ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1162
OQIWSHILARDIŃ ÓZIN-ÓZI BAHALAWI HÁM OQIW ISKERLIGINDEGI
JETISKENLIK ORTASINDAǴI PSIXOLOGIK BAYLANIS
Aldjanova Guljahan Amangeldievna
docent Pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktori, PhD.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
Ernazarova Aynura
A`meliy psixologiya qániygeliginin` 4-kurs talabası.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478888
Annotatsiya. Bul maqalada oqiwshilardiń óz-ózin bahalaw dárejesi menen olardiń oqiw
iskerligindegi jetiskenlik ortasindaǵi psixologik baylanis analiz etiledi. Izertlewde ‘’óz- ózin
bahalaw’’ tu’siniginiń mazmuni, qáliplesiw faktorlari hám oniń oqiw processindegi áhmiyeti
aship beriledi. Sonday-aq óz-ózin joqari dárejede bahalawshi oqiwshilardiń ózlestiriw
kórsetkishleri joqari boliwi, pás bahalawshi oqiwshilar ese oqiw iskerliginde isenimsizlik penen
ajralip turiwi kórsetilgen.
Gilt sózler: Óz-ózin bahalaw, oqiw iskerligi, psixologik baylanisliliq, oqiwshilar
psixologiyasi, ‘’Men konsepciyasi’’.
THE PSYCHOLOGICAL RELATIONSHIP BETWEEN STUDENTS' SELF-
ASSESSMENT AND ACADEMIC ACHIEVEMENT.
Abstract. This article analyzes the psychological relationship between students self
assessment levels and their academic performerance. The concept of ‘’Self- assessment’’, its
information factors, and its significance in the learning process are examined. It is
demonstrated, through practical examples, that students with high levels of self assessment tend
to have better academic achievement, while those with low self assessment levels often show
inactivity and lack of confidence in their studies.
Key words; Self- assessment, academic activity, psychological correlation, student
psychology,’’ Self-concept’’.
ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ СВЯЗЬ МЕЖДУ САМООЦЕНКОЙ СТУДЕНТОВ И
АКАДЕМИЧЕСКОЙ УСПЕВАЕМОСТЬЮ.
Аннотация. В данной диссертации анализируется психологическая связь между
уровнями самооценки студентов и их академической успеваемостью. Рассматривается
концепция «Самооценки», ее информационные факторы и ее значение в процессе
обучения.
На практических примерах показано, что студенты с высоким уровнем
самооценки, как правило, имеют лучшие академические достижения, в то время как
студенты с низким уровнем самооценки часто проявляют бездеятельность и
неуверенность в учебе.
Ключевые слова: Самооценка, академическая активность, психологическая
корреляция, психология студентов, «Я-концепция».
Házirgi zaman tálim sistemasinda tek ǵana bilim beriwge bálkim shaxstin hár tárepleme
rawajlaniwina, ózin ańlaw hám ózin bahalaw siyaqli psixologik tárepleriniń rawajlaniwina
áhmiyet bermekte. Óz-ózin bahalaw- bul ózin qáliplestiriwdiń ku’shli usili. Ásirese
oqiwshilardiń ózin-ózi qanday bahalawi- olardiń oqiw iskerligine, motivaciyasi hám
jetiskenligine sezilerli tásir kórsetedi. Sebebi ózine isennetuǵin, óz imkaniyatlarina unamli
qaraytuǵin oqiwshi bilim aliw processinde aktiv, maqsetke umtiliwshań hám sociallasiwǵa
beyim boladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1163
Kerisinshe, pás dárejedegi óz -ózin bahalaw oqiwshilarda ózin jeterli dep esaplamaw,
qorqiw, social aktivlikten shetleniw hám bilim aliwǵa tómenlik siyaqli mashqalalardi keltirip
shiǵaradi. Bul ese tálim processinde hár bir oqiwshiniń individual psixologik halatin esapqa aliw
záru’rligin kórsetedi.
