2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
133
SO‘ROQ GAPLARNING STRUKTURAL TASNIFI
Zahro Mamadaliyeva
Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346692
Annotatsiya.
So‘roq gaplarning struktural tasnifi tahlil qilinadi. So‘roq gaplarning
turli strukturalari va ularning lingvistik tizimdagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. So‘roq gaplar,
tilshunoslikda nafaqat axborot olish vositasi sifatida, balki muloqotda ijtimoiy va psixologik
aspektlarni aks ettiruvchi muhim vosita sifatida o‘rganiladi. So‘roq gaplarning sintaktik
tashkiloti, semantik jihatlari va ularning kommunikatsion funktsiyalari batafsil tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
So‘roq gap, Struktura, Sintaksis, Semantika, Bilvosita so‘roq.
STRUCTURAL CLASSIFICATION OF INTERROGATIVE VERBS
Abstract.
The structural classification of interrogative sentences is analyzed. The
various structures of interrogative sentences and their place in the linguistic system are
considered. Interrogative sentences are studied in linguistics not only as a means of obtaining
information, but also as an important means of reflecting social and psychological aspects in
communication. The syntactic organization, semantic aspects of interrogative sentences and
their communicative functions are analyzed in detail.
Keywords:
Interrogative sentence, Structure, Syntax, Semantics, Indirect question.
Kirish
So‘roq gap so‘zlovchi uchun noma’lum bo‘lgan biror predmet, harakat-holat, belgi
haqidagi so‘roq ifodalanadi. So‘roq gaplar kutiladigan javob xarakteriga ko‘ra bir-biriga
qarama-qarshi bo‘lgan ikki guruhga bo‘linadi: Birinchi guruhga tasdiq yoki inkor talab
qiladigan so‘roq gaplar kiradi. Bunda so‘roq gap so‘roq olmoshlarisiz, intonatsiya yoki so‘roq
yuklamalari orqali hosil qilinadi. Gap tarkibida so‘zlovchi uchun noma’lum bo‘lgan narsa,
voqea-hodisa nomi uchraydi. Bunday so‘roq gaplar ko‘proq -mi yuklamasi yordamida hosil
bo‘ladi. Ular badiiy, publitsistik, ilmiy, so‘zlashuv uslublariga oid adabiyotlarda keng
qo‘llaniladi. -chi so‘roq yuklamasi yordamida tuzilgan so‘roq gaplar esa so‘zlashuv nutqi uchun
xarakterli bo‘lib, ko‘proq to‘liqsiz gaplar tarkibida qo‘llaniladi. -a yuklamasi yordamida
tuzilgan so‘roq gaplar ham so‘zlashuv nutqiga xos bo‘lib, to‘liq gaplar tarkibida ham, to‘liqsiz
gaplar tarkibida ham qo‘llanaveradi. Bu yuklama ba’zan mustaqil holda ham so‘roq gap bo‘lib
kelishi mumkin. Bu so‘zlovchi tinglovchi fikrini eshitmay yoki anglamay qolganda yuz beradi:
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
134
masalan, -A?- dedi eshon ko‘zlari baqrayib. Nahotki yuklamasi taajjub ifodalagan so‘roq gaplar
tarkibida keladi. Bunday gaplar ko‘proq badiiy, publitsistik, so‘zlashuv uslublarida qo‘llanadi.
Intonatsiya yordamida tuzilgan so‘roq gaplar ham so‘zlashuv nutqiga xos bo‘lib, ular
tarkibida shekilli, chog‘i kabi so‘zlar ham keladi. Bunday so‘roq gaplarda taxmin, gumon
ottenkasi bo‘ladi. Bundan tashqari nutqda ba’zan so‘zlovchi so‘roq javobini kutmasdan o‘z
fikrini davom ettiradi. Bu vaqt javob matn va vaziyatdan anglashilib turadi:
Endi buyoqqa qara; huv anavi madrasani ko‘rdingmi? Huv ana. Anashu yerdan
o‘tasan-u, muyulishga chiqasan.
So‘roq gap tarkibida birdan ortiq so‘roq olmoshlari ishtirok etishi ham mumkin. Bunda
so‘zlovchiga noma’lum bo‘lgan bir qancha narsa haqidagi so‘roq ifodalanadi.
Kim nima
to‘g‘risida gapirmoqchi?
So‘roq gaplar tarkibida qani? Olmoshi yordamida ham hosil qilinadi.
Bunday gaplarda, odatda, plmoshning ma’nosi qayerda so‘rog‘iga ma’nodosh bo‘ladi. Masalan,
Pullar qani?
Ularni qayoqqa gumdom qilding? yoki Ukang qani?
(So‘zlashuvdan) Ba’zan qani
so‘roq olmoshi kirish so‘z vazifasida kelib, ta’kidni kuchaytirish uchun xizmat qiladi: -
Qani,
xo‘sh nimalar bo‘ldi? Kim nima dedi? Qani, ayt-chi?
Ba’zan so‘roq gaplar ketma-ket kelib,
konkret javob talab qilmaydi. Ular faqat asar qahramonlarining ichki dunyosini to‘laroq ochish
uchun, fikrni ta’sirchan ifodalash uchun xizmat qiladi. Bunday so‘roq gaplar badiiy, so‘zlashuv,
publitsistik uslublarda ko‘p qo‘llanadi. Masalan
: Shohista!.. Bu qiz qayerda turadi? Men
ko‘rsam bo‘ladimi?
kabi. So‘roq gaplar rasmiy yuridik matnlarda deyarli qo‘llanmaydi. Ilmiy
uslubda so‘roqlarning qo‘llanish holati ancha keng va unumlidir. Matniy ko‘rinishlarda esa
ba’zan tadqiqot ob’ektini aniq tasavvur eetish uchun yoki ba’zan o‘quvchining diqqatini biror
masalaga tortish vositasi sifatida so‘roq gaplarga murojaat qilinadi. Masalan:
Buzga (muayyan)
hodisaning qaysi tomonlari noma’lum? Yoki Tenglama deb nimaga aytiladi?
So‘roq gaplar
so‘zlashuv nutqida so‘roq intonatsiyasi bilan aytiladi. Bunda so‘roq maxsus leksik-grammatik
vositalar orqali ifodalansa, kuchli ohang bilan aytiladi. Ohang ko‘tarilib boradi. Gap
urg‘usining qaysi gap bo‘lagiga tushishiga qarab, ohang o‘zgarishi mumkin. Masalan logik
urg‘u so‘roq gap boshidagi bo‘lakka tushsa, ohang pasayib boradi. Gap oxiridagi bo‘lakka
tushsa, ohang ko‘tarilib boradi. Gap o‘rtasidagi bo‘lakka tushsa, ohang ko‘tarilib, so‘ng
pasayadi. So‘roq olmoshlari yordamida tuzilgan so‘roq gaplarda ohang so‘roq olmoshida
ko‘tariladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
135
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mansurova, X. (2007). O‘zbek tili sintaksisi. Toshkent: O‘qituvchi.
2.
Rahmatullayev, A. (2003). O‘zbek tilining grammatikasi. Toshkent: O‘zbekiston
3.
Mirzaahmedov, A. (1996). O‘zbek tili: morfologiya va sintaksis. Toshkent: Fan.
4.
Shakirov, T. (2015). O‘zbek tili sintaksisining asosiy tamoyillari. Toshkent: O‘qituvchi.
5.
Xudoyberganova, S. (2012). Tilshunoslikka kirish. Toshkent: O‘zbekiston.
