ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
388
BAQSISHILIQ KÓRKEM ÓNERINIŃ ÓZGESHELIKLERI
Orazalieva Raziya Romanovna
Genjebaeva Nursulıw Asqarbay qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14204358
Annotatsiya. Bul maqalada baqsıshılıq kórkem óneriniń ózgeshelikleri, Qaraqalpaq
muzikasi jáne baqsiları hám atqariw usili shertiw jolları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler: baqsı, muzika, kórkem óner, qosiq, repertuar, ritm.
DIFFERENCES IN THE ART OF BAKHSHI
Abstract. This article discusses the differences in the art of bakhshi between bakhshis of
Karakalpak music and bakhshis of Karakalpak music, and the way of playing the style of
performance.
Keywords: bakhshi, music, art, spoon, repertoire, rhythm.
РАЗЛИЧИЯ В ИСКУССТВЕ ВЫПЕЧКИ
Аннотация. В данной статье описаны различия в искусстве бакши, каракалпакской
музыкальной бакши и каракалпакской музыкальной бакши, а также способы игры.
Ключевые слова: поэзия, музыка, искусство, песня, репертуар, ритм.
Qaraqalpaq muzikasi kórkem ónerinde óz ornin iyelegen xalqimizdiń húrmetine erisken
óner iyeleri baqsilar. Qaraqalpaq xalqinda duwtar menen qosiq aytip túrli namalardi shertetin
insanlardi baqsi sázende dep aytilatin bolǵan. Qaraqalpaq xalqinda baqsishiliq óneri erteden payda
bolǵan hám sol waqtlarda keń tarqalǵan. Baqsilar atqariw usili shertiw jollari menen jirawlardan
parq qiladi. Jirawlar qolinda qobizi menen jirlasa al baqsilar bolsa duwtar menen hártúrli dástanlar
qosiqlar atqaratin bolǵan.Baqsi atamasi túrkiy tilles xaliqlardan eskiden kiyatrǵan sóz bolip
esaplanadi. Baqsishiliq tarawi xaliq arasinda keń tarqaladi hám tez sińip úyrenilip ketedi. Eń
dáslepki baqsilar Aqimbet baqsi, Muwsa baqsi, Edenbay baqsilar baqsishiliq óneriniń
rawajlaniwina óz úleslerin qosadi hám joqari dárejege kóteredi. Qaraqalpaq baqsilari *Ǵárip-
ashiq* *Goruǵli* *Yusup Axmet * siyaqli dástanlar qaraqalpaq baqsilariniń eń dáslepki
repertuarlarinan boldi .Baqsilar hártúrli dástan aytadi ol dástanlarda mazmuni xarakteri ritmleri
buwinlari tuwri kelgen waqitlarinda qaysi dástanda aytsada sol duwtar namalarinan paydalanadi.
Soniń ushin xaliq namalarina házirgi waqitlarda shayirlardińqosiqlarin salip atqarip atiripti.
Misali: Ibrayim Yusupovtiń *Muń qalmas* qosiǵi Maqtimquliniń * Miymandur *
*Kúnlerim * qosiqlari *Ne payda * namasina salip atqariladi . Baqsilar dástan aytqanda da sol
namalarǵa túsetin qosiqlar bolsa sol namalarǵa salip atqarilatuǵin bolǵan. Burin 4 5 dástan
atqaratuǵin baqsilar bolǵan sol dástanlardi atqariw ushin olarda hámiyshe repertuar nama bola
bermegen hárkúni hártúrli nama tabiwdiń ózi bolmaǵan sol ushinda aldinnan aytilip kiyatirǵan
namalarǵa dástanlardi salip aytatin bolǵan.Jirawlardada sonday bolǵan ázeliy xalqtan kiyatirǵan
namalarǵa salip atqaratuǵin bolǵan. Baqsilardiń ishinde Aqimbet baqsi ózi namalar dóretken
Musa baqsinińda kóplegen namalari bar ózi shiǵarǵan . Usilay nama shiǵaratuǵin baqsilar bolsa
ózleriniń namalarina salip atqarǵan .Japaq baqsida birneshe namalar shiǵarǵan.Ol nota jaziwdi
úyrenip teatrdaǵi spektakllerge burinǵi qaraqalpaq namalarin beyimlestirip atqaratin qilip aktrisa
apalarimizǵa solarǵa qolaylap islep bergen waqtlari bolǵan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
389
Japaq baqsi ózinede namalar dóretken hám spektakller ushinda nama dóretken
*Súymegenge súykelme * degen spektakldegi qosiqlardiń birazi ázeliy xalqimizda bar bolǵan
qosiqlar. Spektakl hám baqsilar aytiw joli basqasha bolǵani ushin solar ushin qolaylap islep
bergen. Ańsatbay aǵada bir neshe xalq namalarin hayal-qizlarǵa atqariwǵa qolaylastirip shiǵarǵan.
