ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
895
ÓZBEK XALIQ ÁSBAPLARI HÁM OLARDIŃ TÚRLERI
Genjebaeva Nursulıw Asqarbay qızı
Orazalieva Raziya Romanovna
Qaraqalpaq Mámlektetlik Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15428950
Anotatsiya. Bul maqalada Ózbek xalıq ásbapları hám olardıń túrleri haqqında sóz
etilgen.
Gilt sózler: ásbap, óner, mádeniy miyraslar, milliy.
UZBEK FOLK INSTRUMENTS AND THEIR TYPES
Abstract. This article discusses Uzbek folk instruments and their types.
Keywords: instrument, craft, cultural heritage, national.
УЗБЕКСКИЕ НАРОДНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ И ИХ ВИДЫ
Аннотация. В статье рассматриваются узбекские народные инструменты и их
виды.
Ключевые слова: орудия труда, ремесла, культурное наследие, национальный.
Ózbek muzıka kórkem óneri - ayriqsha, tereń túbirlerge iye hám xalıq ruwxıylıg`ın
ańlatiwshi bay miyraslar bolıp tabıladı. A`sbaplar bolsa bul kórkem ónerdiń eń zárúrli
materiyaliq quralı bolıp tabıladı. Saz-a`sbaplar - bul muzıka jaratıwda qollanılatug`n ásbaplar
bolıp, olar járdeminde nama, ritm hám dawıslar payda etiledi. Ózbek xalıq saz a`sbapları
áyyemgi zamanlardan tap házirgi ku`nge shekem túrli bayramlar, dástúrler, jıyınlar hám
dóretiwshilik shıǵıwlarda isletilip kelinedi. Ózbek xalıq a`sbapları ádetde úsh tiykarǵı gruppaǵa
bólinedi:
1)Tarli a`sbaplar 2) Urma a`sbaplar: 3) Nápesli a`sbaplar:
1)Tarli ásbaplar: Bul a`sbaplar sımlar (tarlar ) ni shertiw yamasa tartiw arqalı dawıs
shıǵaradı.
“Duwtar” - eki tarli, eń ataqlı a`sbaplardan biri, jeńil hám lirik namalar orınlanıwında keń
qollanıladı. Ferǵana hám Buxara aymaǵında keń tarqalǵan.
“Tanbur” - uzaq tariyxı bar, maqom orınlanıwında qollanıladı, quramalı maqom
dóretpelerin shertiw ushın arnalǵan, tariyxıy asbap.
“ Rubab” - kóbirek Xorezmde keń qollanıladı, bay dawısqa iye bolıp, kóbirek Xorezm
wálayatında ataqlı.
“Girjek” - oq jayǵa uqsaǵan asbap, lirik namalar ushın, jumsaq , júrekke jaqın sesler
uyǵınlıǵın shıǵaradı.
2)Urma ásbaplar:
Soqqı urıw arqalı dawıs shıǵaradı. Ritm tıykari retinde xızmet etedi.
“Da`p” - eń keń tarqalǵan urip shertiletug`in a`sbaplardan biri.
“Nog`ora” - kóbirek er adamlar tárepinen toy hám bayramlarda shertiledi tiykarinan
saltanatli dástúrler hám toylarda qollanıladı.
“Shań” - sımlarǵa soqqı urıw beriw arqalı atqarıladi, sımlı asbap bolıwına qaramay, oǵan
urıw arqalı dawıs shiǵarıladı.
3)Nápesli asbaplar:
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
896
Bul a`sbaplarda hawa arqalı dawıs payda etiledi.
“Nay” - áyyemgi hám ilahiy ruwxta dawıs shıǵarıwshı a`sbap. Áyyemgi hám lirik
namalar orınlanıwında zárúrli rol oynaydı.
“Karnay” -Toylar, bayramlar, saltanatli dástúrlerde qollanıladı.
“Surnay” - nama atqarıw ushın arnalǵan, kóbirek toylar hám bayramlarda esitiledi,
kúshli hám biyik dawıslı a`sbap bolıp, xalıq seyilleri hám toylarda shertiledi.
Ózbek xalqi ásirler dawamında bay mádeniy miyraslardı jaratıp, onı áwladdan -áwladqa
ótkerip kelip atır. Bul miyraslardıń zárúrli bólimlerinen biri bul - xalıq muzıkası bolıp tabıladı.
Muzıka xalıq ruwxıylıg`ınıń ańlatpası, ómiriniń ajıralmaytuǵın bólegi bolıp tabıladı.
Muzıkanıń mazmunın ashıp beretuǵın eń zárúrli qurallardan biri bolsa bul - xalıq
a`sbapları bolıp tabıladı.
