1253
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
O‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI AXOLI QATLAMLARIDA
SPORT-SOG‘LOMLASHTIRISH TURIZMI MASHG‘ULOTLARINI TASHKIL
ETISHDAGI O‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR
Mamadaliyev Sardorbek Abduraxmonovich
Oriental universiteti katta o‘qituvchi.
Yallaqayev Zokir Yusupovich
Oriental universiteti magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14570475
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda ichki sport-sog‘lomlashtirish turizmni
turlari, shakllanishi va rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan mos tabiiy geografik joylar,
sport turizmi mashg‘ulotlarini o‘tkazish bo‘yicha metodik ko‘rsatma va amaliy tavsiyalar
berilgan. Shuningdek sport turizmini tashkil etishdagi mavsumiylik xususiyatlari joyning tabiiy
sharoitlarni xisobga olish lozim bo‘lgan masalalar o‘rin olgan.
Kalit so‘zlar:
ichki turizm, sport turizmi, tog‘ turizmi, suv turizmi, turizm, velo turizm, afto
turizm, ot turizmi, havo turizmi, turizm mashg‘ulotlari, sayohat, yo‘riqchi, ekzotika, dayving,
rafting, paraplan.
SPECIFIC APPROACHES TO ORGANIZING SPORTS AND HEALTH TOURISM
ACTIVITIES AMONG DIFFERENT POPULATION GROUPS IN THE CONDITIONS
OF UZBEKISTAN
Abstract.
This article provides methodological recommendations for conducting sports
tourism activities, which are important for the formation and development of domestic tourism.
The seasonal nature of the organization of sports tourism also raises issues that need to
take into account the natural conditions of the place.
Keywords:
domestic tourism, sports tourism, mountain tourism, water tourism, tourism,
travel, velo tourism, afto tourism, horse tourism, air tourism, tourism training, travel, guide,
exotic, daywing, rafting, paraplan.
КОНКРЕТНЫЕ ПОДХОДЫ К ОРГАНИЗАЦИИ СПОРТИВНО-
ОЗДОРОВИТЕЛЬНОГО ТУРИЗМА СРЕДИ РАЗЛИЧНЫХ ГРУПП НАСЕЛЕНИЯ В
УСЛОВИЯХ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация.
В данной статье приводятся методические указания и практические
рекомендации по проведению спортивно-туристской деятельности, подходящих
природно-географических мест, имеющих важное значение для видов, становления и
развития внутреннего спортивно-оздоровительного туризма в Узбекистане. Также
существуют вопросы сезонности при организации спортивного туризма, который должен
учитывать природные условия места.
1254
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ключевые слова:
внутренний туризм, спортивный туризм, горный туризм, водный
туризм, туризм, велосипедный туризм, автотуризм, конный туризм, воздушный туризм,
туристическая деятельность, путешествия, гид, экзотика, дайвинг, рафтинг, параплане.
Ishning kirish qismi.
Respublikamizda turizm sohasini rivojlantirish, hududlarda turistik va unga yo‘ldosh
infratuzilmani kengaytirish, turistik mahsulotlarni diversifikatsiya qilish va yangi turizm
obyektlarini yaratish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirilmoqda va sezilarli ijobiy natijalarga
erishilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 5 yanvardagi PF-5611-son
“O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi Farmoniga 1-ilova “2019-2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini
rivojlantirish Konsepsiyasi”da mamlakatda turizmni rivojlantirishga qaratilgan muhim vazifalar
belgilab berilgan. Chunonchi unda ichki turizmni rivojlantirish bo‘yicha ham alohida dasturlar
ishlab chiqish belgilab qo‘yilgan. Bugungi kunda geografiya, tarix, jismoniy tarbiya hamda turizm
yo‘nalishi talabalari uchun dala amaliyotlari hamda turli sport-sog‘lomlashtirish turizmi
mashg‘ulotlari tashkillashtirilmoqda. Shuning uchun yosh avlodni jismoniy barkamol va
ma’naviy yetuk inson qilib tarbiyalash vositalaridan biri sifatida ichki sport-sog‘lomlashtirish
turizmni rivojlantirishga katta e‘tibor qaratilib bunda sport turizmi elementlaridan
foydalanilmoqda.
Ishning dolzarbligi.
Respublikamizda turli axoli qatlamlarini sport-sog‘lomlashtirish
turizmiga jalb qilish orqali sog‘lom turmush tarzini ommaviy ravishda rivojlantirish.
