ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
69
ETNOS HÁM MILLET TÚSINIKLERINIŃ SALISTIRMALI ANALIZI
Qállibekova Feruza
Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti,
Kórkem óner fakulteti, Ámeliy psixologiya tálim baǵdari.
Mámbetyarova Venera
Ilimiy basshı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14278943
Annotaciya
. Bul maqala da tiykarinan "etno" hám "millet" túsinikleriniñ keñinen mánis-
mazmuni hám uqsasliqlari menen qatar bir-birinen ózgeshelikleri haqqinda aytiladi.
Gilt sózler
: Etno, Etnopsixologiya, xaliq, millet, qáwim, til, qarim-qatnas, úrp-ádetler,
dástur
СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ПОНЯТИЙ ЭТНОС И НАЦИЯ
Аннотация.
В данной статье в основном рассматриваются широкий смысл и
сходство, а также различия понятий «этно» и «нация».
Ключевые слова
: Этно, Этнопсихология, народ, нация, племя, язык, общение,
обычай, традиция.
A RELATIVE ANALYSIS OF THE CONCEPTS OF ETHNOS AND NATION
Abstract.
This article mainly examines the broad meaning and similarities, as well as the
differences between the concepts of “ethno” and “nation”.
Key words:
Ethno, Ethnopsychology, people, nation, tribe, language, communication,
custom, tradition.
Etno sózi bul grekshe: qáwim, xalıq, xalayiq mánisin beredi hám qaraqalpaq tilin úyreniwe
tariyxinda da ózlestirilgen qospa sózlerdiń birinshi bólimi misalinda: xalıq, xalıq hám olarga
tiyislilik mánilerin bildiredi dep túsindiriledi.
Máselen: etnogenez, etnografiya siyaqli. Al millet sózi bolsa: Millet túri, millet, arab
tilinde de Milla diniy yağniy "dáslep" sózin bildirip hám basqada jerlerde yuridikalıq atama
statusina musilman mámleketlerinde keń tarqalgan diniy konfessiya, bunıń ushın arnawlı
ajıratılgan jerlerde (kvartallarda) jaylasqan avtonom hákimshilik mákemelerge (sud procesi,
bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw hám basqalar tarawında) iye. XV-XX ásirlerde "millet" túsinigi
Osmaniyler imperiyasında keń tarqalgan bolip, onda jasawshı xalıqlardı diniy tiykarda bóliw ushın
qollanilgan.
Etnik milletshilik, etnonasionalizm [1] - milletshiliktiń bir kórinisi bolip, onda millet hám
millettin etnikalıq kelip shıǵıwı menen baylanıslı hár túrli siyasiy máselelerge etnosentrik (ayırım
jaǵdaylarda etnokratlıq) kózqarasqa ayrıqsha itibar beriledi.
Etnik toparlar til hám qan qatnasıqlarına, xalıqlar bolsa siyasiy hám ekonomikalıq
baylanıslarǵa, mádeniyatqa, uliwma ózine tánlikke tiykarlanadı dep túsindiriledi. Millet milliy
máplerdi ańlaw tiykarında jumis alıp baradı, etnikalıq toparlar bolsa bunday jasaw formasına iye
emes. Al Etnapsixologiyalıq ózgesheliklerdiń ayırım belgileri adamlar birliginiń barlıq tariyxıy
dáwirlerine, yaǵnıy xalıq, qáwim, elatlarga tán bolsa, Etno-difrenciyalawshı hám etno-
integraciyalawshı ózgeshelikler de bolıwı múmkin eken yağniy hár qıylı ózgeshelikler: til,
qádiriyatlar hám normalar, tariyxıy estelik, din, watan haqqındaǵı ideyalar, uliwma ata-babalar
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
70
ápsanası, milliy xarakter, xalıq hám professional kórkem óner. Etnikalıq kelip shıǵıw, birinshi
gezekte, hár bir insan ushın áhmiyetli bolǵan funkciyalardı tabıslı orınlawǵa uqıplı bolǵan
psixologiyalıq jámiyetshilik sıpatında qızıqtıradı. Áyne xalıq tariyxın hám onıń psixologiyalıq
ózgesheliklerin bir-birine salıstırsaq, biz etnopsixologiyalıq ózgeshelikler xalıq tariyxın
tereńlestiretuǵınlıǵın kóremiz.Basqa táriypler etnikalıq topar yamasa etnikalıq jámáát
túsindirmeydi.
Zamanagóyliktin etnikalıq parodoksi xalıqlardıń ózligin saqlap qalıw, kúndelikli turmıstıń
ózine tánligin atap ótiw tilegi menen sipatlangan proceslerdi bildiredi. S.I.Korolevtiń jazıwinsha,
"Millet ruwxında qáliplesken etnopsixologiyalıq ózgeshelikler belgili dárejede usı millet
wákillerin qorǵawshı mexanizm rolin atqaradı. Ol tap záńgire sıyaqlı jat nárselerdi ajıratıp, onı
yamasa qabıl etedi, yamasa sol xalıqta bar bolǵan normalar tiykarında qayta isleydi, yamasa onı
biykar etedi.
