2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
815
E’TIQODNING NAMOYON BO‘LISH XUSUSIYATLARI
Olimova Sharifa Oybek qizi
Buxoro viloyati G’ijduvon tumani 11-sinf o’quvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15513124
Annotatsiya. Ushbu maqolada e’tiqod har bir shaxsda mavjud bo‘lishi lozim bo‘lgan
dunyoqarashning bir ko‘rinishi bo‘lib, shaxs, jamiyat tomonidan muayyan g‘oya, inson va
dinlarga chin dildan ishonish, ergashish, sodiq va vafodor bo‘lishi kerakligi tahlil qilingan.
Kalit so’zlar: e’toqod, axloq, din, poligon, jamiyat, ijtimoiylashuv, mafkura, tafakkur.
“Bugungi zamonda mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham ko‘proq kuchga
ega” [1], ekanligi zamonaviy hayotning isbot talab qilmas hodisasidir. Avj olib borayotgan
mafkuraviy hurujlar maydoninining eng faol ijrochilari yoshlar qatlamini tashkil etmoqda.
Shijoatli yoshlar ongi va xulq-atvorida hayotda munosib o‘rnini topish uchun ma’qul narsa-
hodisaga e’tiqod qiladi. Yoshlarning tanlagan e’tiqodi yashash faoliyatidagi mezonlarni
belgilab beradi.
“O‘z navbatida yoshlar barcha narsa-hodisaga o‘z e’tiqodidan kelib chiqib baho beradi”
[2]. Masalan, biror kasbga e’tiqod qiladi, ardoqlaydi, taqdirini shu kasbga bog‘laydi. Inson
tabiati serqirra ba’zilar moddiy narsa, bezak urf-odatlarga me’yoridan ortiq ixlos qo‘yishi
ma’naviy qashshoqlikka olib keladi. Bunday odamlarning e’tiqodi g‘ayri insoniy yo‘nalishga
tushib, xalq nazaridan qoladi.
Ya’ni, “e’tiqod - ob’ektiv umuminsoniy qadriyatlarga haqiqatga
mos kelishi, egrilik, mutaassiblikka qo‘shilib salbiy shaklga ham kirishi mumkin”
[3].
Chunki,
e’tiqodlilik darajasining o‘zi ham jamiyatda ijobiylik va salbiylik holatida namoyon bo‘ladi:
Ijobiy e’tiqod
- jur’atni, qat’iyatni, tashabbuskorlikni, tanlangan idealiga nisbatan
sadoqatni rivojlanishi kabi holatlarni ifodalaydi.
Insonda ijobiy e’tiqodni shakllantirish uchun
xojagon tariqati ta’biri bilan aytganda “dil ba yoru dast ba kor” ya’ni qo‘l mehnat bilan, ko‘ngil
Olloh yodi bilan sayqallashib borishi kerak. Agar bu holat bo‘lmasa insonni nafsoniy tuyg‘ular
qamrab oladi va e’tiqodida nuqsonlar paydo bo‘ladi. Ko‘nglida Ollohni yod etib doimo ezgu
fikr, ezgu so‘z, ezgu amallar sari harakat qilayotgan e’tiqodli inson o‘zi tanlagan yo‘ldagi har
qanday qiyinchilikka bardosh bera oladi. Natijada ruhan kuchli shaxs bo‘lib, komil inson
xususiyatlari yuzaga chiqadi. Eng asosiysi bunday e’tiqodli inson o‘zligidan voz kechmaydi.
O‘zligini anglagan har qanday inson esa avvalo o‘zini, oilasini, mahallasini, millatini, jamiyatni
turli xil tajovvuzlardan himoya qiladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
816
Har qanday tashqi ta’sir e’tiqodli insonga bosim o‘tkaza olmaydi. Zamonaviy
modernizm jarayonidagi yangiliklarga xolisona baho beradi va bunday holatlarni
vaqtinchaligini anglaydi.
Salbiy e’tiqod
– ijtimoiy muhitda nafsoniy tuyg‘ularga xirs qo‘yish natijasida shaxsiy
ehtiyojlarini e’tiqod darajasiga ko‘taradi va jamiyatdagi parokandalikka sababchi bo‘ladi.
Bunday “tarbiyalangan” yoshlarning nafsoniy e’tiqodi shaxsiy g‘ayriaxloqiy xulq-
atvorini oqlash uchun asos vazifasini o‘taydi. Salbiy e’tiqodning kelib chiqishiga yana bir
sabab, “hayotiy tajriba natijasida avvalgi e’tiqod еmirilishi, yangisi o‘zlashtirilishi, bu
insonning chuqur ma’naviy tanazzuliga sabab bo‘lishi mumlin”
[4].
Bu holat keyinchalik
vafosizlik, hayosizlik natijasida e’tiqodsizlik ko‘rinishlarini namoyon etadi.
