1167
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
DEPRESSIYANI AŃLAW; SEBEPLERI, BELGILERI HÁM JÁRDEM JOLLARI
Aldjanova Guljahan Amangeldievna
docent Pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktori, PhD.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
Ernazarova Aynura
A`meliy psixologiya qániygeliginin` 4-kurs talabası.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15494015
Annotaciya. Bul maqalada depressiya halati, oniń kelip shiǵiw sebepleri, tiykarǵi
belgileri, hám oǵan qarsi gu’resiw jollari analiz qilinadi. Depressiyaniń biologik psixologik
hám socialliq faktorlarǵa baylanisliliǵi aship beriledi. Sonday-aq, maqalada psixoterapeya,
socialliq qollap quwatlaw hám turmis tárzindegi ózgerisler arqali depressiyaǵa ushraǵan
shaxslarǵa qanday járdem beriw mu’mkinligi haqqinda pikir ju’ritiledi.
Gilt sózler: Depressiya, ruwxiy salamatliq, psixologik faktorlar, socialliq faktorlar,
belgiler, psixoterapeya, stress.
DETERMINING DEPRESSION CAUSES SIGNS AND WAYS TO HELP
Abstract. This article explores the nature of depression, its underlying causes, main
symptoms, and strategies for overcoming it. The biological, psychological, and social factors
contributing to depression are analyzed. The article also discusses how psychotherapy, social
support, and lifestyle changes can help individuals cope with depression.
Key words: depression, mental health, psychological factors, social factors, symptoms,
psychotherapy, support, stress.
ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПРИЧИН ДЕПРЕССИИ, ПРИЗНАКИ И СПОСОБЫ ПОМОЩИ
Аннотация. В данной статье рассматривается природа депрессии, её причины,
основные симптомы и способы преодоления. Анализируются биологические,
психологические и социальные факторы, способствующие развитию депрессии. Также
обсуждаются методы психотерапии, социальная поддержка и изменения образа жизни
как эффективные способы помощи людям, страдающим от депрессии.
Ключевые слова: депрессия, психическое здоровье, психологические факторы,
социальные факторы, симптомы, психотерапия, поддержка, стресс.
Bu’gingi zamanagóy jámiyette insan ruwxiyati tu’rli basim hám stresslerge dus kelmekte.
Sonday halatlardan biri depressiya. Ol insanniń ruwxiy halation izden shiǵaratuǵin,
iskerligin páseytiretuǵin, hátteki ómirge bolǵan qizǵiwshiliǵin joqqa shiǵaratuǵin jaǵdaydur.
Depressiya tek ǵana keypiyattiń tu’skinligi emes, bálki quramali psixologik mashqala
bolip, oǵan biypariq qaraw mu’mkin emes. Bul maqalada depressiyaniń sebepleri, belgileri hám
járdem kórsetiw jollari haqqinda sóz baradi.
Depressiya – bul insanniń ruwxiy salamatliǵinda ju’zege keletuǵin kesellik bolip, uzaq
dawam etiwshi tu’skin keypiyat, qiziǵiwdiń joǵaliwi, ózin kereksiz seziniw, ku’shsizlik, passivlik
siyaqli belgiler menen kórinedi. Ol hár bir insanda tu’rlishe keshedi; bazilar buni ishki qayǵi
sipatinda sezse, basqalar fizikaliq sharshaw, jilaw, biyzataliq kórinisinde sezedi.
Jáhán densawliqti saqlaw shólkeminiń bergen maǵliwmatlarina qaraǵanda, depressiya
buziliwi, du’nya xalqiniń 3.8% in, sol orinda u’lkenlerdiń 5% in qamrap aladi. Bul pu’tkil du’nya
boylap depressiyaǵa ushraǵan 280 millionǵa jaqin adamdi ańlatadi hám bul erkeklerge
qaraǵanda hayallarda kóbirek ushiraydi.
