ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
5
BIOPARCHALUVCHI POLIMERLAR UCHUN XALQARO STANDARTLAR
TALABLARI TAXLILI
Sayfullayeva Zaynab Sunnat qizi
Toshkent kimyo-texnologiya instituti assistenti, PhD,
Elmanov Javohir Begmat o‘g‘li
Toshkent kimyo-texnologiya instituti magistranti.
+99899-076-07-76,
https://doi.org/10.5281/zenodo.15345186
Annotatsiya. Ushbu maqolada bioparchalanuvchi polimerlarga qo‘yiladigan xalqaro
standartlar, ularning asosiy tamoyillari va ekologik baholash mezonlari tahlil qilinadi. Polimer
materiallarning biologik parchalanish qobiliyatini baholashda qo‘llaniladigan eng muhim
standartlar – ASTM D6400, EN 13432, ISO 17088 va boshqalar yoritiladi. Maqolada,
shuningdek, ushbu standartlarning global amaliyotdagi o‘rni va ularni joriy etishdagi
muammolar ko‘rib chiqilgan.
Kalit so’zlar: bioparchalanuvchi polimerlar, xalqaro standartlar, ekologik baholash,
ASTM D6400, EN 13432, ISO 17088.
АНАЛИЗ ТРЕБОВАНИЙ МЕЖДУНАРОДНЫХ СТАНДАРТОВ К
БИОРАЗЛАГАЕМЫМ ПОЛИМЕРАМ
Аннотация. В статье анализируются международные стандарты для
биоразлагаемых полимеров, их основные принципы и критерии экологической оценки.
Рассмотрены важнейшие стандарты, используемые для оценки биоразлагаемости
полимерных материалов, — ASTM D6400, EN 13432, ISO 17088 и др. В статье также
рассматривается роль этих стандартов в мировой практике и проблемы их внедрения.
Ключевые слова: биоразлагаемые полимеры, международные стандарты,
экологическая оценка, ASTM D6400, EN 13432, ISO 17088.
ANALYSIS OF INTERNATIONAL STANDARD REQUIREMENTS FOR
BIODEGRADABLE POLYMERS
Abstract. This article analyzes international standards for biodegradable polymers, their
basic principles and environmental assessment criteria. The most important standards used to
assess the biodegradability of polymeric materials are covered - ASTM D6400, EN 13432, ISO
17088, etc. The article also examines the role of these standards in global practice and the
problems of their implementation.
Keywords: biodegradable polymers, international standards, environmental assessment,
ASTM D6400, EN 13432, ISO 17088.
So‘nggi yillarda ekologik muammolar kuchaygani sababli, an’anaviy plastmassalarning
o‘rnini bosuvchi bioparchalanuvchi polimerlarga bo‘lgan talab oshmoqda. Biroq, ushbu
materiallarning bozordagi ishonchliligini ta’minlash va ularni ekologik toza deb tan olish uchun
qat’iy xalqaro standartlar zarur. Ushbu maqola ana shu standartlar tizimini o‘rganishga
bag‘ishlangan[1].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
6
Bioparchalanuvchi polimerlar tabiiy manbalardan olinadi va vaqt o‘tishi bilan
parchalanuvchi xususiyatga ega. Ular sanoat, qadoqlash, qishloq xo‘jaligi va tibbiyot kabi
sohalarda qo‘llaniladi va ekologik xavfsizligi bilan e’tiborga loyiqdir..
Bioparchalanuvchi polimerlar asosiy xom ashyolari tabiiy manbalardan olingan va
parchalanuvchi xususiyatga ega bo‘lgan polimerlardan iborat. Ular ekologik xavfsizlikka alohida
e’tibor qaratgan holda ishlab chiqariladi va vaqt o‘tishi bilan tabiiy omillar – namlik, issiqlik
yoki mikroorganizmlar ta’sirida parchalana oladi. Bioparchalanuvchi polimerlarning eng keng
tarqalgan turlari quyidagilar:
Polilaktid (PLA): makkajo‘xori yoki qand lavlagi kabi qishloq xo‘jaligi manbalaridan
olinadi va tez parchalanuvchanligi bilan ajralib turadi.
Poligidroksialkanoatlar (PHA): turli xil bakteriyalar tomonidan tabiiy ravishda sintez
qilinadi[2].
Kraxmal asosidagi polimerlar: tabiiy kraxmal asosida ishlab chiqariladi va ko‘pincha
qadoqlash materiallarida qo‘llaniladi[3-4].
Bioparchalanuvchi polimerlarni baholash uchun turli xalqaro tashkilotlar tomonidan
ishlab chiqilgan standartlar mavjud. Ulardan eng ko‘pchilik tomonidan tan olinganlari
quyidagilar:
- ASTM D6400 (AQSH)
- EN 13432 (Yevropa Ittifoqi)
- ISO 17088 (Xalqaro Standartlar Tashkiloti)
Ushbu standartlar biologik parchalanish, kompostlanish, ekotoksiklik va og‘ir metall
miqdori kabi omillarni baholashga yo‘naltirilgan(1-jadval).
1-jadval
Bioparchalnuvchi polimerlar uchun xalqaro standartlar va ularning tavsifi
Tashkilot
Standart raqami
Nomi
Tavsifi
ISO
ISO 17088:2021
Kompostlanadigan
plastiklar uchun
talablar
Sanoat kompostlashga yaroqli
plastiklar uchun talablar:
parchalanish, maydalanish,
toksiklik yo‘qligi.
