2203
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
12–14 YOSHLI YOSH BOKSCHILARNING FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI
ASOSIDA MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK TAYYORGARLIKNI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Anvarov Shuxrat Ismagilovich
Oriental universiteti magistranti.
Xudayberdiyev Nodirbek Abdullayevich
Oriental universiteti dotsenti.
Mamadaliyev Sardorbek Abdurahmonovich
Oriental universiteti katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332153
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 12–14 yoshli yosh bokschilarning fiziologik xususiyatlari
tahlil qilinib, ular asosida maxsus jismoniy va texnik tayyorgarlikni takomillashtirish usullari
yoritilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu yoshdagi sportchilarda individual o‘sish
sur’atlari va biologik rivojlanish farqlari mavjud bo‘lganligi sababli, mashg‘ulot jarayonini
individual yondashuv asosida tashkil etish zarur. Maqolada bokschilarning texnik va jismoniy
holatini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy asoslangan tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Yosh bokschilar, fiziologik xususiyatlar, maxsus tayyorgarlik, texnik
harakatlar, jismoniy rivojlanish, koordinatsiya, chidamlilik, portlovchi kuch, sport
mashg‘ulotlari, reaksiyaviy tezlik, mashg‘ulot yuklamasi, o‘sish bosqichi, harakat faolligi,
biologik yondashuv, boks texnikasi.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ СПЕЦИАЛЬНОЙ ФИЗИЧЕСКОЙ И
ТЕХНИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ ЮНЫХ БОКСЁРОВ 12–14 ЛЕТ НА ОСНОВЕ ИХ
ФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются физиологические особенности
юных боксёров 12–14 лет и предлагаются пути совершенствования их специальной
физической и технической подготовки. Учитывая индивидуальные темпы роста и
развития в этом возрасте, обоснована необходимость персонализированного подхода к
тренировочному процессу. В статье приведены научно обоснованные рекомендации по
улучшению физической и технической подготовки.
Ключевые слова:
Юные боксёры, физиологические особенности, специальная
подготовка, технические действия, физическое развитие, координация, выносливость,
взрывная сила, спортивные тренировки, скорость реакции, тренировочная нагрузка,
период роста, двигательная активность, биологический подход, техника бокса.
WAYS TO IMPROVE SPECIAL PHYSICAL AND TECHNICAL TRAINING OF 12–14-
YEAR-OLD BOXERS BASED ON THEIR PHYSIOLOGICAL CHARACTERISTICS
2204
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Abstract.
This article analyzes the physiological characteristics of 12–14-year-old boxers
and presents methods to improve their special physical and technical training. The findings show
that due to the individualized nature of growth and development at this age, a personalized
approach to training loads is essential. The article provides scientifically grounded
recommendations to enhance physical and technical performance in young boxers.
Keywords:
Young boxers, physiological characteristics, special training, technical
actions, physical development, coordination, endurance, explosive strength, sports training,
reaction speed, training load, growth phase, motor activity, biological approach, boxing
technique.
Kirish:
Sportning texnikaga asoslangan turlaridan biri bo‘lgan bokschilikda yosh
sportchilarning tayyorgarlik darajasi ularning kelajakdagi yutuqlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa, 12–14 yoshdagi bokschilar organizmida yuzaga keladigan fiziologik va
psixologik o‘zgarishlar jismoniy faollik, texnik mahorat va musobaqa samaradorligiga katta
ta’sir qiladi.
Bu yoshda mushak-skelet tizimining shakllanishi, asab tizimining faollashuvi va o‘sish
sur’atining oshishi kuzatiladi. Shu sababli mashg‘ulotlarda yuklamani individual tarzda
rejalashtirish, koordinatsion qobiliyatlarni rivojlantirish va texnikani puxta egallash bo‘yicha
metodik yondashuvlar zarur hisoblanadi.
Mavzuning dolzarbligi:
Bugungi kunda boks sporti nafaqat professional darajada, balki
maktab va sport maktablarida ham keng miqyosda rivojlanmoqda. Ayniqsa, bolalar va o‘smirlar
sportida boksni tanlayotgan yoshlar soni yil sayin ortib bormoqda. Bu holat ushbu sport turi
bo‘yicha zamonaviy va ilmiy asoslangan tayyorgarlik tizimini yaratishni taqozo etmoqda.
Xususan, 12–14 yosh oralig‘i sportchilar hayotida fiziologik va psixologik jihatdan sezilarli
o‘zgarishlar yuz beradigan bosqich bo‘lib, bu jarayon mashg‘ulotlar samaradorligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi.