1168
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Soǵan qaramastan social stigma, hádden tisqari ju’klengen xizmetler, ruwxiy salamatliq
boyinsha oqitiwdiń jetispewshiligi sebepli hámme de dawalaniwǵa erise almaydi. Házir bul
ótmishtegiden kóre ashiqraq aytilip atir, biraq ele de naduris tu’sinikler bar. Biraq depressive
buziliwda simptomlar uzaq waqit dawaminda, yaǵniy uzaq ku’nler, hápteler dawaminda seziledi.
Simptomlar jaqsilanbaǵan 2 hápte ádette depressiya diagnozi sipatinda analiz etiledi.
Belgileri; Uliwma alǵanda depressiya sizdi qayǵili, u’mitsiz hám ádette zawiqlanatuǵin
nárselerge qiziqtirmaydi. Bul siziń ómirińizge, suyikli shiniǵiwińizǵa, jumisińiz hám
mu’násebetlerińizge tásir qiladi. Siz ózińizdi pás bahalaysiz, ashiwlanasiz, ǵayratińiz joq, qarar
qabil qila almaysiz, ómirden zawiqlanbaysiz yáki ádettegiden kóp jilawińiz mu’mkin. Eger
depressiya awir bolsa yáki dawalanbasa, bazi adamlar óz Janina qast qiliwi haqqinda oylawlari
mu’mkin, soniń ushin belgileri aniqlanǵanda ózińiz hám jaqinlarińiz ushin járdem soraw záru’r.
Simptomlar turmisińizdiń basqa táreplerine tásir qiliwi mu’mkin, yaǵniy siz doslarińiz
benen baylanis qiliwdan qashasiz, socialliq tádbirlerge bariwdi toqtatasiz.
Bul ruwxiy salamatliq halati bolsada, bazida ishtey, uyqi, jinsiy baylanis siyaqlilarǵa da
tásir qiladi. Bul ádettegiden de kóbirek qapa boliw, sirtqa shiǵiwdi qálemew yáki kóz jaslar
menen baslaniwi mu’mkin hám siz ómirden sheginiwdi baslaysiz. Ózińizdi tanip aliw qiyin
boliwi mu’mkin, ásirese siz buni aldin bastan keshirmegen bolsańiz hám kóbinese ómirimizde
kimdur, máselen kásiplesińiz, dostińiz yáki shańaraq aǵzańiz buni sezedi.
Bul hár bir adamǵa ózine tán tárizde tásir qilatuǵin quramalai halat hám uliwma
simptomlar bar bolsada, bazida bul belgilerdiń basqa sebepleri de bar. Misali ajrasiwdan keying
qayǵi menen gu’resip atirǵanlar, joǵaltiwǵa tábiyiy juwap sipatinda bir qiyli belgilerdi bastan
keshiriwi mu’mkin. Bazi bir belgilerdiń uqsasliǵi sebepli depressiya dep natuwri diagnoz
qiliniwi mu’mkin, ADHD, xronik sharshaw sindromi, fibromyalgia, travmadan keying stress
buziliwi.
Depressiya tu’rleri; Depressiyaniń hár qiyli tu’rleri bar, belgileriniń tu’ri, awirliǵi,
chastotasi qansha waqit dawam etiwi hám ku’ndelik turmisqa tásiri menen belgilenetuǵin
jeńilinen awirina shekem.
Depressiyaniń eń keń tarqalǵan tu’ri kóbinese “klinik depressiya” yáki “major depressiyá’
delinedi. Bul eki hápteden uzaq dawam etetuǵin ortasha yáki awir depressiya bolip, ádette oni
dawalawǵa járdem beretuǵin terapeya yáki dáriler talap qilinadi. Bul ádette klassik depressiya
belgileriniń bar ekenligi, sonday aq siz oni bastan keshirgen waqtińiz benen diagnozlanadi.