Bul maqalada oqiwshilardiń óz-ózin bahalaw dárejesi menen olardiń oqiw iskerligi
ortasindaǵi baylanis psixologik tárepten u’yreniledi. Sonday-aq óz-ózin bahalaw qanday
qáliplesiwi, oǵan tásir etiwshi ishki hám sirtqi faktorlar hám unamli óz-ózin bahalaw di
qáliplestiriw jollari analiz etiledi.
Temaǵa baylanisli
ádebiyatlar analizi; Óz-ózin bahalaw psixologiyasi bu’gingi ku’nde
kóplep alimlar tárepinen u’yrenilip atirgán jónelislerden biri. Bul tu’sinik birinshi náwbette
shaxstin ‘’Meń’ konsepciyasi menen baylanisli bolip, shaxs ózin qanday qabil qiliwi hám
bahalawi oniń pu’tkil psixologik rawajlaniwina tásir etedi.
K.Rodjers óziniń jeke teoriyasina óz-ózin bahalaw shaxstiń óz ‘’meń’ine bergen
subyektiv mu’násebeti sipatinda analiz etedi. Oniń pikirinshe joqari dárejedegi ózin-ózi bahalaw
salamat shaxs qáliplesiwiniń záru’r faktori. Sol menen birge A. Maslou óz-ózin bahalaw insaniy
mu’tájliklerdiń eń joqari basqishlarinan biri sipatinda kórsetedi, yaǵniy insan ózin qádirlemese
basqa rawajlaniw dárejelerine shiǵiwi qiyinlasadi.
Ózbekistan alimlarinan A.Abdullaeva, M.Xolmatov , N.Norqulova hám basqalardiń
ilimiy jumislarinda da oqiwshilardiń óz-ózin bahalawi hám oqiw motivaciyasi ortasindaǵi
baylanis keń jaritilǵan. Misali; N.Norqulova óz izertlewlerinde óz-ózin bahalaw dárejesi pás
bolǵan oqiwshilar kóbirek ózine isenimsizlik , qorqiw hám socialliq shekleniw halatlari menen
ajralip turiwin atap ótedi.
Shet el ádebiyatlarinda da bul temaǵa ayriqsha itibar qaratilǵan. Misali; Rosenberg (1965)
tárepinen islep shiǵilǵan “Óz-ózin bahalaw shkalasi” bu’gingi ku’nge shekem keń qollanilip
kelinbekte hám jaslar arasinda óz-ózin bahalaw dárejesin aniqlawda áhmiyetli qural esaplanadi.
Sonday-aq, Marsh hám Craven (2006) óz izertlewlerinde ózin joqari bahalaytuǵin oqiwshilardiń
bilim aliw processinde unamli nátiyjelerge erisiwin unamli dáliyllep bergen.
Andrade hám Du (2007) óz jumislarinda oqiwshilardiń óz-ózin bahalaw miyzanlarina
juwaplari 6 tiykarǵi juwmaqti shiǵardi;
1.
Oqiwshilardiń ózin-ózi bahalawǵa bolǵan mu’násebeti olar tájriybe arttirǵan sayin unamli
tárepke ózgeredi.
2.
Oqiwshilar óz-ózin unamli bahalaw mu’mkinligin sezdi hám oqitiwshisi neni ku’tip
atirǵanliǵin bilgeninde, óz-ózin bahalaw itimali kóbirek edi.
3.
Óz-ózin bahalaw rawajlaniwdi tekseriw, soń qayta kórip shiǵiw hám sáwlelendiriwdi óz
ishine aladi
4.
Oqiwshilar óz-ózin bahalawdiń bir neshe abzalliqlarina isendi.
5.
Oqiwshilar óz-ózin bahalawdi basqa kurslarǵa ótkeriw natuwri ekenligin aytti.
6.
Bazida oqitiwshilardiń ku’tiwleri hám oqiwshilardiń sipat standartlari ortasinda keskinlik
bar edi.