Olar tek ǵana kórkem óner, bálkim tariyx, úrp-ádet hám xalıq oylawınıń ańlatpası bolıp
tabıladı. Ózbek xalıq saz a`sbapları áyyemnen dástúrler, bayramlar, xalıq jıyınları hám xojalıq
turmısinda keń paydalanılǵan. Olar járdeminde xalıq óz sezimlerin, quwanısh hám ǵamların
an`latqan. Hár bir a`sbap ayriqsha dawıs hám atqarıw usılına iye bolıp, muzıka mádeniyatında óz
ornına iye. A`sbaplar milliy muzıkanıń qáliplesiwi, rawajlanıwı hám saqlanıwında zárúrli qural
retinde xızmet etken. Muzıka - insan kewiliniń eń tereń, názik sezimlerin ańlatiwshi kórkem óner
tu`ri bolıp tabıladı. Hár bir xalıqtıń ayriqsha muzıkası bolǵanı sıyaqlı, bul muzıkanı jaratıwda
hám ańlatıwda tiykarǵı qural bolǵan a`sbaplar da sol xalıqtıń milliy qádiriyatların, ruwxıylıg`ın
hám mádeniyatın kórsetedi.
Ózbek xalıq muzıkasınıń da ajıralmaytuǵın bólegi bul - xalıq a`sbapları bolıp tabıladı.
A`sbaplar ásirler dawamında xalıq turmısı, úrp-ádeti, dástúrleri hám dóretiwshilik
iskerliginde tiykarǵı orın iyelep kelgen. Toy hám bayramlarda karnay -surnaydıń ku`shlı dawısı,
lirik namalar orınlanıwında duwtardıń jumsaq sesler uyǵınlıǵı, dástúrlerde da`ptin` dawısı -
bulardıń barlıǵı xalıq ruwxıylıg`ınıń muzıkadaǵı sa`wlesi bolıp tabıladı. Tap usı tárepler sebepli
a`sbaplardı xalıq muzıkasınıń " júregi" dep ataw múmkin. Ózbek xalıq saz a`sbapları túrli
túrlerge bólinedi. Tarli a`sbaplar (duwtar, tanbur, girjek) tiykarlanıp nama shertiw ushın
qollanıladı. Urip shertiletug`in a`sbaplar (da`p, nog`ora ) bolsa ritmik tiykarlılıq beredi. Nápesli
a`sbaplar (nay, ka`rnay, surnay) bolsa kóbirek bayramǵa say hám saltanatli ruwxtni ańlatadı.
Hár bir a`sbap ayriqsha dawısı, atqarıw usılı hám dúzilisine iye bolıp, olardıń hár biri
xalıq dóretiwshiliginiń jemisi esaplanadı.
A`sbaplar xalıqtıń turmısı menen bekkem baylanıslı bolǵan. Olar arqalı xalıq óz
quwanıshı hám ǵam-uwayımın ańlatqan, óz tariyxın atqarg`an. Ásirese, maqom kórkem ónerinde
duwtar, tanbur hám girjekler dóretpeler atqarılıwınıń ajıralmaytuǵın bólegi esaplanadı. Olar
arqalı quramalı hám joqarı estetik mazmunli muzıkalar jaratılǵan.
Búgingi kúnde xalıq a`sbapları tek ǵana dástúriy kórkem ónerde, bálkim zamanagóy
muzıkalıq dóretpelerde de keń qollanılıp atır. Estrada hám pop muzıkası úlgilerinde duwtar, da`p
sıyaqlı a`sbaplardan paydalanılıwı bul ásbaplardıń zamanagóy kórkem ónerge iykemleskenin
kórsetedi. Bul bolsa xalıq a`sbaplarınıń máńgiligin, olardıń mudamı aktual bolıp qalıwın
tastıyıqlaydı.
Ózbekstan bay muzıka miyraslarına iye mámleketlerden biri bolıp, xalıq saz a`sbapları
bul miyraslardıń eń jaqtı ańlatpalarınan esaplanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
897
Áyyemgi zamanlardan baslap hár bir region óziniń ayrıqsha saz-a`sbap mádeniyatın
qáliplestirgen. Bul ayırmashılıqlar atqarıw usılı, a`sbap túrleri, nama xarakteri hám mádeniy
kontekstte ayqın kórinetuǵın boladı.
Ózbekstannıń túrli regionlarında a`sbaplardıń túrleri hám isletiliw usılları menen bir-
birinen parıq etedi:
1)Xorezmde qollanılatug`in a`sbaplar óziniń kúshli hám emotsional sesler uyǵınlıǵı
menen ajralıp turadı. Rubab hám shań ásbapları ayriqsha tárzde, tez tempda hám quramalı
namalar menen atqarıladi. Ayriqsha “Lazgi” oyınları tap usı a`sbaplar menen baylanisqan.