Bugungi kunda yoshlar ta’lim-tarbiyasiga tahdid soluvchi “ommaviy madaniyat” niqobi
ostidagi tahdidlar jarayoni ham salbiy e’tiqodning bir ko‘rinishidir. Bundan bir necha yil
muqaddam birinchi prezidentimiz I.A.Karimov bugungi kunni oldindan ko‘ra bilib,
yoshlarimizni mana shunday xavf borligidan ogohlantirib, ularni mustahkam e’tiqodli bo‘lishga
da’vat etgan edi: “...kishini doimo ogoh bo‘lishga undovchi mafkuraviy tazyiq, uning ta’siri va
oqibatlarini tezda ilg‘ab еtish nihoyatda qiyin. Mana shunday bir vaziyatda odam o‘z mustaqil
fikriga, sobit e’tiqodiga, o‘zi tayanib yashaydigan hayotiy-milliy qadriyatlarga, shakllangan
dunyoqarash va mustahkam irodaga ega bo‘lmasa, har turli mafkuralarning bosimiga, ularning
goh oshkora, goh pinhona ko‘rinishdagi tazyiqlariga bardosh berishi amrimahol.” [5]. Agar
e’tibor bersangiz jamiyatda ko‘proq yoshlar qatlami ongida har qanday mafkuraviy yangilikka
intilish kuchli bo‘ladi. Shuning uchun yoshlar miyasidagi informatsion manbalarni ezgu e’tiqod
g‘oyalari bilan boyitib borsak, maqsadga muvofiq bo‘ladi. Yoshlikda o‘rganilgan bilimni
toshga uyilgin naqshga o‘xshatilishi bejizga emas. Aynan shu davrdagi olingan bilim
mustahkam bo‘ladi. Shuning uchun ham yoshlar ongi va xulq-atvorida e’tiqod tushunchasini
shakllantirish muhim masaladir.
Tasavvur qiling ma’lum bir auditoriyada kasb-hunar egasi bo‘lish uchun
qayg‘urayotgan intelektual yoshlar o‘zaro fikr almashmoqda. Shunda emo va got, diniy
aqidaparast yoxud boshqa “ommaviy madaniyat” niqobi ostidagi tahdidlar ta’siriga tushib
qolgan yigit-qiz o‘zaro suhbatga kelib qo‘shildi. Yigit-qizning tashqi ko‘rinishga alohida
e’tibor qaratgani, fikrlashdagi “o‘ziga xoslik” atayin tengdoshlarini e’tiborini o‘zlariga jalb
qilishdir. Yoshlarda ma’naviy meros, hamda umuminsoniy qadriyatlarga bo‘lgan chuqur
hurmat, qadrlash tuyg‘usini shakllantirish yuqorida qayd etilgan salbiy holatlari bartaraf etishda
muhim vosita bo‘la oladi.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
817
Boy va mazmunli ma’naviy merosimiz xazinasida mavjud insoniyat sivilizatsiyasining
durdonasi hissoblangan fundamental ilm-fan, yuksak madaniyatning mohiyati va mazmunini
yoshlar ongi va qalbiga singdirish, ushbu me’rosga nisbatan еtishib kelayotgan avlodda
qadrlash e’tiqodini shakllantirish hozirgi kunning dolzarb masalasidir.
Xulosa qilib aytganda, e’tiqod har bir shaxsda mavjud bo‘lishi lozim bo‘lgan
dunyoqarashning bir ko‘rinishi bo‘lib, shaxs, jamoa, guruh, jamiyat tomonidan muayyan
g‘oyalarga, kishilarga, dinga chin dilidan ishonish, ergashish, sodiq va vafodor bo‘lishdir.
Ayniqsa, e’tiqod o‘z burchini anglagan, qattiq ishonch va mustahkam irodaga ega
bo‘lgan, har qanday vaziyatlarda ham sadoqatli bo‘la olgan, vijdonini unutmagan insonlarda
mustahkam bo‘ladi. E’tiqodsiz kishi ju’ratsiz, o‘z so‘zida qattiq turmaydigan, har xil kuch va
ta’sirga beriluvchan, bugun bir narsaga, ertasiga ikkinchi bir narsaga intiluvchan bo‘ladi. Bu
esa kishida mustahkam e’tiqodning yo‘qligidan dalolat beradi. Agar biz jamiyatda chin
ma’nodagi e’tiqodni shakllantirmoqchi bo‘lsak, yoshlar ongi va xulq-atvorida ta’lim-tarbiya
jarayonida tushuntirib borishimiz kerak. Buning uchun ma’lum bir ilmiy-ijtimoiy metodni
ishlab chiqish ustuvor vazifamiz ekanligini unutmasligimiz shart.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat” 2008. 113-b.
2.
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. T.7. -T.: “O‘zbekiston”,
1999. 86-b.
3.
Ijtimoiy himoya: atamalar izohli lug‘ati. –T.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston
milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007. 384-b