Distimiya (persistent depressive disorder) depressiyaniń jeńilrek biraq uzaq dawam
etetuǵin formasi. Bul ádette eki jil dawam etetuǵin tómen keypiyat, biraq ol major depressiyaǵa
qaraǵanda jeńilrek. Bul sizdiń ku’ndelik ómirińizge az tásir qiliwi mu’mkin, lekin siz kóbinese
qapa hám baxitsiz sezinesiz. Bazida bul awir depressiyaǵa alip keliwi mu’mkin. Soniń ushin
erte dawalaniwdi baslaw záru’r.
Depressiyaniń basqa tu’rleri ózine tán qozǵatiwshilar menen ju’zege keliwi mu’mkin.
Máwsimlik affektiv buziliw (seasonal affective disorder) halatinda depressive epizodlar
máwsimlerdiń jazdan gu’zge hám qisqa ózgeriwi menen baslanadi. Bul ádette qisqaraq ku’nler
hám uzaq tu’nler menen baylanisli, soniń ushin dástu’rlik depressiyani dawalawdi óz ishine
aladi. Quyash nuri kemeygen pasillarda organizmde záru’r elementler teńsalmaqliǵI buzilǵanda
payda boladi.
SAD tiń tiykarǵi belgileri;
•
Tu’skinlik hám motivaciya joqliǵI;
•
Uyqlawǵa bolǵan mu’tájlik artiwi;
1169
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
•
Energiya jetispewshiligi;
•
Mazali yáki awir awqatlarǵa ishtey ashiliwi;
•
Diqqatti jámley almaw;
•
Socialliq izolyaciya (adamlardan uzaqlasiw);
Sebepleri;
•
Quyash nuri jetispewshiligi- bul melotonin hám serotonin (keypiyatti tártipke saliwshi
gormonlar) dárejesin ózgertedi.
•
Biologik saat buziladi- bul insan denesiniń ishki saati bolip, ol quyash nuri menen
uyǵinliqta isleydi
Dawalaw usillari;
•
1. Fototerapeya- arnawli jariqliq lampalari menen dawalaw.
•
2. Psixoterapeya- kognitiv behavioral terapeya (CBT) asirese nátiyjeli.
•
3. Dári- dármanlar- antidepressantlar ayrim hallarda tásir qiladi.
•
4. Turmis tárzin ózgertiw- quyashta kóbirek ju’riw, sport penen shuǵillaniw, salamat
awqatlaniw.
Postnatal depressiya- bul bala tuwilǵannan keyin dárhal yáki tuwilǵannan keyingi 12 ay
ishinde ju’z beretuǵin ruwxiy tu’skinliktiń ózine tán halati. Bul salistirmali keń tarqalǵan bolip,
NHS(Britaniya) statistikasina kóre, u tuǵilgandan keying bir jil ishinde hár on hayaldan birine
tásir qiladi. Postnatal depressiya tiykarǵi belgileri;
•
Hárdayimliq qayǵi yáki bosliq sezimi;
•
Sharshaw, energiyaniń joqliǵi;
•
Uyqi buziliwi;
•
Ishteydiń ózgeriwi:
•
Ózin ayipli seziniw yáki kereksiz seziniw;
•
Balaniń mu’tájliklerin qandira almawdan qorqiw;
•
Qiziǵiwdiń joǵaliwi (balaǵa qarata)
•
Kóp jilaw;
•
Ózine yáki basqalarǵa ziyan jetkeriw;
Sebepleri;
•
Gormonal ózgerisler- tuwiwdan keying estrogen hám progestrogen dárejesiniń keskin
páseyiwi;
•
Uyqiniń buziliwi;
•
Social qollap-quwatlawdiń jetispewshiligi;
•
Aldin depressiya yáki ruwxiy mashqalalar bolǵan bolsa;
•
Jańa rolge (analiq roline) u’yreniwdegi qiyinshiliq;
Dawalaw usillari;
•
Psixoterapeya- ásirese kognitiv behavioral terapeya paydali;
•
Farmakoterapeya- antidepressantlar, ásirese emizbey atirgan analarda qollaniladi.
