508
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
12–14 YOSHLI FUTBOLCHILARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI ASOSIDA
MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH
YO‘LLARI
Toshpolatova Dono Ergashevna
Oriental universiteti talabasi.
Mamadaliyev Sardorbek Abdurahmonovich
Oriental universiteti katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15399139
Annotatsiya. Ushbu maqolada 12–14 yoshli yosh futbolchilarning fiziologik va
psixologik rivojlanish xususiyatlari tahlil qilinib, ular asosida maxsus jismoniy va texnik
tayyorgarlikni takomillashtirishga doir metodik yondashuvlar bayon etilgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bu yoshdagi sportchilarda o‘sish sur’ati, mushak-skelet
tizimining shakllanishi va koordinatsion qobiliyatlar faol rivojlanayotgani sababli,
mashg‘ulotlar individual yondashuv asosida tashkil etilishi zarur. Maqolada futbolchilarning
jismoniy va texnik salohiyatini oshirishga qaratilgan ilmiy asoslangan tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Yosh futbolchilar, fiziologik xususiyatlar, maxsus tayyorgarlik, texnik
harakatlar, jismoniy rivojlanish, chidamlilik, koordinatsiya, tezlik, sport mashg‘ulotlari,
psixologik barqarorlik, mashg‘ulot yuklamasi, o‘sish davri, reaksiya, biologik yondashuv, futbol
texnikasi.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СПЕЦИАЛЬНОЙ ФИЗИЧЕСКОЙ И
ТЕХНИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ ЮНЫХ ФУТБОЛИСТОВ 12–14 ЛЕТ НА
ОСНОВЕ ИХ ФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ
Аннотация. В статье рассматриваются физиологические особенности юных
футболистов в возрасте 12–14 лет и предлагаются пути совершенствования их
специальной физической и технической подготовки. Показано, что в этом возрасте
наблюдаются значительные различия в темпах роста, развитии координации и
мышечной силы, что требует индивидуализированного подхода к тренировочному
процессу. Статья содержит научно обоснованные рекомендации для повышения
эффективности тренировок.
Ключевые слова: Юные футболисты, физиологические особенности, специальная
подготовка, технические действия, физическое развитие, выносливость, координация,
скорость, спортивные тренировки, психологическая устойчивость, тренировочная
нагрузка, период роста, реакция, биологический подход, техника футбола.
WAYS TO IMPROVE SPECIAL PHYSICAL AND TECHNICAL TRAINING OF 12–14-
YEAR-OLD FOOTBALL PLAYERS BASED ON THEIR PHYSIOLOGICAL
CHARACTERISTICS
Abstract. This article analyzes the physiological and psychological development of 12–
14-year-old football players and outlines methods for improving their special physical and
technical training. The study finds that due to significant individual variations in growth,
coordination, and muscular development at this age, training programs must be personalized.
The article provides scientifically supported recommendations aimed at enhancing the
physical and technical capabilities of young athletes.
Keywords: Young football players, physiological characteristics, special training,
technical actions, physical development, endurance, coordination, speed, sports training,
509
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
psychological stability, training load, growth phase, reaction, biological approach, football
technique.
Kirish.
Futbol jahon miqyosida eng ommabop sport turlaridan biri bo‘lib, unda yuqori
natijalarga erishish uchun sportchining jismoniy, texnik va psixologik tayyorgarligi muhim
ahamiyatga ega. 12–14 yosh oralig‘i esa sportchilar uchun o‘sishning faol bosqichi bo‘lib, bu
davrda organizmda fiziologik o‘zgarishlar, mushak-skelet tizimi rivoji, va koordinatsion
qobiliyatlar jadal rivojlanadi. Shu boisdan ham, bu yoshdagi futbolchilar uchun mashg‘ulotlar
mazmuni, yuklamasi va davomiyligi ularning individual xususiyatlariga moslashtirilgan bo‘lishi
zarur.
Mavzuning dolzarbligi.