Izox: Mavzuyimizni dolzarbligi shundaki sport-sog‘lomlashtirish turizmi bu avvalo,
sog‘lik sari yo‘l demakdir. Bazi bir kassaliklarni davolashda dori darmon qabul qilishdan ko‘ra
sayohatga chiqish, tabiatni tomosha qilish, toza kislarodga boy xavodan nafas olish va quyoshning
ultrabinafsha nurlari insonga foydaliroq ekanligi o‘z isbotini topib bormoqda. Sayohatlar, ko‘proq
yurib turish insonlar uchun muhim davo, kasalliklarni oldini olish va qutulishning eng muhim
vositasi sifatida meditsinada foydalanib kelinmoqda.
Ishning maqsadi.
Respublikamizning turli hududlarida va turli axoli qatlamlariga
ommaviy ravishda sport turizmi turlarini tanishtirish.
Sog‘lom turmush tarzini sport-sog‘lomlashtirish turizmiga jalb qilish orqali ommaviy
shakllantirish, har xil kasalliklarni davolovchi, sayrlardagi shifobaxsh tog‘ o‘simliklari, iqlim
xususiyati va yurtimizning yangi sport-sog‘lomlashtirish joylariga ega maskanlarini aniqlash.
Ishning vazifalari.
Yirik shaharlardan uzoqda toza havoda sport-sog‘lomlashtirish turizmi
bilan shug‘ullanish orqali turli axoli qatlamlarini xar tomonlama sog‘ligini mustaxkamlash,
1255
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
irodasini shakllantirish, ruxiyatini tetiklash orqali o‘zlarida xayotiy xarakatga kerakli energiyani
yeg‘ib olishlarini sport-sog‘lomlashtirish turizmi orqli ta’minlash.
Yurtimizda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, axolining jismoniy tarbiya va ommaviy
sportga jalb qilish orqali amalga oshirilmoqda. Bu targ‘ibotni amalga oshirishda sport-
sog‘lomlashtirish turizmining juda xam katta axamiyati bor.
O‘zbekiston Respublikasining Qonunchilik palatasi tomonidan 2019-yil 16-aprelda qabul
qilingan Senat tomonidan 2019-yil 21-iyunda ma‘qullangan turizm to‘g‘risidagi qonunining ishga
tushishi turizm hujjatlari , shakllari, turlari, turistik industriyadagi xizmatlarning turlari,
turistlarning va gidlarning (gid-tarjimonlarning), ekskursiya yetakchilarining va yo‘riqchi-yo‘l
boshlovchilarning malakasini sertifikatlashtirish to‘g‘risidagi qonundan kelib chiqqan xolda
ishning dolzarbliglari tanlab olindi.
Turizm, turli davlatlarda har xil yo‘nalishda rivojlantirilmoqda. Bunga bir qancha davlatlar
katta xarajatlar orqali erishayotgan bo‘lsa, qolganlari shu joyning tabiiy imkoniyatlaridan
foydalanish orqali erishmoqda. Turistlarni faqat bir yo’l bilan jalb etishdan ko‘ra bir nechta
yo‘nalishlar orqali jalb etish va turli loyihalarni ishlab chiqish har qanday davlatga katta daromad
keltirishi mubolag‘a emas. Shuning uchun ham turistik sayoxatlarni kompleks holda tashkil etish
masalalari dolzarbligi oshib bormoqda. Аyniqsa, tabiiy sharoitlarni mavjudligi bu sayoxatlarni
amalga oshirishga ijobiy turtki bo‘ladi. Hozirgi vaqtda ko‘pgina mamlakatlarning barqaror
rivojlanish kontseptsiyasida sport-sog‘lomlashtirish turizmining alohida o’rni bor. Xalqaro
mutaxassislar turli mintaqalarning rivojlanishida sport-sog‘lomlashtirish turizmining ahamiyati
juda ham yuqori ekanligini alohida e’tiborga olmoqdalar. Mamlakatimizning so‘lim maskanlarida
sport-sog‘lomlashtirish turizmining turli tarmoqlarini rivojlantirish uchun imkoniyatlar talaygina.
Hozirda O‘zbekiston xalqaro sport-sog‘lomlashtirish turizmi raqobatchilik kurashida
yutqazmoqda. Shulardan kelib chiqib, biz O‘zbekistonda xalqaro sport-sog‘lomlashtirish
turizmining o‘chog‘i bo‘lishi mumkin bo‘lgan tabiiy geografik sharoitlari qulay maskanlarimizdan
keng foydalangan holda bu sohani rivojlanishi yo‘lida amalga oshirish kerag bo‘lgan ishlar xaqida
maqsadli tizimli xarakatlarni boshlashimiz lozim.
Sayrlar, sayohatlar insonda jismoniy tarbiyasini, madaniyati, aql zakovatini va harakatlar
muvofiqligini shakllantiradi. Mamlakatimiz o‘zining keng va xilma-xil landshaftlari tufayli
ekstremal sport turlari uchun juda ko‘p imkoniyatlarni taqdim etadi, vaholanki bu sport turlari
mamlakatda hali yangilik hisoblanadi. O‘zbekiston tabiati faol dam olish turlarini sevuvchilar
uchun juda qulay maskan bo‘lib xizmat qiladi.