Rubabda tezlik hám texnikalıq uqıp joqarı dárejede. Da`p kúshli soqqı urıwlar menen shertilıp,
ritmik energiya beredi.Surnay -karnay toy hám ǵalabalıq bayramlar orayında boladı.
2)Buxara a`sbapları tiykarinan maqom kórkem óneri menen baylanıslı. Bul jerde
atqarılatuǵın namalar elegant, tinish hám psixik sesler uyǵınlıǵı menen bayıtılǵan. A`sbaplar
ayriqsha sáykeslikte shertiledi. Tanburda namalar sozılǵan, filosofiyalıq sezimi kúshli. Nayda
psixik hám ilahiy mazmun ańlatıladı. Girjek lirik sesler uyǵınlıǵında qollanıladı.Buxarada tanbur
hám da`p kóbirek qollanıladı.
3)Ferǵana muzıka mektepi jumsaq, názik, lirik namalar menen ataqlı. Duwtar eń kóp
qollanılatug`in a`sbap bolıp, bul aymaqta tiykarlanıp áyeller tárepinen shertiledi. Duwtar
namalarında sezim, ápiwayılıq hám shıyrın sesler uyǵınlıǵı hu`kimran. Sheńber tek ǵana ritmik,
bálkim nama orınlanıwına da járdem beredi.Girjek lirik dawısı menen duetlarde keń tarqalǵan.
4)Tashkent mektep basqa aymaqlar usılınan tásirlengen, biraq ayriqsha zamanagóylıq
hám atqarıw jeńilligine iye. Bul jerde xalıq a`sbapları tez-tez estrada muzıkası menen
uyqastırıladı. Ásbaplar aralas ansambllarde qollanıladı. Ataqlı xalıq namaları qayta isletilinip,
a`sbaplar menen janlandırıladı.
5)Qubla aymaqlarda a`sbaplar kóbirek xalıq úrp-ádetleri, ásirese toy, dástúr hám
seyllerda aktiv qollanıladı. Nog`ora hám surnaydıń kúshli dawısı bul aymaqqa ta`n bolıp tabıladı.
Nog`ora hám surnay birgelikte shalıp, toparlıq keyip jaratadı. Namalar ádette oying`a
baǵdarlanǵan, ritmik bolip keledi.
Ózbekstannıń hár bir aymaǵında xalıq a`sbapları ayriqsha rawajlanǵan. A`sbaplar tek
ǵana muzıka jaratıw quralı, bálki xalıq ruwxıylıg`ınıń, mádeniyatınıń, tariyxıy yadınıń hákisi
bolıp tabıladı. Olardıń atqarıw usılı, dawısı hám isletiliw jayları regionǵa qaray parıq etedi. Bul
túrme-túrlık ózbek muzıka kórkem óneriniń ayrıqshalıǵın su`wretleydi. Ózbek xalıq a`sbapları -
bul milliy kórkem ónerimizdin` ajıralmaytuǵın hám bahasız baylıǵı bolıp tabıladı. Hár bir a`sbap
xalıq ruwxıylıg`ın, tariyxın, estetik qarawların sáwlelendiredi. Olarǵa itibar beriw, olardı
úyreniw hám saqlaw - milliy ózlikti saqlawdıń zárúrli shárti bolıp tabıladı. Búgingi kúnde bul
a`sbaplar zamanagóy kórkem ónerge de uyqaslastirilmaqta, bul bolsa olardıń máńgiligin taǵı bir
ma`rte tastıyıqlaydı.
Özbek xalıq ásbapları (ózbekshe: Ózbek xalıq saz ásbapları) - bul ózbek milliy muzıka
mádeniyatınıń ajıralmaytuǵın bólegi bolıp, áyyemgiden xalıq arasında keń tarqalǵan. Ózbek
muzıka mádeniyatı - bul xalıqtıń kóp ásirlik tariyxı, turmıs tárizi, arzıw-úmitleri, estetik
qarawları kórsetilgen mádeniy ǵáziyne esaplanadı. Ol túrli janrlar, usıllar, atqarıw dástúrleri hám
saz ásbapları arqalı qáliplesken. Ásirese, xalıq saz ásbapları bul mádeniyat ajıralmaytuǵın bólegi
esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
898
Xalıq saz ásbapları maqom, folklor, dástúr muzıkası, hám xalıq qosıqlarınıń tiykarǵı
atqarıwshısı bolıp tabıladı. Tanbur, duwtar, girjek - maqom muzıkasınıń ajıralmaytuǵın bólegi.
