵıwına beyimlesiwi, sonday-aq, treningge tayarlıq jaratıw ushın trener psixologiyalıq

bayanattan aldın jeńillestiriw, psixologiyalıq moderaciya yamasa rólli oyınlardı ótkeredi.

Treningniń hár bir qatnasıwshısı psixologiyalıq bahalaw processleri dawamında

maǵlıwmatlardı belsene tıńlawı áhmiyetli.

Aprel, 2025-Yil

172

REFERENCES

1.

Turemuratova, Aziza, Rita Kurbanova, and Barno Saidboyeva. "EDUCATIONAL

TRADITIONS IN SHAPING THE WORLDVIEW OF YOUNG PEOPLE IN FOLK

PEDAGOGY." Modern Science and Research 2.10 (2023): 318-322.

2.

Kurbanova, R. J., and B. E. Saidboeva. "

MAKTAB VA OILADA ESTETIK TARBIYANI

SHAKLLANTIRISH JARAYONIDA O'QUVCHILARNING AKSIOLOGIK DUNYOQARASHINI

RIVOJLANTIRISH."

Inter education & global study 9 (2024): 114-121.

3.

Saidboeva, B. "Competence of Manifestation of Moral and Aesthetic Values in Students in

Practice." JournalNX 9.6 (2023): 109-113.

4.

Jarilkapovich, Matjanov Aman. "Program Technology for Choosing an Effective Educational

Methodology Based on Modern Pedagogical Research in The Educational System."

CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 6.02 (2025): 30-33.

5.

Jarilkapovich, Matjanov Aman. "USE OF PEDAGOGICAL METHODS BASED ON THE

MODERN EDUCATIONAL PROGRAM TO INCREASE THE EFFECTIVENESS OF

EDUCATION." European International Journal of Pedagogics 4.06 (2024): 26-33.

6.

Turemuratova, Aziza, and Kamola Yoldasheva. "PSYCHOLOGICAL CONFIDENTIALITY

OF THE FORMATION OF STUDENTS'COLLABORATIVE SKILLS BASED ON

MULTI-VECTOR APPROACHES IN EDUCATION." Modern Science and Research 4.4

(2025): 262-269.

7.

Turemuratova, Aziza, Shahlo Matmuratova, and Nargisa Tajieva. "THE DEPENDENCE OF

MULTI-VECTOR

APPROACHES

ON

PEDAGOGICAL

METHODS

AND

PSYCHOLOGICAL TRAINING IN IMPROVING STUDENTS'COLLABORATIVE

SKILLS BASED ON THE EDUCATIONAL PROGRAM." Modern Science and Research

4.4 (2025): 50-55.

8.

Turemuratova, Aziza, and Marhabo Kenjayeva. "KO’P VEKTORLI YONDASHUVLAR

ASOSIDA

TALABALARNING

KOLLOBORATIV

KO’NIKMALARINI

RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK TRENING USLUBI." Modern Science and

Research 4.4 (2025): 252-261.

9.

Begibaevna, Turemuratova Aziza, Kushbaeva Indira Tursinbaevna, and Dawletmuratova

Raxila

Genjemuratovna.

"THE

MAIN

ESSENCE

OF

DEVELOPING

STUDENTS'COLLABORATIVE

SKILLS

BASED

ON

MULTI-VECTOR

PEDAGOGICAL APPROACHES IN MODERN EDUCATION." CURRENT RESEARCH

JOURNAL OF PEDAGOGICS 5.09 (2024): 43-46.

Aprel, 2025-Yil

173

10.

Туремуратова,

А.

Б.

"ИСПОЛЬЗОВАНИЕ

ВОСПИТАТЕЛЬНЫХ

ТРАДИЦИЙНАРОДНОЙ ПЕДАГОГИКИ В ФОРМИРОВАНИИ МИРОВОЗЗРЕНИЯ

МОЛОДЕЖИ." Мировая наука 6 (75) (2023): 125-129.

11.

Turemuratova,

Aziza,

and

Zubayda

Qaypnazarova.

"PEDAGOGICAL

AND

PSYCHOLOGICAL FACTORS OF FORMATION OF NATIONAL VALUES IN THE

PROCESS OF EDUCATING YOUNG PEOPLE." Science and innovation in the education

system 2.11 (2023): 62-67.

12.

Begibaevna, T. A. "PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL STUDIES ON

INCREASING THE ACTIVITY OF TEACHING STUDENTS IN THE EDUCATIONAL

PROCESS OF HIGHER EDUCATIONAL INSTITUTIONS." IJTIMOIY FANLARDA

INNOVASIYA ONLAYN ILMIY JURNALI 4 (2024): 2.

13.

Begibaevna, T. A. "MODERN APPROACHES TO IMPROVING THE PEDAGOGICAL

SKILLS AND PSYCHOLOGICAL POTENTIAL OF TEACHERS OF HIGHER

EDUCATION INSTITUTIONS." TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY

JURNALI 4.2 (2024): 22-26.

14.

Turemuratova, Aziza, Elvira Sultanova, and Benezera Orazova. "THE ROLE OF

PEDAGOGICAL SKILLS IN EDUCATION AND USE OF NEW METHODS IN

TEACHING PRINCIPLES." Models and methods in modern science 2.11 (2023): 134-140.

15.

Turemuratova, A., and N. Tureniyazova. "THE PROGRAM OF USING MODERN

PEDAGOGICAL METHODS IN THE HIGHER EDUCATION SYSTEM AND THE

PROBLEMS OF IMPROVING PEDAGOGICAL SKILLS." Science and innovation 2.B10

(2023): 373-377.