RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
62
ZAMONAVIY KIMYO TA’LIMIDA MULTIMEDIA TEXNOLOGIYALARINING ROLI
VA TALABALARNING KOGNITIV KO‘NIKMALARI
Maxsudjon Umurzokovich Tilyabov
1
, Xamidov G‘ofur Fozil o‘g‘li
2
, Abdukarimova Marjona
Alisher qizi
1
1
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti Kimyo kafedrasi.
tilyabov_maq@mail.ru
2
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti tayancha doktoranti,
gofurhamidov93@gmail.com
Anotatsiya.
Maqolada kimyo ta’limida kognitiv rivojlanishni yaxshilash masalasi ko’rib
chiqilgan. Kognitiv rivojlanish, talabalarning bilim olish, analitik fikrlash, muammolarni hal qilish
va ijodiy yondashuv kabi qobiliyatlarini rivojlantirish jarayonidir. Kimyo fanida zamonaviy
texnologiyalar, masalan, interaktiv simulyatsiyalar, virtual laboratoriyalar va multimedia
resurslaridan foydalanish, talabalar bilimini yaxshilashga va ularning kognitiv qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu maqolada pedagogik yondashuvlar va metodlarning
ahamiyati, shuningdek, kognitiv rivojlanishning o‘lchovlari va baholash tizimi muhokama qilinadi.
Kognitiv rivojlanishning ta’lim jarayonidagi roli va innovatsion texnologiyalarni integratsiya
qilishning talabalarning tafakkurini va bilim olish jarayonini qanday yaxshilashga imkon berishi
tahlil qilinadi.
Kalit so
‘
zlar:
Kognitiv rivojlanish, kimyo ta’limi, innovatsion texnologiyalar, virtual
laboratoriyalar, interaktiv simulyatsiyalar, pedagogik metodlar, ta’lim jarayoni, bilim olish,
analitik fikrlash, ta’lim texnologiyalari, kognitiv qobiliyatlar.
Kirish.
Multimedia texnologiyalarining kimyo ta’limiga integratsiyalashuvi o‘quvchilarning
murakkab kimyoviy tushunchalarni o‘rganishi va ular bilan o’zaro munosabatini tubdan o‘zgartirdi.
Interaktiv videolar, virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar, kengaytirilgan taqlidiy aniqlik (AR) va
imo-ishoralarga asoslangan tizimlarni o‘z ichiga olgan ushbu texnologiyalar tanqidiy fikrlash,
muammolarni hal qilish va vizualizatsiya kabi kognitiv ko‘nikmalarni yaxshilashi ko‘rsatildi. Bu
javob ushbu texnologiyalarning zamonaviy kimyo taʼlimidagi oʻrni va ularning oʻquvchilarning
bilim qobiliyatiga taʼsirini oʻrganib, bir qancha tadqiqot ishlaridan olingan tushunchalarga
asoslanadi.
Virtual laboratoriyalar va simulyatsiyalar
Virtual laboratoriyalar kimyo ta’limida kuchli vosita sifatida paydo bo‘lib, talabalarga virtual
muhitda tajriba o‘tkazish imkoniyatini beradi. Ushbu laboratoriyalar an’anaviy amaliy tajribalarga
xavfsiz va tejamkor alternativ bo‘lib, talabalarga murakkab kimyoviy hodisalarni interaktiv va
qiziqarli tarzda o‘rganish imkonini beradi.
Bir tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, virtual laboratoriyalar kimyoviy kontekstda ma’lumotni tahlil
qilish, baholash va sharhlash imkonini berish orqali talabalarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini
sezilarli darajada yaxshilashi mumkin [1]. Boshqa bir tadqiqotda esa, virtual laboratoriyalar
talabalarning molekulyar tuzilmalar va reaktsiyalar kabi mikroskopik darajadagi tushunchalarni
yanada chuqurroq o‘rganish tajribasini taqdim etish orqali tushunishlarini yaxshilashi mumkin [2].
Xususan kimyoviy tushunchalarni o‘rgatishda ayniqsa simulyatsiyalar samarali ekanligi
isbotlangan. Masalan, kimyoviy muvozanatni o‘rgatish uchun kompyuter simulyatsiyalaridan
foydalanish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, simulyatsiya bilan o‘zaro aloqada
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
63
bo‘lgan talabalar reaktiv va mahsulot kontsentratsiyasi o‘rtasidagi bog‘liqlik kabi asosiy
tushunchalarni yaxshiroq tushunishlarini ko‘rsatdilar [3]. Xuddi shunday, titrlash tushunchalarini
o‘rgatishda virtual haqiqatdan (VR) foydalanish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, VR
laboratoriyalaridan foydalangan talabalar an’anaviy laboratoriyalardan foydalanganlarga qaraganda
yuqori kognitiv yutuqlarga ega [4].