Ishning ilmiy ko‘rsatma natijasi.
Tadqiqot natijasida adabiyotlarni o‘rganib ularni
umumlashtirgan holatda sport-sog‘lomlashtirish turizmini mashg‘ulotlarini quyidagicha turlarga
ajratish mumkin:
1256
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
1.
Piyoda yurish tog‘ turizmi.
Bu turizm bilan shug‘ullangan inson eng avvalo yurish
orqali tanasidagi qon aylanishining yaxshilanishiga, inson kislarod bilan tirik, tog‘ xavosi tozza
kislarodga to‘yingan, tanani kislarodga to‘yintirishga va ertalabgi quyosh nurida tana o‘zi uchun
kerakli ozuqa (D vitamin) olishiga erishadi.
Go‘zal manzaralari ichida Bir kunlik va ko‘p kunlik
yayov yurish, alpinizm, tog‘ g‘orlariga tashriflar, 3000 dan 4000 metrgacha bo‘lgan balandlikdagi
tog‘ cho‘qqilarining hayratlanarli manzarasi, aholisi iliq va mehmondo‘st bo‘lgan an’anaviy uzoq
tog‘ qishloqlari, noyob nabotot, endemik va nodir yo‘qolib ketish xavfi ostida turgan hayvonlar,
go‘zal sharsharalar, tog‘ ko‘llari va toshqin tog‘ daryolarini alohida taʼkidlab o‘tish joiz. Tog’
turizmi-alpinizm, g‘or turizmi-speologiya, bunday sayohatlarga maxsus tayyorgarlikka ega
bo‘lgan sayohatchilarning tog‘ cho‘qqilarini egallash hamda g‘orlarni o‘rganish bo‘yicha
sayohatlari xaqida ham gapirib o‘tish joiz deb topdim.
O‘zbekiston tog‘lari alpinizm, tog‘ turizmi va qoyaga chiqish kabi faol dam olish turlarini
sevuvchilar uchun juda jozibali maskan sanaladi. Mamlakat hududining katta qismini asosan
tekisliklar egallaydi, ammo o‘lkaning ko‘pgina mintaqalarida Tyan-Shan va Pomir tog‘
tizmalarining g‘arbdan sharqqa tomon cho‘zilgan zanjirlari ham joylashgan.
O‘zbekistonning mashhur tog‘li hududidan biri – Chimyon tog‘lari, eng yuqori cho‘qqisi
3309 metrli Katta Chimyon cho‘qqisidir. Mazkur hudud ko‘plab toqqa chiqish yo‘llari, piyoda
yurish, qoyaga chiqish yo‘llari, ot minish marshrutlari, tog‘ chang‘isi yo‘laklari va boshqalar
uchun xizmat qiladigan hudud sanaladi. Bu yerda uchta tog‘-chang‘i kurortlari – Chimyon,
Bildirsoy va Amirsoy joylashgan bo‘lib, ular turli xil qishki sport turlarini sevuvchilarni o‘ziga
jalb qilib kelmoqda. Chang‘i mavsumi dekabr oyining oxiridan boshlab mart oyining o‘rtalariga
to‘g‘ri keladi. Tog‘ chang‘isi uchun eng yaxshi vaqt fevral hisoblanadi.
Boysun tog‘ tizmasidagi Boysun buloq (amplitudasi 1415 m), festivalnaya-Ledopadnaya
(-580 m) va Ural (-565 m) kabi chuqur g‘orlar, Qulasoy, Langar va Gulkam daralarining g‘aroyib
manzaralari, Zomindagi Turkiston tog‘ tizmasi shimoli-g‘arbiy qoyalarining shifobaxsh havosi –
sayyohlar va hayajon izlovchilarning misli ko‘rilmas sonini o‘ziga jalb qila oladigan maskanlar
qatoriga kiradi.
2.
Suv turizmi.
O‘zbekiston dengizga yoki okeanga chiqa olmaydigan sanoqli davlatlardan
biridir hisoblanadi, ammo shunga qaramasdan sport suv turizmi uchun juda ko‘p suvli hududlari
mavjud – bular G‘arbiy Tyan-Shan etaklarida joylashgan Chorvoq chuqur suv havzasi, son-
sanoqsiz toshqin daryolari va dengizga o‘xshash ulkan Aydarko‘l, Sudoche va Toshkent dengizi
kabi ko‘llar. Bu yerda dam olayotganda shamol tezligida skuterda uchish yoki katamaranda atrofni
ko‘rib chiqish mumkin. Ekstremal dam olishni yaxshi ko‘radiganlar uchun ko‘plab turoperatorlar
Chotqol, Pskem, Ugam, Sirdaryo kabi daryolar va boshqa ko‘plab joylarda rafting qilishni taklif
etishadi.