Da`p, rubab, nay - xalıq qosıqların tolıqlawshi tiykarǵı ásbaplar. Yaǵnıy, ásbaplar
bolmasa, bul muzıkalıq janrlar tolıq bolmaydı.
Ózbek xalıq ásbapları - bul xalqımızdıń ásirler dawamında qáliplesken muzıkalıq
mádeniyatınıń ajıralmaytuǵın bólegi. Bul ásbaplar áyyemginen xalıqtıń turmıs tárizi, dástúrleri,
ruwxıylıg`ı hám sezimleri menen baylanıslı halda júzege kelgen. Olardıń payda bolıwı tikkeley
xalıqtıń mútajligi, estetik qarawları hám ruwxıy turmısı menen bekkem baylanıslı. Ózbek xalıq
ásbaplarınıń ayırımları neolit hám bronza dáwirlerine barıp taqaladı. Arxeologik qazilmalar
nátiyjesinde áyyemgi etpe (tarli) hám u`plep shertiletug`in a`sbaplardıń prototiplari tabılǵan.
Áyyemgi So'g'd, Baxıtriya, hám Xorezm mádeniyatlarında muzıka kórkem óneri rawajlanǵan
bolıp, bul mádeniyatlarda duwtarǵa uqsas tarli ásbaplar, nayg`a uqsas u`plep shertiletug`in
ásbaplar ámeldegi bolǵan. Orta ásirlerde, ásirese, Temuriylar dáwirinde muzıka kórkem óneri
joqarı shıńǵa shıqqan. Tap usı dáwirde a`sbaplar jetilisken hám mártebe kórkem óneri menen
uyqaslasqan.
Xalıq ásbapları áwele átirap -ortalıqtaǵı tábiyiy materiallar tiykarında tayarlanǵan: Nay -
qamıstan. Duwtar, tanbur - aǵash, teri, jipek yamasa at tuyag`inan tayarlanǵan tarlardan. Da`p -
aǵash do`ngelek, teri hám temir zangrovlar. Girjek - aǵash, teri hám oq jaylı sımlar. Hár bir
ásbap ápiwayı qural retinde emes, bálkim psixik hám estetik ańǵarıw quralı retinde qaralg`an.
Ózbek xalıq ásbapları - bul xalıqtıń ótken zamanınan kiyatırǵan, tábiyiy ortalıq hám turmıslıq
mútajlikler tiykarında jaratılǵan, bay tariyxıy hám mádeniy miyraslar bolıp tabıladı. Olardıń
payda bolıwı tosınan emes, bálkim xalıqtıń psixik, estetik hám dástúriy turmısı menen tıǵız
baylanıslı bolıp tabıladı. Ásbaplardıń hár biri óziniń tariyxı, mazmunı hám wazıypası menen
ajralıp turadı hám de ózbek muzıka mádeniyatınıń búgingi kúnde de ajıralmaytuǵın bólegi bolıp
tabıladı.
Ustaz -shákirt dástúrı. Kóplegen xalıq a`sbapları ustazlardan shákirtlerge awızsha dástúr
arqalı ótedi. Hár bir a`sbaptıń ayriqsha atqarıw usılı hám elegantlıǵı bar. Bul kórkem óner ásirler
dawamında ózgermey, óz zamanina maslasip kelip atır. Hár bir ásbap xalıqtıń ishki dúnyası,
ruwxıylıg`ın ańlatadı. Duwtardıń názik sesler uyǵınlıǵı, girjektiń shing`iriq dawısı -
tınıshsızlanıw, sheńberdiń ritmi - turmıslıq energiya. Ózbek xalıq ásbapları - bul jaysha muzıka
quralları emes, bálkim xalıqtıń tariyxı, ruwxıylıg`ı, úrp-ádeti, hám mádeniy oylawı menen
ajıralmas baylanısqan tiri miyraslar bolıp tabıladı. Sol sebepli, olar o`zbek milliy mádeniyatınıń
ajıralmaytuǵın bólegi esaplanadı. Ózbek xalıq ásbapları - bul tek ǵana muzıkalı qural, bálkim
xalıqtıń tariyxıy yadı, estetik qarawları hám turmıs filosofiyasınıń tımsalı bolıp tabıladı. Olar
ózbek xalqiniń mádeniy miyrasları, úrp-ádetleri, dástúrleri hám kúndelik turmısı menen bekkem
baylanıslı. Xalıq a`sbapları ózbek milliy kórkem óneriniń ajıralmaytuǵın bólegi bolıp tabıladı.