Bugungi kunda futbol maktablari va akademiyalarida
mashg‘ulot olib borayotgan yosh sportchilar soni keskin ortib bormoqda. Bu holat ularning
texnik va jismoniy salohiyatini ilmiy asoslangan metodlar bilan shakllantirish zarurligini
ko‘rsatadi. Ayniqsa, 12–14 yosh oralig‘i futbolchining keyingi faoliyatida hal qiluvchi rol
o‘ynaydigan bosqich hisoblanadi.
Ilmiy yangiligi.
Tadqiqotda ilk marotaba 12–14 yoshli futbolchilarning biologik yoshi,
jismoniy imkoniyatlari, ruhiy holati, koordinatsion va reaksiya ko‘rsatkichlari asosida
mashg‘ulot tizimi ishlab chiqildi. Ushbu tizim futbolchilarga bir xil emas, balki
shaxsiylashtirilgan yondashuvni taklif qiladi.
Maqsad va vazifalar.
Tadqiqotning asosiy maqsadi – 12–14 yoshdagi yosh
futbolchilarning fiziologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ularning maxsus jismoniy va
texnik tayyorgarligini takomillashtirishdir.
Asosiy vazifalar:
A)
O‘sish sur’ati va mushak kuchining tahlili
B)
Koordinatsiya, chidamlilik va tezlik sifatlarini o‘rganish
C)
Texnik harakatlarni yoshga mos holda o‘zlashtirish metodikasini ishlab chiqish
D)
Motivatsiya va psixologik barqarorlikni shakllantirish
Fiziologik o‘zgarishlar.
12–14 yosh davri o‘sishning eng jadal bosqichlaridan biri
bo‘lib, bu davrda organizmda quyidagi muhim o‘zgarishlar yuz beradi:
A)
Bo‘y va vaznning keskin ortishi
: Odatda o‘g‘il bolalarda bu davrda bo‘y 6–9 sm,
vazn esa 5–8 kg atrofida ortadi. Bu esa harakat muvozanatini vaqtincha izdan chiqarishi
mumkin.
B)
Mushak massasining oshishi
: Gormonlar ta’sirida mushaklar faol rivojlanadi, lekin
ular hali to‘liq funksional kuchga ega emas. Bu esa mushaklar charchashiga va ortiqcha yuklama
berishda zo‘riqishlarga olib kelishi mumkin.
C)
Suyaklarning mo‘rtligi
: Suyak to‘qimalari tez o‘sadi, lekin minerallashuvi sekin
kechadi, bu esa jarohatlanish xavfini oshiradi. Ayniqsa, tizzalar va tovonlarda og‘riq (Osgood-
Schlatter sindromi) kuzatilishi mumkin.
Amaliy maslahat
: Shu sababli mashg‘ulotlar individual monitoring asosida o‘tkazilishi
va ortopedik profilaktikani inobatga olgan holda rejalashtirilishi lozim.
Jismoniy ko‘rsatkichlar.
Yosh futbolchilar uchun jismoniy ko‘rsatkichlarning to‘g‘ri
shakllanishi keyingi sport faoliyati uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi:
A)
Chidamlilik (aerob baza)
: 12–14 yosh – yurak-qon tomir tizimi faol rivojlanadigan
davr. Shu bois kislorod almashinuvi asosida mashqlar (yugurish, intervalli yugurish) foydalidir.
510
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
B)
Tezlik va reaksiya
: Neyro-muskulyar bog‘lanmalar faollashadi. Bu yoshda
sportchilar harakatga tez moslasha oladi, demak, qisqa masofali spurtlar, tezlik-reaksiya
mashqlari juda samarali.
C)
Koordinatsiya
: Fazoviy harakatlar va qaror qabul qilish qobiliyatlari rivojlanadi. Bu
esa pozitsiyani tez o‘zgartirish, to‘pni aniqlik bilan boshqarish uchun asosdir.
