ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1154
EMOCIONAL SHARSHAW SINDROMI HÁM SOCIALLIQ BELSENDILIK PENEN
BAYLANISLI QÁWIP-QÁTERLER
Aldjanova Guljahan Amangeldievna
docent Pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktori, PhD.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
Sagidullaeva Albina
A`meliy psixologiya qániygeliginin` 4-kurs talabası.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478860
Annotaciya. Bul maqalada emocional sharshaw sindromı (burnout) túsinigi, onıń
qáliplesiw sebepleri hám ásirese, sociallıq belsendilik penen baylanıslı júzege keletuǵın
psixologiyalıq hám fiziologiyalıq qáwip-qáterler tallanǵan. Sonday-aq, sindromnıń aldın alıw
boyınsha usınıslar da berilgen.
Gilt sózler: emocional sharshaw, burnout, sociallıq belsendilik, stress, qáwip-qáterler,
psixologiyalıq salamatlıq.
СИНДРОМ ЭМОЦИОНАЛЬНОЙ УСТАЛОСТИ И РИСКИ, СВЯЗАННЫЕ С
СОЦИАЛЬНОЙ АКТИВНОСТЬЮ
Аннотация. В статье анализируется понятие синдрома эмоционального
истощения (выгорания), причины его формирования, а также психологические и
физиологические риски, связанные с социальной активностью в частности. Также даны
рекомендации по профилактике синдрома.
Ключевые слова: эмоциональное истощение, выгорание, социальная активность,
стресс, риски, психологическое здоровье.
EMOTIONAL FATIGUE SYNDROME AND RISKS RELATED TO SOCIAL
ACTIVITY
Abstract. This article analyzes the concept of emotional exhaustion syndrome (burnout),
the causes of its formation, and the psychological and physiological risks associated with social
activity in particular. Recommendations for preventing the syndrome are also given.
Keywords: emotional exhaustion, burnout, social activity, stress, risks, psychological
health.
Zamanagóy jámiyette insannıń sociallıq belsendiligi joqarı bahalanadı. Sociallıq
joybarlarda qatnasıw, járdem beriw, jámáát islerine tartılıw shaxstıń unamlı pazıyletleri sıpatında
qaraladı. Biraq, bul processler artında jasırın qáwip - emocionallıq sharshaw sindromı jasırınǵan
bolıwı múmkin. Bul sindrom - insannıń úzliksiz psixologiyalıq hám sociallıq basım astında uzaq
múddet jasaw nátiyjesinde júzege keletuǵın jaǵday bolıp, salamatlıq hám jumısqa ayrıqsha tásir
etedi. Ruwxıy salamatlıq degende biz, túrli ruwxıy buzılıw yamasa unamsız ruwxıy jaǵday
kórinisleriniń joq ekenligi hám átiraptaǵı haqıyqatlıq sharayatlarına sáykes keletuǵın is-
háreketlerdiń tártipke salınıwın támiyinleytuǵın ruwxıy salamatlıq jaǵdayı bolıp tabıladı. Biraq,
unamsız ruwxıy jaǵdaydı búgingi kúnde ayırım adamlarda, túrli kásip ielerinde baqlawımız
múmkin. Tiykarınan bul jaǵday sociallıq taraw wákillerinde baqlanbaqta. Sociallıq taraw
wákilleriniń kásiplik iskerligi, atqaratuǵın jumıs túrine qaramastan, adamlar, xalıq toparları hám
ulıwma jámiyettiń densawlıǵı hám turmısı ushın ruwxıy juwapkershiligi joqarı bolǵan kásipler
toparına kiredi. Sociallıq kásip ieleri klient penen quramalı sociallıq óz ara múnásibet procesinde
bolǵan turaqlı stressli jaǵdaylar, klienttiń sociallıq mashqalalarınıń mánisin turaqlı túsiniw,
isenim hám basqa da ádep-ikramlılıq-psixologiyalıq faktorlar onıń densawlıǵına unamsız tásir
etedi. Emocional sharshaw sindromınıń mánisi. Maslach (1981) táriyiplegen emocional sharshaw
sindromi tómendegi belgiler menen kórinedi: Emocional hám fizikalıq sharshaw: Shaxslar aralıq
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1155
qatnasıqlarda biypárwalıq hám unamsızlıq, Kásiplik yamasa sociallıq jumıstan narazılıq, Ózin-
ózi qádirlew dárejesiniń tómenlewi. Bul jaǵday tek ǵana kásiplik tarawlarda emes, al sociallıq
belsendiligi joqarı bolǵan shaxslarda da baqlanadı. Sociallıq belsendilik hám emocional
sharshaw arasındaǵı baylanıslılıq. Sociallıq belsendilik - bul insannıń jámiyettegi belsendi
qatnasıwshılıǵı, intakerligi, kewilli járdem kórsetiwi hám jámáátlik jumıslarǵa tartılıwı menen
xarakterlenedi. Biraq bul iskerlikler tómendegi qáwip faktorların payda etedi:
1.Artıqsha minnetleme sezimi - shaxs ózin turaqlı juwapkershilik astında sezedi, bul
bolsa stress dárejesin arttıradı.