1257
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Suv turizmi, dayving ya’ni suv havzalariga maxsus moslamalarda qayiq, yaxta, sayohatga
chiqish, suv osti o‘simliklar va hayvonotlari dunyosini o‘rganishga chiqish ham insonga o‘zgacha
zavq beradi albatta maxsus tayyorgarlik bilan suv turizmini ushbu turi bilan shug‘ullanish
maqsadga muvofiq.
3.
Havo turizmi.
O‘zbekistonda havo turizmi bilan yani, paraplanda deyarli yilning
istalgan vaqtida uchishingiz mumkin, yagona cheklov yomg‘irdir, chunki paraplanning qanoti
matodan qilingan. Yilning eng mashhur vaqti bu yoz, va eng yaxshi uchish joyi mamlakat tog‘lari
hisoblanadi. Paraplanda uchish uchun eng mashhur joy Toshkentdan 60 km masofada joylashgan
Chorvoq suv ombori atroflari hisoblanib, parvozni professional ustoz bilan yoki maxsus
tayyorgarlikni o‘tgandan so‘ng mustaqil ravishda bajarish mumkin. Paraplanda uchishdan
tashqari, bu yerda havo sharida sayohat qilishga ham yetarlicha tabiiy sharoitlar bor. Parvoz
paytida suv omboriga va atrofdagi tog‘li cho‘qqilarga ajoyib manzara ochiladi va yuqoridan
kuzatilgandagi tabiatning go‘zalligidan inson tanasi va hissiyotlari yetarlicha zavqlana olishi
mumkin bo‘ladi.
4
. Alpinizm va qoyalarga chiqish.
O‘zbekistonning ulkan tog‘li hududlari alpinizm,
qoyalarga chiqish va muzga ko‘tarilish sport turlari uchun aynan mo‘ljallangan desak mubolag‘a
bo‘lmaydi. O‘zbekiston alpinistlik va qoyalarga chiqish federatsiyasi o‘z veb-sahifasida
O‘zbekistonning 34 ta baland tog‘laridagi 74 yo‘nalishlar haqida eslatib o‘tadi, ularning balandligi
3099 m dan 4326 m gacha, shundan 15 ta yo‘nalish 4 a yoki 4 b darajasida, 9 ta yo‘nalish 5 a yoki
5 b darajadagi qiyinchiliklarga va faqat bitta yo‘nalish 6 a qiyinchilik darajasiga ega yo‘nalish
ekanligi xaqida ma’lumotlar bergan.
Alpinizm, qoyalarga chiqish va muzga ko‘tarilishning asosiy yo‘nalishlari asosan G‘arbiy
Tyan-Shanda joylashgan: Maydontol tizmasi, Pskem tizmasi va Chotqol tizmasi. Har yili bu
erlarda alpinizm va qoyalarga tirmashib chiqish bo‘yicha ochiq musobaqalar tashkil qilinib
o‘tkazib kelinmoqda. Albatta ushbu sport turizmi bilan maxsus tayyorgarligi bosqichlaridan
o‘tgandan keyin shug‘llanish tavsiya etiladi.
5.
Ot turizmi.
Mashhur naslli, asl zotli O‘zbek otlarini ko‘rish, milliy ot sporti
musobaqalarini tomosha qilish va naslli ot minishdan beqiyos tanaga va xissiyotlarimizga
quvonchni his etish uchun ot turizmi sporti bilan shug‘ullanish uchun O‘zbekistonga tashrif
buyuradigan sayyohlar soni ortib bormoqda.
Miloddan avvalgi II asrdanoq Farg‘ona ( Davon) vodiysidan jang otlari Xitoy imperatori
armiyasi uchun Ipak yo‘li bo‘ylab olib chiqib ketilganligi ot sportini, ot turizmi va otlarga et’ibor
O‘zbekistonda rivojlanganligidan dalolat berishi tarixdan ma’lum. Toshkent shahridan unchalik
uzoq bo‘lmagan go‘zal vodiyda, Katta va Kichik Chimyon etagida 1600 metr balandlikda, ot
sportini sevuvchilar uchun mo‘ljallangan “Chimyon Oromgohi” kurort majmuasi joylashgan.
1258
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bu yerda siz dam olish maskanining go‘zal atrof-tevarakni aylanib chiqishingiz mumkin.
Tajribali ustozlar endi boshlovchilarga otlarni qanday boshqarishni o‘rgatadilar, mohir
chavandozlar esa mahoratini oshirishlari mumkin.