Zamanagóyliktiń etnikalıq porodoksi xalıqlardıń ózligin saqlap qalıw, kúndelikli turmıstıń
ózine tánligin atap ótiw tilegi menen súwretlengen processlerdi bildiredi. S.I.Korolevtiń jazıwı
boyinsha "Millet ruwxında qáliplesken etnopsixologiyalıq qásiyetler belgili dárejede usı millet
wákillerin qorǵaw ushin islewshi mexanizm rolin atqaradı. Ol tap analiz sıyaqlı jat zatlardı ajıratıp,
oni yamasa qabıl etedi yamasa sol xalıqta bar bolǵan normalar tiykarında qayta islep beredi yamasa
onı biykar etedi. Átiraptaǵı waqiyalardı, hádiyselerdi ózine tán túrde persepciyalaw, kóz aldına
keltiriw hám pikirlew hám olardıń tábiyati hám sezimleri, úrp-ádet hám dástúrler, xarakter
tárizinde kórinisi etnopsixologiyanıń tákirarlanbaytuǵın ózgeshelikleri esaplanadı Hár bir xalıqtıń
tariyxı hám táǵdiri ózine tán ótedi.[2] Áyne xalıq tariyxın hám onıń psixologiyalıq ózgeshelikleri
xalıq tariyxın tereń sáwleleniwdi kóremiz.
Millet túsiniginde Milliy xarakterdiń bar ekenligi haqqındaǵı gúman bárqulla ápiwayı
sananıń da, sociallıq pánlerdiń de tiykarı bolıp kelgen. G. D. Gachev buni júdá qısqasha bayan
etken: "Xalıqtıń, oylawdıń, ádebiyattıń milliy xarakteri júdá "awir," uslap turiw qıyın. Siz oniń bar
ekenligin sezesiz, biraq oni sóz benen sipatlawǵa háreket etkeninizden keyin, ol tez-tez joǵaladı
hám siz ózińizdi ápiwayı gáplerdi, kereksiz nárselerdi aytiwdi yamasa onda tek ogan emes, al
barlıq xalıqlarga tán bolgan nárseni kóriwdi baslaysiz. Bul qáwiptiń aldın alıw múmkin emes, siz
tek usı haqqında mudamı eslep, ol menen gúresiwge háreket etiwińiz múmkin, biraq oni jeńip kete
almaysız...dep óz miynetlerinde millet túsinigine de oniñ xarakterine yağniy psixologiyaliq
ózgesheliklerine de diqqat awdarğan. Ekinshiden, hár qanday ózgeshelikti ayrıqsha etnikalıq
jámáátlerdiń múlki dep esaplaw múmkin emes. Ózine tán bolgan nárse belgiler yaki olardıń
jıyındısı emes, al dúzilisi bolip tabıladı:..."biz kóp belgilerdiń ayırım "toparları" haqqında emes, al
ol yamasa bul belginiń usı toplamdaǵı kóriniw dárejesi haqqında, kóriniw qásiyetleri haqqında"
[3] aytamiz delingen mag'liwmatlarda bar ayrim ádebiyatlarda. Olar ushın hámme nárse esap-
sanaq etilgen hám támiyinlengen yaponlar ózlerin pidákerlik, zawıq penen islewge baǵıshlaydı
hám olar miynet procesinde ózine tán gózzallıq sezimin bildiredi.Al basqa millet wákilleri bolsa
óz úrp-ádetleri hám dásturlerinen kelip shiqqan halda basqa xaliqtan ózgeshelenedi.
Qosimsha orninda soni da aytiw múmkin etnikalıq toparlar bolsin yáki bir millet bolsin en'
áwele psixologiyası hár túrli etnikalıq toparlardıń minez-qulqı, emocional jaǵdayı, sociallıq óz ara
baylanısların úyrenetuģın psixologiya bólimi. Ol tiykarınan topar dinamikası, etnikalıq hám
mádeniy ayırmashılıqlarina qaray pariqlanadi dep esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
71
Juwmaqlap aytqanda, etnikalıq topar óz xalqınan ajıralıp shiqqan topar hám basqa
xalıqlardıń quramına kirip, uzaq múddet jasap, usı xalıqtıń tili, xojalıq iskerligi, úrp-ádetleri,
turmis tárizin úyrenip, oǵan pútkilley sińip, ózlerin xalıq etnikalıq atı menen ataydı. Etnikalıq
toparlardıń psixologiyası adamlardıń etnikalıq toparlar arasındaǵı qatnasıqların hám topar
ishindegi psixologiyalıq proceslerdi analizleydi.
Milletler aralıq qatnasıqlardıń kúsheyiwi tikkeley baylanıslar (miynet migraciyası,
millionlap emigrantlar hám qashqınlar háreket dúzimi) hám zamanagóy ǵalaba xabar quralları
bolıp tabıladı.
REFERENCES
1.
Алымов С. С. Этнографическое обозрение. 2017. № 5. С. 67-84.
2.
Вундт. Проблемы психологии народов 2010
3.
Стефаненко 1999