2.Dem aliw imkaniyatınıń joqlıǵı - turaqlı bántlik sezimi ruwxiy tikleniwge tosqınlıq
etedi.
3.Sociallıq basım - doslar, jámáát yamasa jámiyattan turaqlı úmitler qanatlandırılmasa,
motivaciya joǵaladı.
4.Tanısıw hám qádirlenbew sezimi - islengen háreketler tán alınbasa, motivaciya
joǵaladı.
Emocional sharshaw sindromi (burnout) - bul insannıń uzaq dawam etken psixologiyalıq
stress, ásirese, jumis yaki sociallıq belsendilik penen baylanıslı basım nátiyjesinde ruwxiy,
sezimlik hám fizikalıq jaqtan sharshaw jaģdayı. Bul sindrom 1970-jıllarda psixolog Kristina
Maslach tárepinen atama sıpatında ilimge kirgizilgen. Tiykarģı belgileri:
1. Emocional sharshaw - turaqlı sharshaw, sebepsiz jılaw yaki ashıwshaqlıq, energiya
joqlıǵı.
2. Depersonalizaciya - adamlar menen suwıq múnásibet, jumıstan shetleniw.
3. Kásiplik motivaciyanıń joǵalıwı - "meniń islep atırǵan isim paydasız," "hesh nárse
ózgermeydi" degen pikirler. Burnout sindromına alıp keliwshi faktorlar:
➢
Artıqsha júkleme hám juwapkershilik;
➢
Dem alıwdıń jeterli emesligi;
➢
Qádir-qımbat seziminiń tómenligi;
➢
Psixologiyalıq járdemniń joqlıǵı.
K.Kondo "emociyalıq sharshaw" sindromın jumıstıń hádden tıs awırlıǵı hám
shaxslararalıq qatnasıqlardıń nadurisligi sebepli jumis ornına beyimlespew dep táriypleydi. Bul
anıqlama onıń "janıw" túsiniginiń talqılawına sáykes keledi. Bul birinshi gezekte adamlar menen
alturistlik hám intensiv isleytuǵınlarǵa tásir etedi. Bunday emocional sezimiy jumis ruwxiy
energiyanıń artıqsha sarplanıwı menen birge keledi hám psixosomatikalıq sharshaw (haldan
ketiw) hám sezimiy sharshaw (toliqıw) alıp keledi. Nátiyjede tınıshsızlıq (táshuish), dem
qısılıwı, asqazan-ishek traktınıń buzılıwı, bas awırıwı, qan basımınıń tómenlewi, uyqınıń
buzılıwı fonında narazılıq sezimi, ashıw, ózine baha beriwdiń tómenlewi; hám de qaǵıydaǵa
bola, shańaraqlıq qatnasıqlardaǵı mashqalalar payda boladı. "Emociyalıq sharshaw" fenomenin
keltirip shıǵaratuǵın stress faktorlarınıń tásiri túrli kásiplerdiń sezilerli bólegin qamtıp aladı hám
bul kesellikke beyim bolǵanlardı ruwxıy azaplaydı. Kimlerde kóp ushirasadi: Muģallimler,
shıpakerler, psixologlar sıyaqlı járdemshi kásip iyeleri;
Emocional sharshaw sindromınıń aqibetleri.
Burnout sindromı óz waqtında anıqlanbasa tómendegi keri aqıbetlerge alıp keledi:
Psixologiyalıq mashqalalar, depressiya, qáweter, motivaciyanıń tómenlewi. Fizikalıq
salamatlıq mashqalaları: uyqısızlıq, júrek-qan tamır kesellikleri, turaqlı sharshaw. Sociallıq
qatnasıqlardıń buzılıwı: qarama-qarsılıqlar, sociallıq sheginiw. Kásiplik nátiyjeliliktiń
tómenlewi: jumıstaǵı biypárwalıq, qáteler, napaqag'a shıǵıw niyeti.
Aldın alıw jolları
: Burnout sindromınıń aldın alıw ushın tómendegi psixogigienalıq
jantasıwlar paydalı:
➢
Jeke shegaralardı anıq belgilew (yaq dep aytiwdi úyreniw);
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1156
➢
Dem alıw hám tikleniwge waqıt ajıratıw;
➢
Jumıslar balansın saqlaw (jámiyetlik hám jeke turmıs ortasında); Emocional razryad
usıllarınan paydalanıw (sport, kórkem óner, meditaciya); Zárúrlik bolsa, psixologiyalıq járdem
alıw.