Misali ushin *Miyan kól* qosiǵi .Bul dástúr bizlerde ázelden bar bolǵan.Burinǵi ata –
babalarimizda hár dástan atqarǵaninda xalq namalarinan paydalanatin bolǵan. Misali ushin *
Dáwletyarbek * dástanin Uldawlet Sársenbaeva Qońirat rayoninda atqarip shiqti. Sol waqitta 55
ke jaqin xalq namalarin atqarip shiqti. Xalqimizda jiraw baqsilarda burinnan bar namalardan
paydalanip dástanlardi atqara beredi. Jáne bir misal Turǵanbay Qurbanov *Sárbinaz* namasina
Qálila Dáwletnazarovtiń qosiǵin salǵan hám soni atqarip keń jámiyetshilikke tarqatqan. Házirde
Turǵanbay Qurbanovtiń aytqan varyantin kóp baqsilar jaqsi kórip atqarip júripti. Baqsilarda kúshli
kompozitor bolǵan ózleri nama dóretken.Baqsilar impravizator jeke atqariwshi bolǵannan keyin
ózleri qálegen namalarǵa ózi súyip atqaratuǵin qosiq qatarlarin salǵan dástanlardiń sózlerin
salǵan.Bul dástúr usilay shinjirma-shinjir ustaz shakirt dástúri arqali házirge shekem jetip
kelgen.Esjan baqsiniń ózi 70 ke shamali nama biletin bolǵan. Házirde usi namalardan paydalanip
baqsilar qosiqlar atqarip kelmekte. Baqsilarǵa shákirt shiǵariwda dástúrge aylanip kelgen. Burinda
shakirtti hár tarepleme sinap sinaqtan ótkeretin bolǵan .Olar sol sinaqlardan ótkennen keyin ǵana
duwtar shertip hám namalardi úyretip baslaytin bolǵan.Jaqsi mengerip qábiletli shákirtlerin toy
tamashalarda, qurlarda izine ertip alip júretin bolǵan. Shákirtleri neshe jillar tinimsiz miynet etip
baqsishiliq sirlarin úyrenip ustazinan pátiya alip óz aldina baqsishiliq jolin baslaytuǵin bolǵan.
Baqsilar kóbinese sol dáwirde jasap atirǵan xaliqlardiń turmis keshirmelerin ózine tán sol eldiń
jasaw jaǵdaylarin qosiq qatarlari qilip namalarǵa salǵan. Baqsishiliq óneri baqsilardiń atqariw
jollariniń ózgesheliklerine qaray birneshe mekteplerge bólingen.Baqsishiliq óneriniń bunday
rawajlaniwi kóp ásirlik tariyxa iye .
REFERENCES
1.
«Japaq baqsı Shamuratov qosıqları ha’m namalari» Qaraqalpaqstan ma’deniyati gazetasi
No’kis 1992j.
2.
Qabil Maqsetov «Qaraqlpaq xalqinin’ ko’rkem awiz eki do’retpeleri» N. «Bilim» 1996j.
3.
Q.Maqsetov «Baqsi jirawlar» kitabi
4.
Айымбетов. Қ «Халық даналығы» Нөкис «Қарақалпастан» 1988. 144-бет.
5.
Адамбаева Т. «Қарақалпақ музыкасының тарийхынан» Нөкис Қарақалпақстан 1985-
ж 27-бет.
6.
Жапақ бақсы Шамуратов «Қосықлар ҳәм намалар» «Қарақалпақстан мәденияты»
газетасының редакциясы Нөкис-1995