•
Socialliq qollap-quwatlaw- ómirlik joldasi, shańaraq aǵzalari, doslariniń sezimlik hám
ámeliy járdemi u’lken áhmiyetke iye;
•
Óz-ózine itibar beriw- dem aliw, salamat awqatlaniw, jeńil fizikaliq shiniǵiwlar;
Keyin, bipolyar buziliw bar. Buni bazida manic dep ataw mu’mkin. Bunday halatta adam
awir ruwxiy tu’skinlikten hádden tisqari joqari keypiyatqa (maniya) ótedi, bule ki halatta insan
ómirine tásir kórsetiwi mu’mkin hám insanniń awhalin turaqlastiriwǵa járdem beretuǵin
1170
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
dawalaniwdi talap etedi. Klassik u’lken depressiya bazida bipolyar buziliwdan pariqlaw ushin “
unipolyar depressiya “ dep ataladi, sebebi ol maniya dáwirlerin óz ishine almaydi.
Jáhán densawliqti saqlaw shólkemi maǵliwmatlarina kóre, du’nya boyinsha hár 100
adamnan 1-2 ewi bipolyar buziliwdan qiynaladi. Bul buziliw jasliǵinda payda boliwi mu’mkin
hám medecinaliq kórsetpe talap etedi.
Depressiya sonday-aq spirtli ishimliklerdi kóp qabillaw yáki náshebent zatlardi qabillaw
arqali payda boladi. Bristol universitetiniń 2022- jildaǵI esabati soni kórsetedi, shegiw
depressiya rawajlaniw qáwpin 54% ten 132% ke shekem ku’sheytiwi mu’mkin.
Depressiya deneniń qorǵaniw mexanizmi boliwi mu’mkinligi haqqinda da dáliyller bar,
oni toqtatiw yáki sezilgen qorqitiwǵa juwaban energiyani saqlap qaliwǵa alip keledi, biraq
házirgi waqitta teoriyani dáliyllewge ámelyat jetispey atir. Sonday-aq dietaniń tásir qiliwin kórip
shiǵatuǵin dáliyller bar; Sistemali tekseriwlerden biri sonday nátiyjege keldi; “hár qanday jastaǵi
adamlarda málim awqatlaniw is-háreketleri hám depressiya belgileri ortasinda baylanis bar
boliwi mu’mkin. Aniqlaniwinsha, ju’dá qayta islengen arzimas aziq-awqat hám junk fodtan waz
keshiw hám kóbirek miywe hám paliz eginlerin paydalaniw depressiya belgileri qáwpin
kemeytiredi. Omega-3 may kislotasin qabil qiliw depressiya rawajlaniw qáwpin kemeytiriw
boyinsha da sheklengen maǵliwmat bar.
Jáne bir áhmiyetli factor- shańaraq tariyxi hám genetikasi. Shańaraǵińizda ruwxiy
tu’skinlik tariyxi bolsa, bul siz buni ózińiz basińizdan keshiriwińizdi ańlatpaydi, lekin bul qáwip
faktoridir hám oniń itimalin asiriwi mu’mkin. Stenford Medicine tárepinen baspadan shiǵarilǵan
“Joqari depressiya hám genetika” atli maqalada násillik 40-50% átirapinda ekenligin kórsetedi,
yaǵniy depressiyadan qiynalatuǵinlar ushin bul genetika 50% hám 50% basqa sebepler boliwi
mu’mkin.
Bazi adamlar depressiyaǵa meyil boladima?