Talabalar tárepinen óz-ózin bahalaw tuwri ámelge asirilsa, bul olarda ishki motivaciyani,
u’yreniwge bolǵan qálewdi ku’sheytiredi, maqsetke jóneltirilgen háreketlerdi qáliplestiredi hám
jánede mazmunli u’yreniwdi támiynleydi. Óz-ózin bahalaw tómendegi processlerden ibarat;
1.
Ózin baqlaw (Self-monitoring)- talaba óz pikr hám háreketlerin baqlap, oqiw processinde
nege itibar qaratuǵinliǵin tu’sinedi.
2.
Ózin bahalaw (Self-judgement) belgilengen standartlar tiykarinda óz jetiskenlikleri hám
kemshiliklerin bahalaydi.
3.
Maqset hám strategiyalardi tańlaw (instructional correctives) jańa maqsetler belgilep,
u’yreniwdi rawajlantiriw ushin kerekli strategiyalardi tańlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1164
Schunk hám Greene (2018) izertlewinde “ adamlar ózlerin hám jaǵdaylarin sirtqi hám
ishki standartlar menen salistiriw arqali bahalaydi’’ dep atap ótedi. Olar óz izertlewlerinde
oqiwshilardiń óz-ózin basqariw hám motivaciya tiǵiz baylanisli ekenligin aytadi. Oǵan kóre,
oqiwshilar óz bilimin ǵarezsiz bahalay aliwdi u’yrengeninde , olar;
•
Óz aldina aniq maqsetler qoyadi;
•
Óz iskerligin monitoring qiladi;
•
Jetiskenliklerine qarata unamli mu’násebette boladi;
•
Óz u’yreniwlerin nátiyjeli shólkemlestiredi
Analiz hám nátiyjeler
; Óz-ózin bahalaw arqali;
1.
Oqiwshi ózin aktiv qatnasiwshi sipatinda kóredi.
2.
Bahalaw processinde óz ku’shli hám ázzi táreplerin kóredi.
3.
Óz-ózin ańlaw arqali óz “men”i qáliplesedi; yaǵniy ol qánshelli jaqsi u’yrenip atirǵani,
neni jaqsi biliwin hám neni jaqsilawi kerekligin tu’sinedi.
Statistik analiz soni kórsetedi, men konsepciyasi bálent bolǵan oqiwshilardiń ózlestiriw
dárejesi de joqari bolǵan. Bul ese soni kórsetedi, oqiwshi ózin qanday bahalasa, oniń
u’yreniwdegi nátiyjesi de sonday boladi.
Oqiwshilardiń óz-ózin bahalawi tómendegi faktorlar menen qáliplesedi;
1.
Ata-ana hám oqitiwshilardiń mu’násebeti
- oqiwshilar kóbinese átiraptaǵilardiń
pikirine qarap ózine baha beredi.
2.
Jas dáwiriniń psixologik ózgeshelikleri
- ósmirlik dáwirinde ózin ańlaw ku’sheyedi, bul
ese ózin bahalawda keskin pikirlerdiń payda boliwina sebep boladi.
3.
Sirtqi xoshametlew hám bahalaw sistemasi
- tek baha ushin oqiytuǵin oqiwshilar ózin
qiymatqa iye shaxs sipatinda ańlawǵa qiynaliwi mu’mkin.
