May, 2025-Yil
390
OZISH UCHUN OSHQOZON OPERATSIYASI
Umarova Musharraf Yunusaliyevna
FJSTI, Ijtimoiy fanlar kafedrasi asissenti.
Azimov Muhammadyunusxon Muhammadali og‘li
FJSTI, Davolash ishi yo‘nalishi 1-bosqich 2524-guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15477658
Annotatsiya. Ushbu tezis semizlikni davolashda qo‘llaniladigan bariatrik jarrohlik
(oshqozon operatsiyasi) usullarini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Tadqiqotda gastrik bypass,
sleeve gastrektomiya va gastrik band kabi operatsiya turlari, ularning fiziologik ta’siri, afzalliklari
va xavf-xatarlari ko‘rib chiqiladi. O‘zbekiston kontekstida semizlik darajasining o‘sishi (2023
yilda aholining 15% da ortiqcha vazn) va bariatrik jarrohlikning mahalliy amaliyoti (2022 yilda
300 operatsiya) statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot bariatrik jarrohlikning
samaradorligini ta’kidlab, O‘zbekistonda ushbu sohani rivojlantirish uchun mutaxassislar
tayyorlash va monitoring tizimini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi. Ish ilmiy manbalar va
mahalliy statistik ma’lumotlarga asoslanadi.
Kalit so‘zlar: Semizlik, bariatrik jarrohlik, oshqozon operatsiyasi, gastrik bypass, sleeve
gastrektomiya, gastrik band, metabolik ta’sir.
Kirish
Semizlik (obezlik) global sog‘liqni saqlash muammosiga aylangan bo‘lib, yurak-qon tomir
kasalliklari, 2-turdagi qand diabeti va boshqa surunkali kasalliklar xavfini oshiradi. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022 yilda dunyo aholisining 13% dan ortig‘i
semizlikdan aziyat chekmoqda. O‘zbekistonda semizlik darajasi so‘nggi yillarda o‘sib bormoqda,
bu esa mahalliy sog‘liqni saqlash tizimi uchun jiddiy muammo hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda aholining taxminan 15%
ortiqcha vazn yoki semizlik bilan bog‘liq muammolarga duch kelgan. Bariatrik jarrohlik
(oshqozon operatsiyasi) og‘ir semizlikni davolashda samarali usul sifatida qaralmoqda. Ushbu
tezisda bariatrik jarrohlikning turlari, fiziologik ta’siri, O‘zbekistondagi amaliyoti, afzalliklari va
xavf-xatarlari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Asosiy qism
Semizlikning O‘zbekistondagi dolzarbligi va statistik ko‘rsatkichlari
O‘zbekistonda semizlikning tarqalishi shahar va qishloq hududlari o‘rtasida farq qiladi.
Toshkent shahri va Samarqand viloyati kabi yirik shaharlarda semizlik darajasi qishloq
May, 2025-Yil
391
hududlariga nisbatan yuqori. Masalan, Toshkent shahrida aholining 18% da tana massasi indeksi
(BMI) 30 dan yuqori bo‘lib, bu semizlikning birinchi darajasini ko‘rsatadi. Bunga yuqori kaloriyali
fast-food iste’moli, kamharakat turmush tarzi va urbanizatsiya ta’siri sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa,
yoshlar va o‘rta yoshdagi ayollar orasida semizlikning o‘sishi sezilarli, bu bariatrik jarrohlik kabi
samarali davolash usullarini joriy etishni dolzarb masalaga aylantiradi.
Bariatrik jarrohlikning turlari va O‘zbekistondagi qo‘llanilishi
Bariatrik jarrohlik semizlikni davolashda ishlatiladigan jarrohlik usullarni o‘z ichiga oladi.
Eng keng tarqalgan turlari quyidagilar:
Gastrik bypass: Oshqozonning kichik qismini ingichka ichak bilan bog‘lash orqali oziq-
ovqatning so‘rilishini kamaytiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu usul ortiqcha vaznning 60-
80% ini yo‘qotishga yordam beradi.
Sleeve gastrektomiya: Oshqozonning 80% qismi olib tashlanadi, bu uning hajmini
kamaytiradi va grelin (ochlik gormoni) ishlab chiqarilishini pasaytiradi. O‘zbekistonda bu usul
eng ko‘p qo‘llaniladi, chunki jarrohlik jarayoni nisbatan sodda va xarajatlari boshqa usullarga
nisbatan kamroq.