Mazkur davrda bolalar organizmida o‘sish spurti, mushak va suyak tizimining
shakllanishi, yurak-qon tomir tizimining faollashuvi, hamda markaziy asab tizimining sezilarli
darajada o‘zgarishi kuzatiladi. Shu bilan birga, sportchilarning irodaviy sifatlari, o‘ziga ishonchi
va musobaqaviy ruhiy barqarorligi ham endigina shakllana boshlaydi. Bu esa mashg‘ulot
jarayonida bir xillikdan voz kechib, har bir sportchining individual xususiyatlariga
moslashtirilgan yondashuv zarurligini anglatadi.
Shuningdek, sportchilarning texnik va jismoniy tayyorgarlik darajasi, aynan shu
bosqichda, ya’ni 12–14 yosh oralig‘ida shakllanadi. Bu esa keyinchalik ularning sportdagi
yutuqlari va sog‘lom rivojlanishi uchun asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
2205
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Shu sababli ham yosh bokschilar uchun zamonaviy, ilmiy asoslangan, fiziologik
xususiyatlarga mos tayyorgarlik metodikasini ishlab chiqish sport nazariyasi va amaliyoti uchun
nihoyatda dolzarb masalalardan biridir.
Mavzuning ilmiy yangiligi:
Ushbu tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda 12–14
yoshli yosh bokschilarning organizmidagi fiziologik va psixofiziologik xususiyatlar kompleks
tarzda o‘rganildi va ular asosida maxsus jismoniy hamda texnik tayyorgarlikni
takomillashtirishga qaratilgan yangi yondashuv ishlab chiqildi. Ilgari qo‘llanilgan metodikalarda
odatda yoshi bir xil bo‘lgan sportchilarga bir xil yuklamalar berilishi ko‘zda tutilgan bo‘lsa, bu
ishda esa har bir sportchining biologik yoshi, rivojlanish sur’ati, organizmning yuklamaga
bo‘lgan javobi, ruhiy holati va koordinatsion qobiliyati inobatga olindi.
Tadqiqotda ishlab chiqilgan mashg‘ulot tizimi, sportchining jismoniy tayyorgarligini
faqatgina umumiy yondashuv orqali emas, balki shaxsiylashtirilgan (individual) rejalashtirish
asosida olib borishni taklif qiladi. Bu modelda mashg‘ulotlar davomiyligi, yuklamaning
murakkabligi va psixologik qo‘llab-quvvatlash holatlari birgalikda hisobga olinadi. Amaliy
eksperimentlar yordamida bu yondashuvning natijadorligi asoslab berildi. Shu jihatdan, mazkur
ish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham yangilikka ega.
Mavzuning maqsadi:
Tadqiqotning asosiy maqsadi — 12–14 yoshli yosh
bokschilarning fiziologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish hamda ularning jismoniy va texnik
tayyorgarligini samarali takomillashtirish uchun ilmiy asoslangan, amaliyotga yo‘naltirilgan
metodik tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir. Bu orqali yosh sportchilarning salomatligini
saqlagan holda ularni
musobaqalarga tayyorlash
tizimini
yanada takomillashtirish
rejalashtirilgan.
Mavzuning vazifalari:
Tadqiqot maqsadidan kelib chiqib, bir necha asosiy vazifalar
belgilab olindi. Avvalo, 12–14 yoshdagi bokschilarning organizmidagi somatik o‘zgarishlar,
o‘sish sur’ati va mushak kuchining rivojlanish dinamikasini tahlil qilish lozim bo‘ldi.
Shuningdek, ularning koordinatsiya, portlovchi kuch, chidamlilik va reaksiya tezligi kabi
sportga oid asosiy jismoniy ko‘rsatkichlari chuqur o‘rganildi.
Tayyorlov bosqichida texnik harakatlarni o‘zlashtirish jarayoni va uning yoshga mos
xususiyatlari ham alohida tahlil qilindi. Ruhiy-irodaviy holat, sportchining o‘ziga bo‘lgan
ishonchi va mashg‘ulotga nisbatan motivatsiyasi hamda bularning texnik tayyorgarlikka ta’siri
o‘rganildi. Natijada, fiziologik xususiyatlarga asoslangan maxsus mashg‘ulot tizimi yaratilib, u
eksperiment asosida sinovdan o‘tkazildi va ilmiy jihatdan asoslandi.
Asosiy qism: O‘sish va somatik rivojlanish,
12–14 yoshda bokschilarda o‘sish spurti
(tezlashtirilgan o‘sish davri) boshlanadi. Bu bosqichda suyaklar tez o‘sadi, ammo yetarlicha
mustahkam emas.