Dam olish maskanidan Chotqol va Ko‘ksu daryolari bo‘ylab Bildirsoy tizmasi atrofida ot
minishingiz mumkin. Tajribali chavandozlar uchun eng mashhur yo‘nalishlardan biri bu Ugam
tizmasining shimoliy yon bag‘rida, Pskem tog‘li daryosi bo‘yidagi yo‘nalish hisoblanadi. Ot
safarining davomliligi 7-10 kunni tashkil etish mumkin. Ot minish turli xil va o‘zgaruvchan
nabotot va hayvonot dunyosiga ega bo‘lgan qo‘riqlanadigan hududlarda o‘tkaziladi. Shuningdek,
Ugam-Chotqol milliy bog‘ining Po‘latxon platosi yaqinida, G‘arbiy Tyan-Shan tog‘larida, Nurota
tizmasi va Aydarko‘l ko‘llarida ham bir necha kunlik otliq sayohatlari bo‘lib o‘tadi.
Hisor tizmasi tog‘larida ot minish yo‘nalishlari alohida qiziqish uyg‘otadi. Ular
Qashqadaryo viloyatining kichik tog‘ qishloqlaridan boshlanadi va Surxondaryo daryosi
vodiyidagi hududlarda tugaydi. Yo‘nalishlarning eng yuqori nuqtalari 4000 metrga yetishi
mumkin. Yo‘l davomida sayyohlar balandlik zonalari, archa o‘rmonlari, alp yaylovlari, tog‘
tundralari va baʼzi yo‘nalishlarda ko‘p yillik qor va muzliklarni kesib o‘tadilar.
Mamlakatda mavjud bo‘lgan ot klublari soni sayyohlarni hayratda qoldiradi, ular o‘n
beshdan ortiq. Ular Toshkent shahrida va uning atrofida, Farg‘ona, Qashqadaryo hamda boshqa
viloyatlarda joylashgan.
Toza va shaffof havosi son-sanoqsiz o‘tlar va gullarning xushbo‘y hidi bilan to‘lgan tog‘
bo‘ylab sayohat va minglab yulduzlar bilan to‘la, tubsiz tog‘ osmoni ostida olov atrofidagi
romantik kechki ovqat taassurotlari xotirada uzoq vaqt saqlanib qoladi.
6
. Veloturizm.
O‘zbekistonda Veloturizm ekzotika, afsonaviy va sharqona
mehmondo‘stlikka boy turizm turi xisoblanadi. Mavsum aprel oyining o‘rtalarida boshlanadi va
noyabr oyigacha davom etadi. Velosiped turlarini Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab sayohat, qadimiy
Samarqand, Buxoro, Xiva va Termiz shaharlari bo‘ylab sayohat, shuningdek hayajonli tog‘
manzaralari va gulli vodiylar bo‘ylab sayohat bilan birlashtirish mumkin. Velosipedchilar
qishloqlar va tog‘ ovullari bo‘ylab sayohat qilganda, u yerdagi mahalliy aholining turmush tarzi
bilan tanishib olishlari mumkin. Ekstremal sport turlarini yaxshi ko‘radiganlar uchun esa,
Samarqand yaqinida Oqtog‘ tizmasi bo‘ylab yo‘nalish mavjud bo‘lib juda hayajonli hissiyotni
taqdim eta oladi. Faqat bu sport bilan maxsus
Bundan tashqari, tog‘li hududlarda va yirik shaharlarda deyarli har oy issiq mavsumda
ochiq tanlovlar va velosiped musobaqalari o‘tkazilib, unda hamma qatnashishi mumkin.
Ishning ko‘rsatma tavsiyalari.
1259
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Ta’lim muassasalarida o‘tkaziladigan turizm mashg‘ulotlari bolalar bilan tabiat qo‘yniga
safarlar hamda shahar yoki qishloq madaniyat markazlari, muzey va tarixiy yodgorliklar, istirohat
bog‘lari, cho‘milish havzalariga sayrlar shakllaridan foydalangan holda tashkil qilinadi.
Safar mashg‘ulotlari avvalida safar yo‘nalishi belgilanadi. Safarga chiqish muddati,
yo‘nalishi, davomiyligi, safar ishtirokchilari haqida mahalliy yashash joylarining rahbariyatlari,
ichki ishlar va qutqaruv bo‘linma boshqarmalariga yozma bildirgi beriladi.
Safarga chiqadigan guruhlarning ishtirokchilari saralanadi. Guruhlar 6 kishidan 15
kishigacha bo‘lishi mumkin. Sayohatchilar 2 guruhdan 5 guruhgacha bo‘lishi nazarda tutilgan.
Ularga o‘qituvchi va murabbiylardan rahbarlar tayinlanadi.