Juwmaq orninda soni aytiw múmkin: Sociallıq aktivlik - unamlı qásiyet, biraq oniń
hádden tıs kóbeyiwi shaxstiń psixologiyalıq salamatlıǵına unamsız tásir kórsetiwi múmkin.
Emocional sharshaw sindromı sociallıq belsendi adamlar arasında keń tarqalǵan hám bul
jaǵdayǵa óz waqtında itibar beriw áhmietli. Aktivlik hám dem alıw arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı
saqlaw insan ruwxıy salamatlıǵın bekkemlewge xızmet etedi.
REFERENCES
1.
Maslach, C., & Leiter, M. P. (1997). The Truth About Burnout: How Organizations Cause
Personal Stress and What to Do About It. San Francisco: Jossey-Bass Publishers.
2.
Freudenberger, H. J. (1974). Staff Burn-Out. Sociallıq máseleler jurnalı, 30 (1), 159-165.
3.
Pines, A., & Aronson, E. (1988). Career Burnout: Causes and Cures. New York: Free
Press.
4.
Maslach, C., Jackson, S. E., & Leiter, M. P. (1996). Maslach Burnout Inventory Manual
(3rd ed.). Palo Alto, Calif.: Consulting Psychologists Press.
5.
Schaufeli, W. B., Leiter, M. P., & Maslach, C. (2009). Janıw dárejesi: 35 jıllıq izertlew
hám ámeliyat. Karyera rawajlanıwı xalıq aralıq, 14 (3), 204-220.
6.
Boboeva, D.Sh. (2021). Emocional sharshaw sindromı hám onıń profilaktikası.
Psixologiya va hayot, No3, 45-49.
7.
Yusupova, M.I. (2022). Járdemshi kásip iyelerinde professional sharshaw sindromı.
Jámiyet hám innovaciyalar, T.3, No6, 323-330.
8.
Jalilov, S. (2020). Shaxstıń stresske shıdamlılıǵı hám burnout sindromı:o.int/news/item/28-
05-2019
9.
Aldjanova G., Bekmuratova G. ÓSPIRIMLER XARAKTERINDE TOLERANTLIQTIŃ
ORNI //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 39-42.
10.
Aldjanova G., Yernazarova G. " MEN HÁM MENIŃ DENEM": DENESINE BOLǴAN
QATNAS ÓSPIRIMNIŃ ÓZIN-ÓZI BAHALAW ÁHMIYETLI FAKTOR SIPATINDA
//Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 43-46.
11.
Aldjanova G., Qosbawlieva Q. SOCIAL-PSYCHOLOGICAL TRAINING AS A WAY
TO CHANGE PERSONAL AND BEHAVIORAL FEATURES //Modern Science and
Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4.
12.
Aldjanova G., Qosbawlieva Q. SOCIAL-PSYCHOLOGICAL TRAINING AS A WAY
TO CHANGE PERSONAL AND BEHAVIORAL FEATURES //Modern Science and
Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4.
13.
Aldjanova G. A. TYPES OF LEARNING ACTIVITIES IN THE CREDIT-MODULAR
TRAINING SYSTEM //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 15-21.
14.
Didenko I. A., Frantseva E. N. Features of interaction between preschool teachers and
“special” children and their parents //Procedia-Social and Behavioral Sciences. – 2016. –
Т. 233. – С. 459-462.
15.
Aljanova G. A. Development of creative thinking in the process of learning in higher
school. – 2021.
16.
Aljanova G. A. Formation of Young Teacher Professionalism Through Mentoring
//European Scholar Journal. – 2021. – Т. 2. – №. 11. – С. 128-130.
17.
Альджанова Г. А. ЭФФЕКТИВНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ПСИХОДИАГНОСТИКИ В
ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ //Путь науки. – 2017. – №. 4. – С. 66-67.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1157
18.
Альджанова Г. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЯТ КОНЦЕПЦИЯСЫ НЕГИЗЛЕРИ
//ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА
ИМЕНИ БЕРДАХА. – 2018. – Т. 38. – №. 1. – С. 53-56.
19.
Альджанова Г. А. ЭФФЕКТИВНОСТЬ ЗНАКОВО-КОНТЕКСТНОЙ ТЕХНОЛОГИИ
В ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ В ВЫСШИХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЯХ //Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. –
2018. – №. 11. – С. 89-92.
20.
Альджанова Г. А. МОДЕЛЬ ФОРМИРОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ В УСЛОВИЯХ ПРОЕКТНО-
КОНТЕКСТНОГО ОБУЧЕНИЯ