2206
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Tezkor harakatlar va kuchli zarbalar ko‘pligi sababli jarohatlanish xavfi yuqori. Shuning
uchun mashg‘ulotlar individual fiziologik imkoniyatlarga moslashtirilgan bo‘lishi zarur.
Muskullar kuchi va chidamlilik.
Boksda kuch va chidamlilik muhim ahamiyatga ega.
12–14 yoshdagi sportchilarda dinamik kuch statik kuchga nisbatan tezroq rivojlanadi. Bu yoshda
yurak-qon tomir tizimi hali to‘liq shakllanmagan bo‘lishi mumkin, shuning uchun aerob va
anaerob yuklamalar balansda berilishi kerak.
Koordinatsiya va tezlik.
Koordinatsion qobiliyatlar bu yoshda faol rivojlanadi. Boks
texnikasini o‘zlashtirish uchun muvozanat, fazoviy orientatsiya va tezkor qaror qabul qilish
ko‘nikmalari zarur. Mashg‘ulotlarda reaksiya tezligini oshiruvchi topshiriqlar, murakkab
harakatlar ketma-ketligini bajarish mashqlari qo‘llanilishi kerak.
Psixofiziologik holat.
Yosh bokschilarda motivatsiya va ruhiy tayyorgarlik hali
rivojlanayotgan bo‘ladi. Treninglar vaqtida individual yondashuv, ijobiy rag‘bat va psixologik
barqarorlikni oshirishga qaratilgan mashg‘ulotlar samarali hisoblanadi.
Mashg‘ulot davomiyligi va yuklamaning individualizatsiyasi.
Mashg‘ulotlar 60–75
daqiqa davom etishi, har bir sportchining rivojlanish darajasi va biologik yoshi hisobga olinishi
kerak. Yuklamaning bosqichma-bosqichligi, tiklanish intervallarining to‘g‘ri rejalashtirilishi
muhim.
Amaliy tavsiyalar: Yuklama individualizatsiyasi:
Har bir sportchining o‘sish sur’ati va
salomatligi inobatga olinishi zarur.
Portlovchi kuch mashqlari:
Haftada 2–3 marta plyometrik va kuch-tezlik mashqlari.
Texnikani o‘rgatish:
Ko‘p takroriy, kam yuklama bilan bajariladigan mashqlar orqali
texnikani mukammallashtirish.
Reaksiyaviy o‘yinlar:
Reaksiya va koordinatsiyani oshirishga qaratilgan juftlik o‘yinlari.
Psixologik muhit:
Rag‘bat, kichik musobaqalar va maqtov orqali ishonch va
motivatsiyani oshirish.
Optimal davomiylik:
10–15 daqiqa qizish, 30–40 daqiqa asosiy yuklama, 10–15 daqiqa
tiklanish.
Ko‘rsatma tavsiyalar:
Yosh bokschilar bilan ishlashda mashg‘ulotlarni 60–75 daqiqalik
struktura asosida tashkil etish tavsiya etiladi. Mashg‘ulotning boshlanishida umumiy qizish
mashqlari, o‘rtasida texnik va kuchga doir asosiy mashg‘ulotlar, yakunida esa tahlil va tiklanish
mashg‘ulotlari joy olishi kerak. Treninglar davomida individual yondashuvga alohida e’tibor
qaratilishi, har bir sportchining biologik rivojlanish darajasi va tayyorgarlik holatiga qarab
yuklama belgilanishi zarur.
Portlovchi kuchni rivojlantirish uchun haftasiga ikki yoki uch marotaba plyometrik
mashqlardan foydalanish maqsadga muvofiq.
2207
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
Texnik harakatlar esa ko‘p takrorli, ammo past yuklamali uslubda mashq qilingani
ma’qul, bu orqali harakat stereotiplari to‘g‘ri shakllanadi. Mashg‘ulotlarga qiziqarli elementlar,
masalan, reaksiya va koordinatsiyani rivojlantiruvchi o‘yinlar kiritilishi kerak. Bu nafaqat
jismoniy, balki psixologik jihatdan ham sportchining mashg‘ulotga jalb etilishini ta’minlaydi.
Motivatsion muhit, murabbiyning ijobiy yondashuvi va kichik musobaqalar orqali
sportchilarning o‘ziga bo‘lgan ishonchi oshiriladi. Shu bilan birga, tiklanish davrlariga e’tibor
berish, dam olish intervallarini to‘g‘ri rejalashtirish ham sportchining holatiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Umuman olganda, boks sporti bo‘yicha 12–14 yoshli yosh sportchilar bilan ishlashda
fiziologik, psixologik va texnik omillarni uyg‘unlashtirgan kompleks yondashuv zarurdir.