Bazi shaxslar tu’rleri hám ózgeshelikleri adamniń ruwxiy tu’skinlikten qiynaliw itimali
kóbirek eknligin kórsetiwi mu’mkin, unamsiz pikirlewdiń basqa formalarina kóbirek meyil
bolǵanlar depressiyani rawajlaniw itimali kóbirek. Misali ushin; eger kimdur táshwishleniwge
meyil bolsa, waqiyalar hám sáwbetler haqqinda kóp waqit sariplasa, ózine hu’rmeti pás boladi,
unamsiz óz-ózine sóylew menen gu’resiw, bul potensial depressive epizodti keltirip shiǵariwi
mu’mkin.
Nevrotizm shaxs ózgesheligine iye bolǵan adamlarda depressiya hám táshwishleniw
qáwpi joqari boliwi mu’mkin, sebebi bul ózgeshelik adamda unamsiz sezimler, ózini -ózin
basqariw, stressti basqariw qiyinliǵi hám shikayat qiliw meyilligi menen baylanisli mashqalar
barliǵin kórsetedi.
Introversiya ruwxiy tu’skinlik ushin qáwip faktori boliwi mu’mkin, sebebi introvertlar óz
pikirlerin ishte saqlawlari hám olar u’stinde kóbirek waqit sariplawlari mu’mkin. Olar ózleriniń
sezim-tuyǵilari haqqinda sóylewdi kemrek seziwleri mu’mkin. Introversiya adamlardiń óz
pikirlerine kóbirek mas keliwin ańlatiwi mu’mkin hám soniń ushin ju’zege keletuǵin unamsiz
naǵistan kóbirek xabardar boliwi mu’mkin. Bul soni ańlatiwi mu’mkin, birar nárse natuwri
ketkende, yaǵniy sirtqi stress faktori- introvert adam ishkerige burilip, ocial járdemge mu’rájat
etpewi mu’mkin. Salistirmali izertlewlerden biri soni kórsetedi, “Nevrotizmniń uliwma dárejesi
depressiya menen awriǵan nawqaslarda uliwma adamlarǵa qaraǵanda sezilerli dárejede hám
introversiya bir qansha joqari.”
Bir izertlewde du’nya boylap hayallar erkeklerge qaraǵanda 1,7 ese kóbirek depressiyaǵa
duwshar boladi.
1171
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
Óspirimlik dáwirine jetemen degenge shekem, ul balalar hám qizlarda dperessiya dárejesi
bir qiyli boladi, biraq 14 jastan 25 jasqa shekemgi jas hayallar hám erkekler ortasinda
salistirmaliliq joqari dárejede bolip, qáwip derlik 2 ese kóp boladi.
Depressiya ushin járdem soraw qiyin boliwi mu’mkin. Baslaniwinda oniń ne sebepli
ekenligin tanip qaliw qiyin boliwi mu’mkin, keyin járdem soraw ushin qayjerge bariwda qiyin
boliwi mu’mkin. Dawalawdiń eki tiykarǵi tu’ri dári-dármanlar hám terapeyani óz ishin e aladi,
ekewi de bir-birinen pariqli ráwishte nátiyjeli, lekin ekewiniń aralaspasi eń nátiyjeli háreket
jónelisi esaplanadi.
Depressiya- insan ruwxiyatindaǵI awir buziliw bolip, ol tek ǵana psixologik , bálki
socialliq hám biologic faktorlar tásirinde payda boladi. Bul halatti erte aniqlaw hám oǵan qarata
kompleks jantasiwdi qollaniw, keselliktiń awir formalariniń aldin aliwda záru’r rol oynaydi.
REFERENCES
1.
World Health Organization. (2023). Depression. Retrieved from https://www.who.int
2.
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental
Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
3.
Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive Therapy of
Depression. New York: Guilford Press.
4.
Karimova, Z. M. (2019). Depressiya va uning yoshlar orasida tarqalish omillari.
Psixologik tadqiqotlar jurnali, 3(1), 22–27.
5.