Sayohatchilarning safardagi masuliyati aniq qilib belgilanadi. Safarlarga oshpaz, shifokor,
qutqaruv ishlari bo‘yicha mutaxassislar jalb etiladi. Xo‘jalik qurollari, chodirlar, tunash jihozlari,
ovqat tayyorlash jihozlari, qutqaruv anjomlari tayyorlanadi.
Turizm mashg‘ulotlari o‘tkazish, sayr, sayohatlarga chiqishda safar guruhlari tashkil etish
va vazifalarini belgilashda quyidagi qoidalarga rioya qilinadi.
1. Sayohatlar maqsadi va vazifasi, safarlar yo‘nalishi belgilanadi. Bunda bolalarning yoshi,
jismoniy tayyorgarliklarini hisobga olish muxim xisoblanadi.
2. Safar yo‘nalishlari qir adirlarga, soy, daryo, ko‘l va dengizlar sohillariga, o‘rmonzorlarga
belgilanadi, chunki sayrga qo‘yilgan asosiy sog‘lomlashtirish vazifasini geagrafik sharoitlari qulay
bo‘lgan joylar ta’minlab beradi va topografik kartasi tayyorlanadi.
3. Tog‘ sayohatlari-alpinizm va suv havzalari, dengizlarga safarlarga chiqish hamda texnik
vositalarda safar qilish maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan sayohatchilarga ruxsat beriladi.
4. Ommaviy sayohatlar muddati bahor, yoz va erta kuz oylariga belgilangani maqsadga
muvofiq, chunki qish oylarida mustaqil tayyorgarlik bosqichiga ega bo‘lmagan sayoxatchilar sayr
jarayonida noxush jarohatli holatlarni yuzaga keltirib chiqarishlari mumkin.
5. Qishda va tabiat hodisalar ko‘p sodir bo‘ladigan mavsumda sayohatlarga chiqish maxsus
tayyorgarlik ko‘rilgan guruhlarga ruxsat beriladi.
6. Sayohat davomida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan tabiiy ofatlarni albatta etiborga olib,
jarohatlanishlar kabi salbiy hodisalarda qutqaruv ishlariga , birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish
holatlariga jiddiy tayyorgarlik ko‘rish albatta shart.
7. Safar guruhlarida sayohatchilarning masuliyatini taqsimlash shart, yo‘riqchi
yo’lboshlovchi, qator oxiridagi harakatlanuvchi, oshpaz va shifokor yordamchilari, xo’jalik
jihozlari uchun masul, ommaviy tadbirlar tashkil etuvchilar, sayr turiga qarab shu sayr bilan
bog‘liq tushunchaga va bilimga ega masullar belgilanadi.
8. Safar uchun zaruriy jihozlarni tayyorlash: safar kiyimlari, bosh kiyim va poyabzal
mavsum hamda safar yo‘nalishi xususiyatiga muvofiq tanlanadi.
1260
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Yuk haltalari sayohatchilar yoshi, jismoniy tayyorgarligiga muvofiq tanlanadi, suv
o‘tkazmaydigan, ko‘p cho‘ntaklardan iborat bo‘lgan, ochib, yopish qulay bolishi kerak.
Qo‘shimcha kiyimlar, gigiyenik vositalar, yuvinish jihozlari, sochiqlar, ovqatlanish
jihozlari, birinchi tibbiy yordam vositalari, igna, ip, yozuv qurollari, fotoapparat, adabiyotlar,
durbin, fonar va boshqa anjom, aslahalar sayr turiga qarab tayyorlanadi.
Safar chodirlari, uxlash qoplarini tayyorlash, xo‘jalik qurollari, oziq ovqat mahsulotlarini,
ommaviy tadbirlar uchun jihozlar olish, Aloqa vositalari tayyorlash va ulardan foydalanish
uslublarini egallashni ham o‘rganish maqsaddan holi emas.
Chiroyli tabiyat qo‘ynida, tozza xavoda aylanib, dam olish paytida juda ham ma’zali taom
tayyorlab istemol qilish, tabiat qo‘ynida gulxan atrofida gurux bilan suxbat uyushtirish, albatta
suxbat jarayonida gitara musiqasi ostida chiroyli qo‘shiq tinglansa sayrni qiziqarli va zavqli
o‘tishi, tananing kuchli bo‘lishi, kayfiyatni yuqori darajada va kuchli psixologik energiyaga
to‘yinishini ta’minlaydigan jarayon shakllanar edi.
Ishning amaliy tavsiyalari.
Turizm mashg‘ulotlariga bolalarni jalb etishda ular
organizmini tibbiy nazoratdan o‘tkazish kerak. Shahar va qishloq madaniyat markazlariga,
muzeylar va tarixiy yodgorliklarga, istirohat bog‘lariga, cho‘milish havzalariga sayrlarga barcha
yoshdagi bolalarni jalb etish mumkin.