Amaliy maslahat
: Jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlariga har doim reaksiya,
koordinatsiya, chidamlilik va tezlikni uyg‘unlashtirgan mashqlarni kiritish zarur. Texnik
harakatlar. Futbol texnikasi bu yoshda shakllanadi. Sportchilarda harakat stereotiplari hosil
bo‘lishi uchun ko‘p takrorli, lekin murakkab bo‘lmagan mashqlar muhim:
A)
Uzatmalar va qabul qilish
: Har xil masofalardan aniq pas berish va qabul qilish
texnikasi. Mashqlar: “devorga pas berish”, “juftlikda paslar”.
B)
To‘pni nazorat qilish
: Tovon, boldir, son, ko‘krak va bosh bilan to‘pni qabul qilish
va olib yurish.
C)
Dribbling va fintlar
: Chap/o‘ng oyoq bilan yurish, raqibni aldash harakatlari. Bu
orqali harakat elastikligi va kombinatorika shakllanadi.
D)
Zarbalar
: Qarshi darvozaga to‘pni kuchli va aniq yo‘llash. Past yuklama bilan
takrorlanadigan zarbalar texnika sifatini oshiradi
Amaliy maslahat
: Har bir texnika elementi alohida mashqlar orqali o‘rgatilib, real o‘yin
sharoitida qo‘llanilishi kerak.
Psixofiziologik omillar. Bu yoshda sportchining ruhiy holati o‘zgaruvchan bo‘ladi.
Ularda quyidagilar kuzatiladi:
A)
Motivatsiya va diqqatni jamlash
: Bu yoshdagi bolalar diqqatni uzoq saqlay
olmaydi. Shuning uchun treninglar qisqa bloklarga bo‘linib, qiziqarli tarzda tashkil etilishi
kerak.
B)
O‘ziga ishonch va stressga bardoshlilik
: O‘zaro raqobat va murabbiy bahosi asosiy
omil. Musobaqa tajribasi psixologik barqarorlikni oshiradi.
C)
Ijobiy muhit va rag‘bat
: Maqtov, kichik sovrinlar, etakchi qilib tayinlash bolalarda
o‘ziga bo‘lgan ishonchni kuchaytiradi.
D)
Amaliy maslahat
: Har bir mashg‘ulot motivatsion elementlarga ega bo‘lishi kerak.
Trener sportchini shaxs sifatida qadrlashi va rivojlanishini muntazam kuzatib borishi kerak.
Mashg‘ulot strukturasi. To‘g‘ri tuzilgan mashg‘ulot sportchining salomatligi va o‘sishini
ta’minlaydi. Tavsiya etiladigan tuzilma:
A)
Qizish (10–15 daqiqa)
: Yengil yugurish, mashqlar, bo‘g‘imlarni faollashtirish,
reaksiya o‘yinlari.
B)
Asosiy yuklama (30–40 daqiqa)
: Jismoniy tayyorgarlik + texnika mashqlari.
Individual yondashuv asosida kuch, chidamlilik va texnika aralash tarzda beriladi.
C)
Tiklanish (10–15 daqiqa)
: Engil cho‘zilish mashqlari, dam olish, muhokama va
psixologik tahlil.
Amaliy maslahat
: Haftada kamida 3 marta mashg‘ulot, mashg‘ulotlar davomida yurak
urish tezligi va nafas olish ritmi monitoringi foydali.
•
Har bir futbolchi uchun yuklama individual tarzda belgilanadi
•
Haftasiga 2–3 marta tezlik va chidamlilik mashqlari
•
Texnikani kam yuklamali, ko‘p takrorli mashqlar orqali mustahkamlash
•
Reaksiyani rivojlantiruvchi o‘yinlar kiritish
•
Psixologik rag‘bat va kichik o‘yinlar orqali motivatsiyani oshirish
511
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Ishning metodologiya.
Tadqiqot empirik kuzatuv, eksperiment va nazariy tahlil asosida
olib borildi. Ikkita guruh shakllantirildi: an’anaviy mashg‘ulotlar olib
Metodologiya.
Tadqiqotda 12–14 yoshli futbolchilarning jismoniy va texnik rivojlanishi
empirik kuzatuv, nazariy tahlil, eksperimental metod va statistik tahlil asosida o‘rganildi.