Davlatov, R. (2020). Psixik buzilishlar va ularning ijtimoiy oqibatlari. Ózbekiston
psixologiyasi jurnali, 2(4), 45–53.
6.
Mahkamova, D. (2022). Psixologik salomatlik va ijtimoiy qóllab-quvvatlashning
depressiyaga tásiri. Ilmiy-amaliy psixologiya jurnali, 5(2), 88–95.
7.
National Institute of Mental Health. (2022). Depression: Overview, Symptoms and
Treatment. Retrieved from https://www.nimh.nih.go
8.
Seligman, M. E. P. (2006). Learned Optimism: How to Change Your Mind and Your Life.
New York: Vintage Books.
9.
Ilxomova, N. R. (2021). Talabalar orasida depressiv holatlarning psixologik xususiyatlari.
Yosh psixolog olimlar konferensiyasi materiallari, Toshkent, 55–58.
10.
Ǵafurova, M. S. (2020). Depressiyaning psixologik-pedagogik asoslari. Psixologiya va
hayot ilmiy jurnali, 1(3), 34–39.
11.
Aldjanova G., Bekmuratova G. ÓSPIRIMLER XARAKTERINDE TOLERANTLIQTIŃ
ORNI //Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 39-42.
12.
Aldjanova G., Yernazarova G. " MEN HÁM MENIŃ DENEM": DENESINE BOLǴAN
QATNAS ÓSPIRIMNIŃ ÓZIN-ÓZI BAHALAW ÁHMIYETLI FAKTOR SIPATINDA
//Modern Science and Research. – 2025. – Т. 4. – №. 5. – С. 43-46.
13.
Aldjanova G., Qosbawlieva Q. SOCIAL-PSYCHOLOGICAL TRAINING AS A WAY TO
CHANGE PERSONAL AND BEHAVIORAL FEATURES //Modern Science and
Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4.
14.
Aldjanova G., Qosbawlieva Q. SOCIAL-PSYCHOLOGICAL TRAINING AS A WAY TO
CHANGE PERSONAL AND BEHAVIORAL FEATURES //Modern Science and
Research. – 2025. – Т. 4. – №. 4.
15.
Aldjanova
G. A. TYPES OF LEARNING ACTIVITIES IN THE CREDIT-MODULAR
TRAINING SYSTEM
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 15-21.
1172
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5
16.
Didenko I. A., Frantseva E. N. Features of interaction between preschool teachers and
“special” children and their parents //Procedia-Social and Behavioral Sciences. – 2016. –
Т. 233. – С. 459-462.
17.
Aljanova G. A. Development of creative thinking in the process of learning in higher
school. – 2021.
18.
Aljanova G. A. Formation of Young Teacher Professionalism Through Mentoring
//European Scholar Journal. – 2021. – Т. 2. – №. 11. – С. 128-130.
19.
Альджанова Г. А. ЭФФЕКТИВНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ ПСИХОДИАГНОСТИКИ В
ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ //Путь науки. – 2017. – №. 4. – С. 66-67.
20.
Альджанова Г. ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘДЕНИЯТ КОНЦЕПЦИЯСЫ НЕГИЗЛЕРИ
//ВЕСТНИК КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА
ИМЕНИ БЕРДАХА. – 2018. – Т. 38. – №. 1. – С. 53-56.
21.
Альджанова
Г.
А.
ЭФФЕКТИВНОСТЬ
ЗНАКОВО-КОНТЕКСТНОЙ
ТЕХНОЛОГИИ В ПОДГОТОВКЕ БУДУЩЕГО УЧИТЕЛЯ В ВЫСШИХ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЯХ //Актуальные проблемы гуманитарных и
естественных наук. – 2018. – №. 11. – С. 89-92.
22.
Альджанова Г. А. МОДЕЛЬ ФОРМИРОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ
КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ В УСЛОВИЯХ ПРОЕКТНО-
КОНТЕКСТНОГО ОБУЧЕНИЯ