Hár bir ásbap - xalıq ruwxıylıg`ınıń dawısı: Duwtar - muhabbat hám sadıqlıq tımsali,
Girjek - tınıshsızlanıw hám sezim-sezimler ańlatpası, Tanbur - joqarı psixik-estetik muzıkanıń
ásbapi, Maqom kórkem óneriniń joqarı forması - Shashmaqom – tiykarinan milliy a`sbaplar
arqalı atqarıladi.
Ózbek xalqiniń jumıs, dem alıw, mıymandosliq, seyil-toy turmısında ásbapları mudami
qatnasıp kelgen.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
899
Hátte ápiwayı aqshamlarda da duwtar shertip, qosıq aytıw - shańaraq hám doslar
sheńberiniń ajıralmaytuǵın bólegi bolǵan. A`sbaplar adamlar ruwxıylıg`ına unamlı tásir etken,
olardı ruwhlantirg`an, táselle bergen. Ózbek xalıq ásbapları - bul millet ruwhinin` tımsalı,
mádeniyat júregi, úrp-ádet hám dástúrlerdiń sesler uyǵınlıǵı aynası bolıp tabıladı. Olar xalıqtıń
turmıs tárizin bezep, ayriqsha tu`rli-tu`slilik baǵıshlaydı. Sol sebepli, bul ásbaplar tek ǵana
muzıkalıq, bálkim ruwxıy hám bilimlendiriw qádiriyat retinde mudami qa`dirlenip kelip atır.
Ózbek asbap atqarıwshılıǵı - bul ózbek xalqiniń kóp ásirlik kórkem óner dástúrlerine
tayaniwshi, uqıp, psixik sezim hám estetik talǵam muwapıqlıǵınan ibarat kem ushraytuǵın
mádeniy miyraslar bolıp tabıladı. Bul kórkem óner túri tek ǵana muzıkalıq ijroni, bálki xalıqtıń
tariyxıy yadı, ruwxıy álemi, hám turmıs filosofiyasın bildiredi.
Ózbek asbap atqarıwshılıǵı tariyxi áyyemgi Shıǵıs muzıka mádeniyatınıń ajıralmas bólegi
bolıp kelgen. Atqarıwshılıq kórkem óneri: Zardushtiylik dáwirinen baslap ámeldegi bolǵan diniy
hám dástúr muzıkalarında kórinetuǵın bolǵan. Mártebe kórkem óneriniń rawajlanıwı menen
joqarı professional dárejege kóterilgen. Shashmaqom mektep arqalı a`sbap atqarıwshılıǵı joqarı
formaǵa iye bolǵan. Ózbek asbap atqarıwshılıǵı basqa muzıka mádeniyatlarınan bir neshe
tárepler menen ajralıp turadı: Improvizaciyaga baylıǵı - hár bir ijroda artist óz sezimlerin erkin
bildiredi. Atqarıw usılınıń aymaqlıq reń-barangligi - hár bir wálayat, hátte hár bir mektepte
ayriqsha atqarıwshılıq usılları bar. Atqariwda psixik jaǵdaydıń ústinligi – tek ǵana texnika,
bálkim kewil qatnasıwı da zárúrli esaplanadı. Juwmaq etip aytqanda, xalıq saz a`sbapları - bul
ózbek milliy muzıkasınıń joni, sezimi hám ańlatpası bolıp tabıladı. Olar arqalı xalıq ózin teńitedi,
mádeniyatın saqlaydı hám áwladlarǵa jetkeredi. Sol sebepli biz bul bahasız baylıqtı tereń
úyrenishimiz, asırawımız hám keyingi áwladlarǵa miyraslar etip qaldırishimiz zárúr.
REFERENCES
1.
Tajimuratova S. BASQARIW DÁREJESIN ILIMIY DÁREJEDE RAWAJLANDIRIW
//Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4. – С. 88-91.
2.
Rzamuratov Z., Saparniyazov Q., Tajimuratova S. MÁDENIYAT ORAYINIŃ PAYDA
BOLIWI HÁM OLARDIŃ ISKERLIGI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 6. – С. 86-90.
3.
Orazalieva R., Genjebaeva N. QARAQALPAQ MILLIY MUZIKA JÁMIYETINIŃ
MÁDENIY ÓZINE TÁN QÁSIYETLERI //Modern Science and Research. – 2024. – Т.
3. – №. 12. – С. 155-161.
4.
Orazalieva
R.,
Genjebaeva
N.
BAQSISHILIQ
KÓRKEM
ÓNERINIŃ
ÓZGESHELIKLERI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 388-
389.