Eksperimentda ikki guruh ishtirok etdi: biri an’anaviy mashg‘ulot metodikasi asosida,
ikkinchisi esa takomillashtirilgan, individual fiziologik xususiyatlarga moslashtirilgan
mashg‘ulotlar asosida shug‘ullandi. 8 haftalik eksperimentdan so‘ng natijalar taqqoslandi va
ikkinchi guruh sportchilari ko‘rsatkichlarining sezilarli yaxshilanganligi kuzatildi.
Tadqiqot natijalari
12–14 yosh oralig‘i futbolchilar uchun texnik va jismoniy
ko‘nikmalarni shakllantirishda eng muhim davr ekanini ko‘rsatdi. Shaxsiy fiziologik
xususiyatlarga asoslangan mashg‘ulotlar:
ortiqcha zo‘riqishning oldini oladi,
motivatsiyani oshiradi,
koordinatsiya, chidamlilik va texnikani samarali rivojlantiradi.
Mashg‘ulotlarning optimal davomiyligi, yuklama intensivligi va dam olish intervallarini
ilmiy asosda rejalashtirish orqali sportchilarning umumiy jismoniy va ruhiy holati yaxshilanadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, 12–14 yoshli yosh futbolchilarning fiziologik va psixofiziologik
xususiyatlarini chuqur o‘rganish asosida ishlab chiqilgan metodik yondashuvlar ularni sog‘lom,
samarali va xavfsiz tayyorlashga xizmat qiladi. Tadqiqot davomida aniqlangan individual o‘sish
sur’atlari, mushak-skelet tizimi rivoji, koordinatsion qobiliyatlar va ruhiy barqarorlik holati
asosida tuzilgan mashg‘ulotlar tizimi futbolchilarning texnik, jismoniy va psixologik
tayyorgarligini kompleks tarzda rivojlantirish imkonini beradi.
Shuningdek,
trening
jarayonlarida
yuklamaning
individualizatsiyasi,
harakat
stereotiplarini shakllantiruvchi ko‘p takrorli mashqlar, plyometrik va tezlikka asoslangan
mashqlar orqali sportchilarda portlovchi kuch, chidamlilik va reaksiya tezligi samarali
rivojlanadi. Psixologik barqarorlikni oshirishga qaratilgan motivatsion muhit, kichik
musobaqalar va murabbiy tomonidan berilgan ijobiy turtkilar esa sportchilarda o‘ziga bo‘lgan
ishonchni mustahkamlaydi.
Umuman olganda, maqolada taklif etilgan metodik yondashuvlar yosh futbolchilarni
zamonaviy sport talablari asosida tayyorlashda muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat
qiladi hamda ularning kelajakdagi yuksak sport yutuqlari uchun mustahkam poydevor yaratadi.
REFERENCES
1.
M.X.MIRJAMOLOV ADAPTIV JISMONIY TARBIYA VA SPORT (o`quv qo`llanma)
Chirchiq – 2020
2.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL TURIZMINI
RIVOJLANTIRISH VA O‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY TURISTLARGA
AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 12. – С. 835-839.
3.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich Y. Z. O‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //International scientific
journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH. – 2024. – Т. 3.
512
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
4.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O ‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG
‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
//Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 1253-1262.
5.
PULATOV, LAZIZ A; ,SYSTEM OF PERSONALITY DEVELOPMENT IN HIGHER
EDUCATION
INSTITUTIONS,Mental
Enlightenment
Scientific-Methodological
Journal,5,03,316-323,2024
6.
Ilhom X. Abdullayev. IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL OF GRECO-ROMAN JUNIOR WRESTLERS / MENTAL ENLIGHTENMENT
SCIENTIFIC – METHODOLOGICAL JOURNAL. ISSN: 2181-1547 (E) / 2181-6131 (P)
Vol. 5 No. 08 (2024): Vol.05, Issue08, 2024
7.