Kengaytirilgan haqiqiylik (AR) va harakatga asoslangan tizimlar
Kengaytirilgan haqiqiylik (AR) ham kimyo taʼlimida tobora koʻproq qoʻllanila boshlandi, bu
oʻquvchilarga uch oʻlchovli molekulyar tuzilmalar va kimyoviy reaksiyalarni tasavvur qilish va ular
bilan oʻzaro taʼsirlashish qobiliyatini taklif etadi. AR texnologiyasi murakkab kimyoviy
tushunchalarni tushunish uchun muhim bo‘lgan fazoviy fikrlash va vizualizatsiya ko‘nikmalarini
yaxshilashi ko‘rsatilgan [5].
Kimyoviy bog‘lanishni o‘rgatishda AR dan foydalanish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot AR
ilovasidan foydalangan talabalar vizualizatsiya va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarida sezilarli
yaxshilanishni ko‘rsatishini aniqladi. Simulyatsiya va molekulyar vizualizatsiyani imo-ishoralarga
asoslangan o‘zaro ta’sirlar bilan birlashtirgan imo-ishoraga asoslangan tizimlardan foydalanish
bo’yicha yana bir tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, bu tizimlardan foydalanadigan talabalar an’anaviy
sinfda o‘rganish bilan shug‘ullanadiganlarga qaraganda yaxshiroq ta’lim natijalariga erishgan [2].
Interaktiv multimedia va pedagogik agentlar
Matn, tasvir, animatsiya va simulyatsiyalarni birlashtirgan interaktiv multimedia modullari
ham o‘quvchilarning kimyo fanini o‘rganishdagi tushunchasi va motivatsiyasini oshirishi
ko‘rsatildi. Ushbu modullar ko‘pincha pedagogik agentlarni o‘z ichiga oladi, ular o‘quvchilarni
murakkab tushunchalar bo‘yicha boshqaradigan va ularning ishlashi haqida fikr bildiradigan virtual
o‘qituvchilardir.
Elektrokimyoni o‘qitishda pedagogik agent bilan interfaol multimedia modulidan foydalanish
bo‘yicha o’tkazilgan tadqiqot shuni ko’rsatdiki, moduldan foydalangan talabalar oksidlanish va
qaytarilish reaksiyalari kabi asosiy tushunchalarni tushunishda sezilarli yaxshilanishlar kuzatilgan
[6]. Interaktiv videodisk laboratoriya kurslaridan foydalanish bo‘yicha yana bir tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, ushbu kurslardan foydalangan talabalar imtihonlarda o‘rtacha 12% va testlarda 10%
yaxshilanishni ko‘rsatdilar [7].
Faol ishtirokni targ
‘
ib qilishda multimedianing roli
Multimedia texnologiyalari, shuningdek, talabalarga amaliy izlanish va hamkorlik qilish
imkoniyatini berib, kimyoni o‘rganishda faol ishtirok etishni rag‘batlantirishi ko‘rsatildi. Misol
uchun, o‘rta maktab kimyo darslarida kompyuter simulyatsiyalaridan foydalanish bo’yicha
o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, simulyatsiyalar o‘quvchilar o‘rtasida faol ishtirok va
hamkorlikni rag‘batlantirib, yaxshi o‘rganish natijalariga olib keladi [8].
O‘qituvchilargacha bo‘lgan ta’limda virtual laboratoriyalardan foydalanish bo‘yicha yana bir
tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, virtual laboratoriyalardan foydalangan talabalar o‘quv metodologiyasini
yaxshiroq tushunishgan va fizik laboratoriya ishlarida faollikni oshirishgan.1-rasm. [9]. Ushbu
topilmalar shuni ko‘rsatadiki, multimedia texnologiyalari faol ishtirok etishni va kimyoviy
tushunchalarni chuqurroq tushunishni ragbatlantirish uchun zarur bo‘lgan yanada interaktiv va
dinamik o‘quv muhitini yaratishi mumkin.
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI 7-8-MAY 2025-YIL
64
1-rasm
Kognitiv qobiliyatlarga ta’siri
Multimedia texnologiyalarining o‘quvchilarning kognitiv qobiliyatlariga ta’siri yaxshi
hujjatlashtirilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ushbu texnologiyalar kimyoda muvaffaqiyatga
erishish uchun zarur bo‘lgan tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va vizualizatsiya
ko’nikmalarini oshirishi mumkin.
Misol uchun, yashil kimyo ta’limida YouTube integratsiyalashgan interaktiv videolardan
foydalanish bo‘yicha tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ushbu videolardan foydalangan talabalar tanqidiy
fikrlash qobiliyatlarida sezilarli yaxshilanishlarni ko‘rsatdi [10]. O‘rta maktab kimyo ta’limida
virtual laboratoriyalardan foydalanish bo‘yicha yana bir tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, virtual
laboratoriyalardan foydalangan talabalar tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini
yaxshilagan.
Xuddi shunday, kimyoviy elektrolitik hujayra kursida AR-ga asoslangan eksperimental
o‘qitishdan foydalanish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, AR dan foydalanadigan
talabalar kognitiv qobiliyatning amaliy o‘lchovi bo‘yicha yaxshiroq ishlashgan, bu muammoni hal
qilish va tanqidiy fikrlash qobiliyatlari yaxshilanganligini ko‘rsatadi [11].