Sayohatlarga umumiy tayyorgarlik mashg‘ulotlarida safar jihozlarini tayyorlash, kiyimlar
va poyabzal tanlash, yuk xaltalarni, chodirlarni tayyorlash, turizm va sayohatlar to‘g‘risida nazariy
bilimlarni shakllantirish, sayohat va safar joylari hayvonot va o‘simlik dunyosi, milliy meroslar,
tarixiy yodgorliklar xaqida kino va videofilmlar tomosha qilish, Vatan va uning tarixi xaqida,
mashxur allomalar haqida kechalar, tajribali sayohatchilar, ustoz murabbiylar bilan uchrashuvlar
uyushtirish, yosh bolalarni sayohat shakllariga o‘rgatish, axloqiy sifatlar, do‘stlik, birodarlik,
jamoatchilik, mardlik, tashkilotchilik, odiyllik, halollik kabi hislatlar shakllantiriladi.
Sayohatchilarning maxsus tayyorgarlik mashg‘ulotlari jismoniy harakat malaka va
ko‘nikmalarini shakllantirish, jismoniy fazilatlarni rivojlantirish hamda takomillashtirish, ya’ni
sayohatchilarda maxsus nazariy va amaliy bilim malaka va ko‘nikmalar hosil qilishdir.
Safarlar va sayohatlarga tayyorgarlik mashg‘ulotlari davomida sayohatchilar hayotiy zarur
bo‘lgan yurish, yugurish, sakrash, tirmashib chiqish, oshib o’tish, osilish, tayanish, sudralish,
emaklash, uloqtirish, surish, ko‘tarish, suzish, cho‘milish, suvlarni kechib o‘tish, sol va qayiqlarda
harakatlanish kabi harakatlarni o’rganadilar.
Ko‘p kunlik safarlarga jismoniy va maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan o‘smir bolalarni
jalb etiladi. Sayohatlarga chiqish bir necha tayyorgarlik mashg‘ulotlaridan so‘ng amalga oshirilishi
kerak. Safar yo‘nalishi, davomiyligi va o‘tkazish vaqti, sayohatchilar umumiy va maxsus
tayyorgarligiga, shuningdek, ob-havo va iqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda tanlanishi shart.
1261
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Bir xil yo‘nalishdagi sayohatga muntazam chiqish shart emas. Safar davomida har bir
tadbir avvali va yakunida sayohatchilarni yo‘qlama qilishni tashkil etish zarur. Tunash joylariga
o‘rmon joylarining chekkasi, daraxtlar oz joylari, qir-adirlarning shamoldan pana joylari,
qoyalardan uzoq, tosh va tuproq ko‘chishi xavfi yo‘q, suv havzalaridan kamida 50 metr uzoqlikda
bo‘lishi, hayvonlar inidan, avtomobil trassalaridan, sanoat korxonalaridan, elektr stansiyalaridan
uzoq bo‘lishini ham hisobga olish albatta eng zarur hisoblanadi.
Tunash joylari quruq shox shabbalardan, tosh va kesaklardan tozalaniladi. Belgi yoki
bayroqlar bilan chegaralanadi. Bir kishilik, ikki kishilik va ko‘p kishilik chodirlarni o‘rnatish
uchun joy tanlash va tayyorlash hamda chodirlarni tikishda qoidalarga rioya qilanadi. Chodirlar
shamol yo‘nalishiga qarshi qilib o‘rnatiladi.
Suhbat qilib o‘tirish, gulxan yoqish joylari tanlanadi. Ommaviy ovqat tayyorlash uchun
yoki mustaqil gulxan yoqishda texnik xavfsizlik qoidalariga rioya qilish zarur. Bunda gulxan
o‘rmon ichida bo‘lmasligi, o‘choqlar tosh devorlari bilan o‘ralgan bo‘lishi o‘rinli. Gulxan uchun
uzoq yonadigan yog‘li yog‘ochlardan foydalanish maqsadga muvofiq.
Daraxtlarni kesish, o‘zboshimchalik bilan o‘tinlar tayyorlash ta’qiqlanadi. Gulxan
cho‘g‘lari o‘chirib tashlanishi, kullar ko‘milishi zruriy amalga oshirilishi kerak bo‘lgan ishdir.
Gulxanga bolalarni yaqinlashtirmaslik hamda tez alangalanuvchi moddalarni gulxanlardan
uzoqroqda tutish, gulxan yoquvchi tayinlash, sovuq mavsumda isinishda ehtiyot choralarni ko‘rish
kerak.