BOLTAEYV. A.A.SCIENTIFIC AND THEORETICAL ANALYSIS OF AGGRESSION
IN STUDENTS OF MIDDLE SCHOOL AGE,"Spectrum Journal of Innovation, Reforms
and Development",1,111-116,7,2023,SCIENTIFIC AND THEORETICAL ANALYSIS
OF AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE.
8.
DEVELOPMENT OF AGILITY IN FEMALE STUDENTS THROUGH BASKETBALL
GAME ELEMENTS Umida Abdulla qizi Eshmanova THE MULTIDISCIPLINARY
JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY- VOLUME-4, ISSUE-12.
9.
Muidinov M.R, Technical Training In Belbogli Kurash Wrestling Through Coordination
Exercises Development. Mental Enlightenment Scientific – Methodological Journal, 2024
vol (05), 106-115.
10.
Muydinov M.R. The importance of mobile technologies in enhancing technical and
tactical preparation in belt wrestling. Multidisciplinary Journal of Science and Technology
VOLUME-4, ISSUE-12 INDIA. 17-23.
11.
Mamadaliyev, S., & Yallaqayev, Z. (2024). O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI
AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG‘ULOTLARINI
TASHKIL
ETISHDAGI
O‘ZIGA
XOS
YONDOSHUVLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1253-1262.
12.
Mamadaliyev, S., & Yallaqayev, Z. (2024). O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA
AYLANTIRISH
CHORA-TADBIRLARI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 835-839.
13.
Abdullayev
Ilhom
Xushnudovich.
ANALYZING
THE
COMPETITIVE
PERFORMANCE
OF
GRECO-ROMAN
WRESTLING
ATHLETES
(http://econferencezone.org/index.php/ecz/article/view/2387) / International Conference
on Developments in Education Hosted from Saint Petersburg, Russia https:
econferencezone.org Aug 23rd 2023.
14.
Abdullaev Ilkhom Khushnudovich. DEVELOPMENT OF SPECIAL PHYSICAL
TRAINING OF GRECO-ROMAN WRESTLERS WITH THE HELP OF SPECIAL
SIMULATORS / 17th-TECH-FEST-2023 International Multidisciplinary Conference
Hosted from Manchester, England https://conferencea.org 25th August 2023.
15.
Soliyev Sanjarbek Shuhratjon o‘g‘li FUTBOLCHILARNING IRODAVIY SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISH ORQALI MUSOBAQA OLDI HAVOTIRINI KAMAYTIRISH
ResearchBib IF-2023: 11.01/ ISSN: 3030-3753 / Volume 2 Issue 4
513
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
16.
Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar 2024 4-son Jismoniy tarbiya va sport yo‘nalishlari bo‘yicha
kasbiy ijodiy imtihonlarni o'tkazishda zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash metodikasi
341- 345 Sanjarbek Soliyev
17.
International Journal of Advance Scientific Research “Mass participation in sports is an
effective way to Improve women's health” 249-255 MASS PARTICIPATION IN
SPORTS IS AN EFFECTIVE WAY TO IMPROVE WOMEN'S HEALTHKhaidarova
18.
Rahmanova, D. A. (2023). 3-7 YOShLI BOLALARNING SOG ‘LOMLAShTIRUVChI
GIMNASTIKA
VA
XOREOGRAFIYA
BILAN
ShUG
‘ULLANIShINING
SAMARADORLIGI.
Namangan davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi
, (8), 606-614.
19.
RAHMANOVA, D. (2024). JISMONIY TARBIYA DARSLARIDA OLIY TA’LIM
MUASSASALARI
TALABALARINI
JISMONIY
SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISH.
News of the NUUz
,
1
(1.8), 150-152.
20.
Ma’murbekova, G. (2024). YUQORI MALAKALI SAMBOCHI QIZLARNI
FUNKSIYANAL XOLATIGA TEZKOR KUCHNING TA’SRI. Modern Science and
Research, 3(12), 1387-1390.
21.
Ma’murbekova, G. (2024). IMPROVING THE SPEED AND AGILITY OF NATIONAL
WRESTLERS. Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(12), 34-37.