Kamchiliklar va cheklovlar
Kimyo ta’limida multimedia texnologiyalarining afzalliklari aniq bo‘lsa-da, ularni qo‘llashda
qiyinchiliklar va cheklovlar ham mavjud. Asosiy muammolardan biri bu texnologiyalarni sinfga
samarali integratsiya qilish uchun o‘qituvchilarni tayyorlash va texnik yordamga muhtojlikdir [12].
Bundan tashqari, yuqori sifatli multimedia resurslarini ishlab chiqish katta vaqt va resurslarni talab
qiladi, bu ko‘plab o’qituvchilar uchun to‘siq bo‘lishi mumkin [13].
Yana bir qiyinchilik - bu raqamli chalg‘itish potentsiali, chunki talabalar o‘rganish
mazmuniga emas, balki texnologiyaning o‘ziga ko‘proq e’tibor berishlari mumkin [12]. Biroq,
tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, multimedia texnologiyalari to‘g‘ri qo‘llanilganda, o‘rganish tajribasini
buzish o‘rniga, yaxshilashi mumkin [8].
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, multimedia texnologiyalari zamonaviy kimyo ta’limida o‘zgaruvchan
rol o‘ynab, o‘quvchilarning bilim qobiliyatlari va faolligini oshirishning innovatsion usullarini taklif
etadi. Virtual laboratoriyalar, simulyatsiyalar, AR, imo-ishoralarga asoslangan tizimlar va interaktiv
multimedia modullari murakkab kimyoviy tushunchalarni tushunish uchun zarur bo‘lgan tanqidiy
“TABIIY FANLAR: DOLZARB MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMLARI”
65
fikrlash, muammolarni hal qilish va vizualizatsiya ko‘nikmalarini oshirish uchun ko’rsatildi. Ularni
qabul qilishda qiyinchiliklar mavjud bo’lsa-da, ushbu texnologiyalarning afzalliklari ularni yanada
interaktiv va samarali o‘quv muhitini yaratishga intilayotgan o‘qituvchilar uchun qimmatli vositaga
aylantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alhashem, F., Alfailakawi, A. (2023). Technology-enhanced learning through virtual
laboratories in chemistry education. Contemporary Educational Technology, 15(4), ep474.
2.
Aldosari, S. S., Ghita, B., Marocco, D. (2022). A gesture-based educational system that
integrates simulation and molecular visualization to teach chemistry. International Journal of
Emerging Technologies in Learning (IJET), 17(04), 194–211.
3.
Ernawati, D., Ikhsan, J. (2021). Fostering students’ cognitive achievement through
employing virtual reality laboratory (VRL). International Journal of Online and Biomedical
Engineering (iJOE), 17(13), 44–58.
4.
Khan, S., Chan, V. (2011). An exploration of digital representations in chemistry
education. Journal of the Research Center for Educational Technology, 7(2), 2–37.
5.
Kubilienė, E., Ruzienė, N., Žilionytė, K., Radveikienė, I. (2024). Digital support in
chemistry education: The DISTINCT project experience. Eureka: Social and Humanities, 3, 61–71.
6.
Mahbub, S., Wafik, H. M. A., Uddin, M. A., Rahman, M. (2024). Integration of
technology in chemistry education at university level. Cognizance Journal, 4(7), 9–19.
7.
Mukama, E., Byukusenge, P. (2023). Supporting student active engagement in chemistry
learning with computer simulations. Journal of Learning for Development, 10(3), 427–439.
8.
Nguyễn, M. Đ., Nguyen, V. Q. (2024). Application of augmented reality in chemistry
education: A systemic review based on bibliometric analysis from 2002 to 2023. International
Journal of Education in Mathematics, Science and Technology, 12(3), 1415–1434.
9.
Nuraeni, D., Darmawan, C. (2024). Using virtual laboratory to improve student’s critical
thinking ability in learning chemistry in high school. Journal of Electrical Systems, 18(1).
10.
Osman, K., Lee, T. T. (2014). Impact of interactive multimedia module with pedagogical
agents on students’ understanding and motivation in the learning of electrochemistry. International
Journal of Science and Mathematics Education, 12(2), 395–421.
11.
Sumanik, N. B., Arismunandar, A., Nurhikmah, N., Indrawati, N. (2024). Green
chemistry learning transformation: YouTube-integrated interactive video to improve critical
thinking skills. Indonesian Journal of Educational Development, 5(3), 346–357.
12.
Treadway, W. J. (1996). The multimedia chemistry laboratory: Perception and
performance. Journal of Chemical Education, 73(9), 876–878.
13.
Zhang, P., Li, J., Chang, J., Li, S., Cai, S. (2020). A comparative study of the influence of
interactive AR-based experiential teaching on cognitive ability in a chemical electrolytic cell
course. 2020 International Symposium on Educational Technology (ISET).