Metodologiya:
Tadqiqotda 12–14 yoshli bokschilarning jismoniy va texnik rivojlanishi
empirik kuzatuvlar, nazariy tahlil, eksperimental metod va statistik tahlil asosida o‘rganildi.
Eksperimentga ikki guruh jalb qilindi: an’anaviy mashg‘ulotlar olib borgan guruh va
takomillashtirilgan metodika asosida shug‘ullangan guruh. 8 haftalik kuzatuvdan so‘ng natijalar
solishtirildi.
Xulosa
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki: 12–14 yosh — yosh bokschilarda koordinatsiya, portlovchi
kuch va texnik harakatlarni shakllantirish uchun eng qulay davr hisoblanadi.Fiziologik
xususiyatlarga asoslangan yondashuv mashg‘ulotlarda ortiqcha zo‘riqishni oldini oladi,
sportchilarning salomatligini saqlaydi va natijadorlikni oshiradi.Texnik mashqlarni bosqichma-
bosqich, ko‘p takroriy, ammo past yuklama bilan bajarish orqali to‘g‘ri harakat stereotiplarini
shakllantirish mumkin.Psixologik tayyorgarlik, motivatsion muhit va murabbiyning individual
yondashuvi yosh sportchilarda ishonch va musobaqaviy barqarorlikni ta’minlaydi.Mashg‘ulot
davomiyligi, yuklama intensivligi va tiklanish vaqtlari mutanosib tarzda tashkil etilganda,
sportchilarning umumiy jismoniy holati yaxshilanadi.
Xulosa qilib aytganda, maqolada taklif etilgan metodik yondashuvlar yordamida yosh
bokschilarni sog‘lom, xavfsiz va samarali tarzda tayyorlash mumkin. Bu esa ularning sportda
yuqori yutuqlarga erishishiga zamin yaratadi.
REFERENCES
1.
M.X.MIRJAMOLOV ADAPTIV JISMONIY TARBIYA VA SPORT (o`quv qo`llanma)
Chirchiq – 2020
2.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 835-839.
2208
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4
3.
Abduraxmonovich M. S., Yusupovich Y. Z. O ‘ZBEKISTONDA SPORT EKSTRIMAL
TURIZMINI RIVOJLANTIRISH VA O ‘ZGARUVCHAN TURISTLARNI DOIMIY
TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI //International scientific
journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH. – 2024. – Т. 3.
4.
Mamadaliyev S., Yallaqayev Z. O ‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI
QATLAMLARIDA
SPORT-SOG
‘LOMLASHTIRISH
TURIZMI
MASHG
‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR //Modern
Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 12. – С. 1253-1262.
5.
PULATOV, LAZIZ A; ,SYSTEM OF PERSONALITY DEVELOPMENT IN
HIGHER
EDUCATION
INSTITUTIONS,Mental
Enlightenment
Scientific-
Methodological Journal,5,03,316-323,2024
6.
Ilhom X. Abdullayev. IMPROVEMENT OF THE SPECIAL PHYSICAL TRAINING
MODEL
OF
GRECO-ROMAN
JUNIOR
WRESTLERS
/
MENTAL
ENLIGHTENMENT SCIENTIFIC – METHODOLOGICAL JOURNAL. ISSN:
2181-1547 (E) / 2181-6131 (P) Vol. 5 No. 08 (2024): Vol.05, Issue08, 2024
7.
BOLTAEYV.
A.A.SCIENTIFIC
AND
THEORETICAL
ANALYSIS
OF
AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE SCHOOL AGE,"Spectrum Journal of
Innovation, Reforms and Development",1,111-116,7,2023,SCIENTIFIC AND
THEORETICAL ANALYSIS OF AGGRESSION IN STUDENTS OF MIDDLE.
8.
DEVELOPMENT
OF
AGILITY
IN
FEMALE
STUDENTS
THROUGH
BASKETBALL GAME ELEMENTS Umida Abdulla qizi Eshmanova THE
MULTIDISCIPLINARY JOURNAL OF SCIENCE AND TECHNOLOGY-
VOLUME-4, ISSUE-12.
9.
Muidinov M.R, Technical Training In Belbogli Kurash Wrestling Through
Coordination
Exercises
Development.
Mental
Enlightenment
Scientific
–
Methodological Journal, 2024 vol (05), 106-115.
10.
Muydinov M.R. The importance of mobile technologies in enhancing technical and
tactical preparation in belt wrestling. Multidisciplinary Journal of Science and
Technology VOLUME-4, ISSUE-12 INDIA. 17-23.