ISO 14855-1/2
Kompostlash sharoitida
parchalanish
Aerob sharoitda
bioparchalanishni baholash
usuli.
ISO 18606:2013
Qadoqlash va organik
qayta ishlash
Organik qayta ishlash
(kompostlash) uchun yaroqli
qadoqlash uchun mezonlar.
ASTM
ASTM D6400
Kompostlanadigan
plastiklar uchun
yorliqlash
Aerob kompostlash uchun
yaroqli plastiklar uchun talablar
va belgilash.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
7
ASTM D5338
Kompostlash sharoitida
parchalanish
Aerob kompostlash sharoitida
parchalanishni sinash usuli.
ASTM D5988
Tuproqda parchalanish
Tuproqda bioparchalanishni
aniqlash usuli.
EN
EN 13432:2000
Kompostlanadigan
qadoqlash
Kompostlanadigan qadoqlash
uchun Yevropa standarti.
EN 14995:2006
Plastmassaning
kompostlanishini
baholash
Faqat qadoqlash emas, balki
barcha plastmassalarning
kompostlanishini baholash.
OECD
OECD 301 seriyasi
Tez parchalanish
testlari
Suv muhitida tez
parchalanishni aniqlash
usullari.
Xalqaro standartlar talabalaridagi quyidagi o‘ziga xos jihatlarni ko‘rishimiz mumkin:
ASTM D6400
Amerika standartiga ko‘ra, material 180 kun ichida sanoat kompostlash
sharoitida kamida 90% parchalanishi lozim
EN 13432
Yevropa standartiga ko‘ra, mahsulot 6 oy ichida 90% CO
2
ajratishi va 3 oy
ichida 90% qismini 2 mm dan kichik zarrachalarga parchalanishi lozim. Bundan tashqari, og‘ir
metall miqdori qat’iy chegaralangan
ISO 17088
Xalqaro standart bo‘lib, yuqoridagi ikkala yondashuvni uyg‘unlashtiradi.
Mikrobiologik faollik, parchalanish tezligi, kompost sifatiga ta’siri va toksikligi
baholanadi[5].
Tartibga solish va sertifikatlash masalalari bioplastika bozoriga jiddiy muammo
tug'diradi, chunki standartlashtirilgan qoidalar va aniq sertifikatlarning yo'qligi iste'molchilar va
ishlab chiqaruvchilar uchun chalkashliklarni keltirib chiqaradi. Yagona ko'rsatmalar to'plami
bo'lmasa, bozor parchalanadi va turli mintaqalar yoki mamlakatlar "bio-asosli" yoki "biologik
parchalanadigan" deb tasniflanadigan narsalarga turli xil talablarga ega bo'lishi mumkin. Misol
uchun, bir mamlakatda biologik parchalanadigan mahsulot sifatida sertifikatlangan mahsulot
boshqa mamlakatlarda bir xil standartlarga javob bermasligi mumkin, bu esa bioplastikani sotish
va tushunishda nomuvofiqliklarga olib keladi. Ushbu me'yoriy noaniqlik iste'molchilar
ishonchini susaytirishi va qabul qilishni sekinlashtirishi mumkin. Umumjahon e'tirof etilgan
standartlarning yo'qligi, shuningdek, ishlab chiqaruvchilarga muvofiqlik landshaftini
boshqarishni qiyinlashtiradi, kirish va kengaytirish uchun to'siqlar yaratadi. Barqaror o'sishga va
bioplastika bozorining keng tarqalishiga erishish uchun yagona me'yoriy-huquqiy baza va aniq,
izchil sertifikatlash jarayonlari zarur[6].
Shunday qilib, Bioparchalanuvchi polimerlarga xalqaro standartlar ekologik xavfsizlikni
ta’minlash va bozordagi ishonchni oshirishda muhim ahamiyatga ega. ASTM, EN va ISO
standartlarining uyg‘unlashtirilgan qo‘llanilishi orqali global ekologik barqarorlikka erishish
mumkin. Shu bois, har bir ishlab chiqaruvchi va import qiluvchi ushbu standartlarga rioya qilishi
zarur[7-8].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
8
REFERENCES
1.
J.Elmanov, Z.S.Sayfullayeva, M.Hamroqulov Bioparchalanuvchi polimerlarnining
xususiyatlari va tasniflanishi “Women in stem” international forum, 12-13 february,
2025, p 56-57
2.
Khodzhikariev, D., Khamrakulov, M., Sayfullayeva, Z., & Khamrakulov, G. (2023).
Commods research and classification characteristics of furniture products. Universum:
технические науки, (12-7 (117)), 62-65
3.
Ходжикариев, Д. М., Хамрокулов, М. Г., кизи Сайфуллаева, З. С., & Хамракулов, Г.
(2023). «Mebel xavfsizligi to‘gʻrisida»gi texnik reglament milliy normalarini xalqaro
standartlarga
uygʻunlashtirish
haqida. Журнал
химии товаров и народной
медицины, 2(5), 28-38
4.
Сайфуллаева, З. С., & Исматуллаев, П. Р. (2021). Сравнительный анализ требований
к показателям качества натурального мёда, приведенных в нормативных
документах. Universum: технические науки, (11-3 (92)), 80-85
5.
ISO 17088:2012. Specifications for Compostable Plastics.
6.
TÜV Austria – OK Compost Certification Program. https://www.tuv-at.be
7.
DIN
CERTCO
–
Certification
scheme
for
biodegradable
products.
8.
Biodegradable Products Institute (BPI) – Compostable Certification Program.
