May, 2025-Yil
825
TURKISTON MATBUOTI: UYG’ONISH DAVRINING YORQIN SAHIFASI
Olimova Sharifa Oybek qizi
Buxoro viloyati G’ijduvon tumani 11-sinf o’quvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15521525
Annotatsiya.
Ushbu maqolada XIX asr oxiri – XX asr boshlarda Turkistonda faoliyat olib
borgan jadidchilik harakatining yorqin namoyandalari tomonidan milliy matbuotni
shakllantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari, ularning publitsistik asarlari o‘z zamonasining
siyosiy-ijtimoiy muammolari fonida atroflicha ko‘rib chiqilgan.
Kalit so’z.
Turkiston, matbuot, uyg‘onish davri, jahon matbuoti, jadidchilik, milliy
matbuot, gazeta, jurnal, maqola, targ‘ibot maydoni.
Turkiston matbuoti tarixi milliy uyg‘onish harakati bilan chambarchas bog‘liqdir. XIX asr
oxiri va XX asr boshlarida boshlangan bu harakat, ilm-ma’rifatga chanqoq ziyolilar, jadidlar
tomonidan boshlandi. Ular xalqni jaholat va savodsizlikdan chiqarishning eng samarali yo‘li
sifatida matbuotni tanladilar. Shu tariqa, Turkistonda gazetchilik taraqqiy topdi va zamonaviy
jurnalistika tamoyillari shakllana boshladi.
Jadid matbuoti – xalqni uyg‘otgan kuch.
Jadidlar matbuot orqali xalqni uyg‘otishni,
ma’rifatparvarlik g‘oyalarini yoyishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘yishdi. Dastlabki o‘zbek
gazetasi – “Taraqqiy” 1906-yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy tomonidan Samarqandda nashr etildi.
Bu gazeta zamonaviy bilimlarni targ‘ib qilgan, ijtimoiy adolat, ayollar huquqlari, ta’lim-
tarbiya kabi mavzularni yoritgan ilk milliy ommaviy axborot vositasi bo‘ldi.
Keyinchalik “Hurriyat”, “Shuhrat”, “Sadoyi Turkiston”, “Ishtirokiyun”, “Najot” kabi
gazeta va jurnallar paydo bo‘ldi. Ular jadid g‘oyalarini davom ettirib, milliy uyg‘onish, erkinlik,
islohot, siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni keng yoritdi.
Matbuot vositasi sifatida gazeta.
Turkistonda gazeta nafaqat yangiliklar tarqatuvchi
vosita, balki ijtimoiy ongni shakllantiruvchi kuchli mafkuraviy maydon edi. Gazetalar xalqni
savod chiqarishga undadi, yangi maktablar ochilishiga, milliy til va madaniyatning rivojlanishiga
xizmat qildi. Matbuot orqali muallimlar, yozuvchilar, siyosatchilar o‘z fikrlarini erkin bayon
qildilar.
Muhammadsharif So‘fizoda, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Abdulla
Avloniy kabi ziyolilar o‘z maqola va she’rlari bilan bu jarayonning asosiy ishtirokchilariga
aylanishdi. Ayniqsa, So‘fizodaning “Gazeta to‘g‘risida” g‘azali matbuotning ahamiyatini poetik
tarzda ifodalagan yuksak namunadir.
Qiyinchiliklar va bosimlar.
Turkistonda gazetchilik tezda o‘zining kuchli ijtimoiy
ta’siriga ega bo‘ldi. Biroq bu erkin fikr hukmron tuzumlar, ayniqsa chor Rossiyasi va keyinchalik
sovet hokimiyati tomonidan xavfli deb topildi. Ko‘plab gazetalar taqiqlanib, ularning muharrirlari
ta’qib qilindi, hibsga olindi yoki qatl etildi. Ammo shu og‘ir sharoitda ham matbuot faoliyatini
davom ettirgan fidoyilar tarixda o‘chmas iz qoldirdilar.
Fakt.
Taniqli fitratshunos olim H.Boltaboyev shunday yozadi: "Turkiston tarixiga
olamshumul o‘zgarishlarning muallifi sifatida kirgan jadidchilik nafaqat markaziy osiyoda, balki
yevroosiyoda ham ahamiyatli iz qoldirgani uchun u jahon afkori ilmiyasi tomonidan e’tibor bilan
o‘rganilmoqda... jadidchilik o‘z xalqini ozod va yurtini obod ko‘rish shiorini o‘rtaga qo‘yish
May, 2025-Yil
826
barobarida uning oliy pirovard niyati xalqning o‘z shonli tarixi, madaniyati bilan jahon afkori
umumiyasiga tanitishni istadi. Shuning uchun ham jahonni titratgan temur qilichining zarblari va
jahon adabiyotida yangi sahifa yaratgan navoiy qalami jadidchilar uchun zamon timsoliga aylandi.
o‘tmishni ideallashtirish orqasida yangi va yuksak jamiyat yaratib bo‘lmasligini yaxshi anglagan
jadidchilar o‘tmish merosini o‘zlashtirish barobarida jahonning eng taraqqiy etgan millatlari
sifatida o‘zini ko‘rishni istadi. Biroq bu ildizlardan yaralgan daraxt quyoshga bo‘y cho‘zib, iymon,
milliy shuur va istiqlol kurtaklarini chiqargunga qadar mashaqqatli yo‘lni bosib o‘tdi va ko‘p
qurbonlar berdi".
Xulosa.
Turkistonda gazetchilik o‘zining boshlanishidan boshlab xalqni uyg‘otish, millatni
o‘zligini anglatish, ilm va ma’rifatga yetaklashda benazir rol o‘ynadi. U faqat tarixiy hodisa emas,
balki bugungi zamonaviy OAVning ildizidir. Jadid gazetachilari yaratgan meros hozirgi
jurnalistika uchun katta saboq va ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.
XIX asr oxirlari – XX asr
boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jididchilik harakatining yorqin namoyandalari o‘zlari
uchun keng targ‘ibot maydoniga aylangan milliy matbuotning shakllanishiga katta хissa
qo‘shdilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Boltaboev H. Jadidchilikning ma’naviy ildizlari / O‘zbekistonning yangi tarixi:
konseptual-metodologik muammolar. –T.: Akademiya, 1998.
2.
Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. –T.: Ma’naviyat, 2002.
5. Said Ziyo. Tanlangan asarlar. - T., 1974. http:// www.strategy.uz
3.
https://president.uz
4.
http:// www.edu.uz
