2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
642
ABU ALI IBN SINO VA JARROHLIK SOHASIDAGI MEROSI ZAMONAVIY
JAMIYATIMIZDAGI JARROHLIK
Umarova Musharraf Yunusaliyevna
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti, Ijtimoiy fanlar kafedrasi asissenti.
To'lqinaliyeva Moxinur
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti Davolash ishi yo‘nalishi 1-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15512186
Annotatsiya. Abu Ali ibn Sino tomonidan ishlab chiqilgan jarrohlik tamoyillari va
texnikalari zamonaviy jarrohlikning shakllanishiga kuchli asos bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu
maqolada Ibn Sinoning “Tib qonunlari” asaridagi jarrohlik bilan bog‘liq bilimlari, ularning
nazariy va amaliy ahamiyati hamda hozirgi davr tibbiyotida tutgan o‘rni tahlil etilgan. Maqola
tibbiyot tarixi, jarrohlik amaliyoti va ilmiy izlanishlar bilan shug‘ullanuvchilar uchun
mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: Abu Ali ibn Sino, jarrohlik merosi, Tib qonunlari, zamonaviy jarrohlik,
tibbiyot tarixi.
ABU ALI IBN SINO AND HIS LEGACY IN SURGERY. SURGERY IN OUR
MODERN SOCIETY
Abstract. The surgical principles and techniques developed by Abu Ali ibn Sina served
as a strong foundation for the formation of modern surgery. This article analyzes Ibn Sina's
knowledge of surgery in his work "The Canons of Medicine", their theoretical and practical
significance, and their place in modern medicine. The article is intended for those involved in
the history of medicine, surgical practice, and scientific research.
Keywords: Abu Ali ibn Sina, surgical heritage, Canons of Medicine, modern surgery,
history of medicine.
АБУ АЛИ ИБН СИНО И ЕГО НАСЛЕДИЕ В ХИРУРГИИ ХИРУРГИЯ В НАШЕМ
СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ
Аннотация. Хирургические принципы и методы, разработанные Абу Али ибн
Синой, послужили прочной основой для формирования современной хирургии. В статье
анализируются познания Ибн Сины в области хирургии в его труде «Каноны врачебной
науки», их теоретическое и практическое значение, а также их место в современной
медицине. Статья предназначена для тех, кто занимается историей медицины,
хирургической практикой и научными исследованиями.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
643
Ключевые слова: Абу Али ибн Сина, хирургическое наследие, медицинские каноны,
современная хирургия, история медицины.
Kirish
Abu Ali ibn Sino (980–1037) - buyuk alloma, tabib, faylasuf, matematik, fizik va shoir
bo‘lib, islom olamining eng mashhur tabiblaridan biridir. U G‘arbda “Avicenna” nomi bilan
tanilgan. Ibn Sino 450 dan ortiq ilmiy asarlar yozgan bo‘lib, ularning 40 dan ortig‘i tibbiyotga
bag‘ishlangan. “Tib qonunlari” asari (Al-Qanun fi’t-Tibb): Ibn Sinoning eng mashhur asari
bo‘lib, bu asar 12-asrdan 17-asrgacha Yevropa universitetlarida asosiy tibbiy qo‘llanma sifatida
o‘qitilgan. Unda anatomiya, farmakologiya, terapiya va albatta jarrohlikka oid bo‘limlar
mavjud. Ibn Sino jarrohlikni mustaqil fan sifatida qaragan. U infektsiya xavfini kamaytirish,
asoratlarni oldini olish usullarini bayon qilgan. U tananing ichki a’zolari tuzilishi va ularning
kasalliklarini batafsil tavsiflagan.
Qon ketishini to‘xtatish usullari, jarrohlikdan keyingi parvarish, tikuv materiallari va
yaralarni bog‘lash texnikasi haqida ma’lumotlar bergan.Abstsess (og‘riqli yiring to‘plami) va
o‘smalarni kesib olib tashlashga oid jarrohlik usullarini bayon qilgan. Asbob-uskunalar: U o‘z
asarlarida o‘sha davr uchun ilg‘or bo‘lgan bir nechta jarrohlik asboblari va ularning ishlatilish
yo‘llarini tasvirlagan. Masalan, skalpel, kleyamp, ignalar va boshqalar. Anesteziya
(og‘riqsizlantirish): Ibn Sino bemorlarni jarrohlik amaliyoti oldidan narkotik moddalardan
foydalanib, og‘riqni kamaytirish yoki yo‘qotish g‘oyasini ilgari surgan. Bu zamonaviy
anesteziyaning ilk nazariy asosi sifatida qaraladi. Gigiyena va aseptika: U jarrohlikdan oldin va
keyin qo‘llarni tozalash, asboblarni yuvish va dezinfektsiya qilish zarurligini urg‘ulagan - bu
esa zamonaviy aseptika konsepsiyasiga juda yaqin. Zamonaviy tibbiyotga ta’siri: Bugungi
kunda ham Ibn Sinoning qarashlari jarrohlikda, ayniqsa tabiiy davo, gigiyena va diagnostikada
muhim o‘rin tutadi. U o‘z davrida amaliyotda bo‘lgan jarrohlik yondashuvlariga ilmiy asoslar
bergan.
Tibbiyot fani tarixida o‘chmas iz qoldirgan buyuk allomalardan biri Abu Ali ibn Sino
bo‘lib, u nafaqat falsafa, fizika va kimyo sohalarida, balki amaliy tibbiyot, xususan jarrohlik
sohasida ham chuqur iz qoldirgan. Ibn Sinoning qarashlari bugungi jarrohlikning nazariy
asoslari, tashxis qo‘yish, asoratlarning oldini olish, shuningdek, inson organizmining aniq
anatomik tuzilishini tushunishda katta ahamiyat kasb etadi. Bugungi zamonaviy jarrohlik esa
texnologik taraqqiyot bilan uyg‘unlashgan holda o‘zining eng yuqori cho‘qqilariga chiqmoqda.