Chodirlarda tungi dam olishda olovsiz yoritgichlardan foydalanish muhim. Uxlash
qoplaridan to‘g‘ri foydalanish, ularni doimo toza va quruq saqlash kerak. Tunash vaqtlarida
navbatchilar tayyorlash ehtimoldan holi emas. Sayohatchilarning kechki va ertalabki yo‘qlama
qilishni joriy qilish amalga oshiriladi.
Ko‘p kunlik safarlarga chiqish uchun sayohatchilar guruhi maxsus tayyorgarlikka ega
bo‘lish kerak. Shuningdek, tunash bilan sayohat qilishga faqat 16 yoshdan yuqori bo‘lgan bolalar
ota-onalari ruxsatidan so‘ng jalb etiladi.
Murakkab yo’nalishdagi safarlar davomida, tabiiy ofatlar natijasida ko‘plab
jarohatlanishlar sodir bo‘lishi mumkin. Bunday jarohatlanishlar aksariyati tayanch harakat
apparati, muskul tizimi hamda bosh miya jarohatlari bo‘ladi. Bunda muskul tizimi lat yeyishi,
suyakning ochiq va yopiq sinishi, bosh miyaning jarohatlanishi, yumshoq to‘qimalarning ochiq
jarohatlari bo‘lishi mumkin. Shuningdek, quyosh va issiq urishi, sovuq yeyish, hushdan ketish,
nafas olish va yurak urishining bexos to‘xtashi, zaharli o‘simliklar va mevalar iste‘mol qilganda,
zaharli hashoratlar, ilon va yirtqich hayvonlar hujumida, suvda va ko‘chkida cho‘kkanda, qor
ostida qolganda, yashin urganda, kuyganda jarohatlanish va zaharlanish mumkin.
Tunash joylarini albatta tekshirish va tozalash zarur. Tunda navbatchilik tashkil etish kerak.
1262
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Safar davomida kundalik yuritish, bo‘lib o‘tgan hodisalar va voqealarni qayd etib borish
kerak. Sayohatchilar shaxsiy gigiyena va jamoat gigiyena talablariga rioya qilishlari, o‘z vaqtida
dam olishlari va ovqatlanishlari zarur. O‘simliklar va hayvonot dunyosiga, ekologiyaga zarar
yetkazmaslik, ruxsatsiz ov qilmaslik, o‘simliklarni nazoratsiz iste’mol qilmaslik kerak. Aloqa
vositalari yordamida sayohatchilar kayfiyati, tadbirlar, o‘tkazilgan masofa xaqida doimo ma’lumot
berib borish kerak va shart.
Xulosa.
Mustaqillik yillari O‘zbekist Respublikasida jismoniy tarbiya va sport ishlarini
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratildi. Mazkur ishlarni amalga oshirish uchun yetarli darajada
huquqiy-me’yoriy hujjatlar ishlab chiqildi va ularning ijrosi ta’minlandi. Turizm sohasi dunyo
iqtisodining eng jadal rivojlanayotgan sohalaridan biridir. Uning keng qamrovli taraqqiyoti esa
ko‘plab mamlakatlar uchun katta daromad manbaiga aylanib bormoqda, aynan O‘zbekiston uchun
xam.
Xukumatimiz tomonidan Turizmni yanada rivojlantirish yuzasidan ishlab chiqilgan
farmonlar, qonun va qarorlar ijrosini ta’minlanishi yuzasidan ko‘rilayotgan chora tadbirlari bu
yo‘nalishni yurtimizda barqaror rivoj topishiga xizmat qilmoqda. Bu isloxatlardan kelib chiqib
shuni aytishimiz mumkinki, sport-sog‘lomlashtirish turizmi yurtimizda rivojlanishi insonlarni
salomatligining mustaxkamlanishida muxim omil bo‘lib hisoblanadi.
Tog‘ turizmi va sport-sog‘lomlashtirish turizmidan inson yiliga kamida ikki uch marta
unumli foydalanish zarur. Zero, turizm nafaqat ichki xotirjamlik va yengillik, balki ma’nan, ham
jismonan salomatlik garovidir.
REFERENCES
1.
O‘zbekist Respublikasining Qonunchilik palatasi tomonidan 2019-yil 16-aprelda qabul
qilingan Senat tomonidan 2019-yil 21-iyunda ma
’
qullangan turizm to‘g’risidagi qonunini.
2.
Daurenov E.Yu, Turizm. Darslik. ‘‘O‘zkitobsavdonashryoti” nashriyoti. 2020 y.
3.
Daurenov E.Yu. Turizm. Darslik. T. TTvaESI nashriyoti. 2014 y.
4.
Daurenov E.Yu. Turizm. Darslik. ‘‘O‘zkitobsavdonashryoti” 2016 y.
5.
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 2 | ISSUE 9 |
2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 Directory
Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89 DOI:
10.24412/2181-1385-2021-9-826-832