Analiz dawaminda soni gu’zettik ózin-ózi joqari bahalaytuǵin oqiwshilar tapsirmalardi óz
waqtinda orinlawǵa háreket qiladi, áwmetsizlikti waqtinsha halat dep qabil etedi, sabaqlarda
aktivlik kórsetedi, jámiyetlik jumisqa maslasqan boladi. Kerisinshe ózin pás bahalaytuǵinlar óz
qátelerinen qorqadi, negizinde bunnan qorqiw emes, hár bir qáteden sabaq alip, oni norma
jaǵday sipatinda qabil etiw kerek, bilimlerin kórsete almaw, yaǵniy sabaq dawaminda bilip
turǵan nárselerin ayta almaw, bul qáte shiǵar?, hámme meniń u’stimnen ku’ledi siyaqli
kompleksler, ishki isenimsizlik hám passivlik, basqa oqiwshilar menen hárdayim ózin salistiriw
arqali ózine tómen baha beriw jaǵdaylari kiredi. Klasta óz-ózin bahalaw waziypalarin orinlap
atirǵanda, ózlerine qarata hádden tisqari qattiqol yáki jumsaq oqiwshilarǵa itibar beriń. Hádden
tisqari jumsaq bolǵanlar belgilew normalarin tu’sinbewleri mu’mkin, yaǵniy olar olardan ne
soralip atirǵanin tu’sinbewi mu’mkin. Bul olardiń u’yreniwine tásir etiwi mu’mkin, soniń ushin
buni qolǵa aliw hám du’zetiw záru’r.
Jasliq insan ómiriniń eń záru’r basqishlarinan biri bolip, áyne usi dáwirde shaxstiń ózin
ańlawi, ózine qarata mu’násebeti qáliplesedi. Oqiwshiniń ózin qanday bahalawi- bul oniń ishki
álemi, ózine bolǵan isenimi, hám keleshek ómirge isenimi esaplanadi. Izertlew dawaminda
aniqlaniwinsha, óz-ózin bahalaw dárejesi oqiw dawamindaǵi jetiskenlikler menen tiǵiz
baylanisli. Ózin unamli bahalaytuǵin oqiwshi qiyinshiliqlardan qorqpaydi, qátelerinen sabaq
aladi, hám háreket etiwden toqtamaydi. Buniń ushin mektep psixologlari hám oqitiwshilari
oqiwshilardiń óz-ózin bahalaw kónlikpesin rawajlantiriwshi shiniǵiw, sáwbet hám treingler
ótkeriwi, al ata -analar menen islew arqali u’ydegi ortaliqti qollap quwatlawi, oqiwshilar
ortasinda ese bir-biri menen salistiriwdi emes, al keshegi meni menen bu’gingi menin salistiriwdi
u’yretiw lazim. XIX ásirde tálim tek ǵana bilim aliw emes, bálki mashqalalardi ǵárezsiz sheshiw,
kreativ pikirlew hám ómir boyi u’yreniwge tayyar boliwdi talap etpekte. Óz-ózin bahalaw bul
kompetensiyalardiń orayinda turadi. Sol sebepli zamanagóy tálim sistemasinda Óz-ózin bahalaw
(Self assessment) ayriqsha orin tutadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1165
REFERENCES
1.
Abdullayev, A. A. (2015). Psixologiya samosoznaniya i samootsenki shkolnikov. Tashkent:
Fan.
2.
Abrarova, M. Sh. (2020). Shaxs rivojlanishida óz-ózini baholashning órni. Psixologiya:
Nazariya va amaliyot, (2).
3.
Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. New York: Random
House.
4.
Rosenberg, M. (1979). Conceiving the Self. New York: Basic Books.
5.
Harter, S. (1999). The Construction of the Self: A Developmental Perspective. New York:
Guilford Press.
6.
Jahonova, D. (2021). Óquvchilarning ózini ózi baholash xususiyatlari va uni rivojlantirish
yóllari. Yosh psixolog, (3).
7.
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The Exercise of Control. New York: W. H. Freeman.
8.
Woolfolk, A. (2010). Educational Psychology (11th ed.). Pearson Education.
9.
Salomova, D. A. (2019). Pedagogik jarayonda óquvchilarning óz-ózini baholashini
shakllantirish. Tashkent.
10.
Shevchenko, V. V. (2014). Samootsenka lichnosti v podrostkovom vozraste. Voprosy
Psikhologii, (4).
11.
Marsh, H. W. (2007). Self-concept theory, measurement and research into practice. Self-
Concept Enhancement and Learning Facilitation (SELF) Research Centre.
12.
Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2002). Motivational beliefs, values, and goals. Annual
Review of Psychology, 53, 109–132.
13.
Zimmerman, B. J. (2000). Attaining self-regulation: A social cognitive perspective. In M.
Boekaerts, P. R. Pintrich & M. Zeidner (Eds.), Handbook of self-regulation (pp. 13–39).
San Diego: Academic Press.
14.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs
and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
15.
Schunk, D. H. (2012). Learning Theories: An Educational Perspective (6th ed.). Boston:
Pearson.
16.
Pajares, F., & Schunk, D. H. (2005). Self-efficacy and self-concept beliefs. In M. H.
Marsh, H. W. Craven & D. M. McInerney (Eds.), New Frontiers for Self Research (pp. 95–
122). Charlotte, NC: IAP.
17.
Tashpulatova, S. (2020). Ózini anglash va ózini qadrlash psixologiyasi. Ózbekiston
Psixologiyasi Jurnali, (1), 33–38.
18.
Pintrich, P. R. (2003). A motivational science perspective on the role of student motivation
in learning and teaching contexts. Journal of Educational Psychology, 95(4), 667–686.
19.
Ganieva, M. (2022). Óquvchilarda ijobiy óz-ózini baholashni shakllantirish metodikasi.
Ilmiy Tadqiqotlar Jurnali, (7).
20.
Branden, N. (1994). The Six Pillars of Self-Esteem. New York: Bantam Books.
21.
Aldjanova G., Bekmuratova G. ÓSPIRIMLER XARAKTERINDE TOLERANTLIQTIŃ
ORNI //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 39-42.
22.
Aldjanova G., Yernazarova G. " MEN HÁM MENIŃ DENEM": DENESINE BOLǴAN
QATNAS ÓSPIRIMNIŃ ÓZIN-ÓZI BAHALAW ÁHMIYETLI FAKTOR SIPATINDA
//Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 43-46.
23.
Aldjanova G., Qosbawlieva Q. SOCIAL-PSYCHOLOGICAL TRAINING AS A WAY TO
CHANGE PERSONAL AND BEHAVIORAL FEATURES //Modern Science and
Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1166
24.
Aldjanova G., Qosbawlieva Q. SOCIAL-PSYCHOLOGICAL TRAINING AS A WAY TO
CHANGE PERSONAL AND BEHAVIORAL FEATURES //Modern Science and
Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4.
25.
Aldjanova G. A. TYPES OF LEARNING ACTIVITIES IN THE CREDIT-MODULAR
TRAINING SYSTEM //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 15-21.
26.
Didenko I. A., Frantseva E. N. Features of interaction between preschool teachers and
“special” children and their parents //Procedia-Social and Behavioral Sciences. – 2016. – Т.
233. – С. 459-462.
27.
Aljanova G. A. Development of creative thinking in the process of learning in higher
school. – 2021.
28.
Aljanova G. A. Formation of Young Teacher Professionalism Through Mentoring
//European Scholar Journal. – 2021. – Т. 2. – №. 11. – С. 128-130.
29.
Альджанова Г. А. ЭФФЕКТИВНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ПСИХОДИАГНОСТИКИ В
ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ //Путь науки. – 2017. – №. 4. – С. 66-67.
30.
Альджанова Г. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЯТ КОНЦЕПЦИЯСЫ НЕГИЗЛЕРИ
//ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА
ИМЕНИ БЕРДАХА. – 2018. – Т. 38. – №. 1. – С. 53-56.
31.
Альджанова Г. А. ЭФФЕКТИВНОСТЬ ЗНАКОВО-КОНТЕКСТНОЙ ТЕХНОЛОГИИ
В ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ В ВЫСШИХ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ
УЧРЕЖДЕНИЯХ //Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. –
2018. – №. 11. – С. 89-92.
32.
Альджанова Г. А. МОДЕЛЬ ФОРМИРОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ В УСЛОВИЯХ ПРОЕКТНО-
КОНТЕКСТНОГО ОБУЧЕНИЯ