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
644
Ibn Sino o‘zining mashhur asari "Al-Qonun fi-t-tibb"da jarrohlikni tibbiyotning alohida
va juda muhim sohasi sifatida ko‘rsatadi. U nafaqat jarrohlik operatsiyalarining ahamiyatini,
balki ularning bajarilish texnikasini, gigiyenik shart-sharoitlarini, vaqti-vaqti bilan yuzaga
keladigan asoratlarni oldindan ko‘ra bilishni ham nazariy jihatdan asoslab bergan. Ibn Sino
jarrohlikni konservativ davolash usullari samara bermaganda murojaat qilinadigan muhim
vosita deb ta’riflaydi. Buyuk alloma o‘z davrining eng ilg‘or bilimlariga asoslanib, turli
jarrohlik asboblari – pichoq, sanchqich, klesh va qisqichlar haqida batafsil ma’lumot beradi. U
bu asboblarning har birining aniq funksiyasini, operatsiya paytida ularni qanday ishlatish
lozimligini yozib qoldirgan. Ibn Sino suyaklarning singan joylarini bog‘lash, yiringli
abssesslarni ochish, ko‘z kasalliklarini davolashda jarrohlikning ahamiyatini alohida
ta’kidlaydi. Ayniqsa, u operatsiya oldi va keyingi gigiyena qoidalarini aniq belgilab bergani
bilan o‘z davri uchun beqiyos xizmat qilgan.
Bugungi kunda jarrohlik sohasida foydalanilayotgan ko‘plab fundamental tamoyillar –
masalan, aseptika va antiseptika, aniq tashxis, reabilitatsiya muhimligi kabi konsepsiyalar Ibn
Sino ta’limotining ilmiy ildizlariga borib taqaladi. Garchi zamonaviy jarrohlik texnologik
jihatdan ancha ilg‘or bosqichda bo‘lsa-da, uning zamini o‘rta asr Sharq tabobati, xususan Ibn
Sino ilmiy merosi bilan bog‘liq. Ko‘plab jahon universitetlarida uning asarlari hali-ham
o‘rganiladi, ayrim tamoyillari esa zamonaviy jarrohlik metodikalari bilan uyg‘unlashgan
Bugungi kunda jarrohlik sohasi tibbiyot fanining eng tez rivojlanayotgan
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Endoskopik, robotik, lazerli va minimal invaziv jarrohlik
usullari orqali murakkab operatsiyalar og‘riqsiz, kam travmatik va qisqa tiklanish davrida
amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizda ham jarrohlik sohasida katta yutuqlarga erishilmoqda:
xorijdan zamonaviy uskunalar olib kelinmoqda, mutaxassislar xorijda malaka oshiryapti, yosh
kadrlar esa yetuk mutaxassislardan amaliyot o‘rganmoqda.
Xulosa
Abu Ali ibn Sinoning jarrohlikka oid ishlari nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi kunda
ham ahamiyatini saqlab qolgan bo‘lib, zamonaviy tibbiyotda ilm, tajriba va etik qadriyatlarning
uyg‘unlashuviga asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Zamonaviy jamiyatda jarrohlik - tibbiy
taraqqiyotning yuksak cho‘qqisi bo‘lib, inson hayoti va salomatligini saqlashda eng muhim va
ishonchli yo‘llardan biri hisoblanadi.
Foydalangan Adabiyotlar Ro'yxati
1.
"Jarrohlik - Vikipediya"
2025
MAY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 5
645
2.
"Og'iz bo'shlig'i jarrohligi, stomatologik implantologiya va - Sammu.uz"
3.
"Jarrohlik xizmatlari Toshkentda va O'zbekistonda"
4.
"Jarrohlik kafedrasi - Tipme.uz" "Jarrohlik Toshkentda - Med24"
5.
"Toshkent xirurgik klinikalari va tibbiy markazlari.
6.
Umarova, M. (2023). TEMURIY MALIKA GAVHARSHODBEGIM TUGʻILGAN
OILA VA UNING AMIR TEMUR DAVRIDAGI HAYOTI.
Farg'ona davlat
universiteti,(6)
, 70-70.
7.
Yunusaliyevna, U. M. (2024). AYOLLAR GINEKOLOGIYASI, HAYZ SIKLI
UNDAGI
KASALLIKLARNI
DAVOLASH
USULLARI
VA
ULARNI
DAVOLASHDAGI HOZIRGI ZAMON INNOVATSIYALARI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
44
(7), 142-147.
8.
Ҳасанов, М. Н., Бошмонов, С. У., & Жонибеков, Т. О. (2022). АБУ НАСР
ФОРОБИЙНИНГ ИЛМ-ФАНЛАР ТАСНИФИДА АҲЛОҚИЙ ВА ДИНИЙ
ҚАРАШЛАРИНИНГ
ТАҲЛИЛИ.
Academic
research
in
educational
sciences
,
3
(TSTU Conference 1), 608-613.
9.
Umarova, M. Y. (2024). Onalar salomatligi-kelajak poydevori.
Yangi O'zbekiston
taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
,
7
(5), 124-127.
10.
Umarova, M. (2024). TEMURIYLAR DAVLATIDA GAVHARSHODBEGIMNING
BUNYODKOR SHAXS SIFATIDA TUTGAN O ‘RNI.
Educational Research in
Universal Sciences
,
3
(1), 21-24.