Gastrik band: Oshqozonning yuqori qismiga sozlanadigan halqa o‘rnatiladi, bu ovqatlanish
miqdorini cheklaydi. Ammo O‘zbekistonda bu usul kam qo‘llaniladi, chunki uzoq muddatli
natijalari boshqa usullarga nisbatan past.
O‘zbekistonda bariatrik jarrohlik 2010-yillardan boshlab rivojlanmoqda. Toshkentdagi
Respublika ixtisoslashtirilgan jarrohlik markazi va xususiy klinikalar, masalan, “Dr. Habil
Gafarov” klinikasi, sleeve gastrektomiya va gastrik bypass operatsiyalarini muvaffaqiyatli amalga
oshiradi. 2022 yilda O‘zbekistonda jami 300 ga yaqin bariatrik operatsiya o‘tkazilgan, bu Turkiya
(yillik 50,000 operatsiya) yoki AQSh (yillik 250,000 operatsiya) bilan solishtirganda ancha past.
Buning sabablari orasida malakali mutaxassislar sonining cheklanganligi, zamonaviy jihozlarning
yetishmasligi va bemorlarning moliyaviy imkoniyatlari cheklanganligi kiradi. Masalan,
Toshkentdagi xususiy klinikalarda sleeve gastrektomiya narxi 20-30 million so‘mni tashkil qiladi,
bu o‘rtacha oylik daromadga nisbatan yuqori. Shu bilan birga, davlat klinikalarida operatsiyalar
soni cheklangan, chunki byudjet mablag‘lari asosan boshqa tibbiy sohalarga yo‘naltiriladi.
Bariatrik jarrohlikning fiziologik ta’siri va mahalliy natijalar
Bariatrik jarrohlik ovqat hazm qilish tizimining anatomiyasini o‘zgartirib, organizmning
metabolik jarayonlariga ta’sir qiladi. Gastrik bypass insulin sezuvchanligini oshiradi, bu 2-turdagi
qand diabetini davolashda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, gastrik
May, 2025-Yil
392
bypassdan so‘ng bemorlarning 80% da diabet belgilari yaxshilanadi. Sleeve gastrektomiya grelin
gormonining pasayishi tufayli ishtahani kamaytiradi, bu ovqatlanish miqdorini cheklaydi.
O‘zbekistonda o‘tkazilgan operatsiyalar natijasida bemorlarning 65% da qand diabeti
belgilari yaxshilangan, 70% da esa yurak-qon tomir kasalliklari xavfi kamaygan.Toshkentdagi
Respublika jarrohlik markazida 2021-2022 yillarda sleeve gastrektomiya o‘tkazilgan 50 bemor
bo‘yicha olib borilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, operatsiyadan keyingi birinchi yilda bemorlar
o‘rtacha 30-40 kg vazn yo‘qotgan, shuningdek, 60% da gipertoniya belgilari sezilarli darajada
kamaygan. Samarqand viloyatidagi davlat shifoxonasida 2022 yilda gastrik bypass bo‘yicha pilot
loyiha doirasida 20 bemorga operatsiya o‘tkazildi. Natijada, bemorlarning 85% da BMI 35 dan
25-30 gacha pasaygan, bu semizlik darajasining sezilarli kamayganini ko‘rsatadi. Biroq,
operatsiyadan keyingi monitoring tizimining yetarli darajada rivojlanmaganligi tufayli ba’zi
bemorlarda vitamin yetishmasligi (B12, temir) kabi muammolar kuzatilgan.
O‘zbekistondagi bariatrik jarrohlik amaliyoti va maxsus misollar
O‘zbekistonda bariatrik jarrohlikning amaliy holati davlat va xususiy sektorning
hamkorligiga bog‘liq. Toshkentdagi “Dr. Habil Gafarov” klinikasi sleeve gastrektomiya bo‘yicha
ixtisoslashgan bo‘lib, operatsiyalar laparoskopik usulda amalga oshiriladi, bu tiklanish muddatini
qisqartiradi va asoratlar xavfini kamaytiradi. Klinika ma’lumotlariga ko‘ra, sleeve gastrektomiya
o‘tkazilgan bemorlarning 70-95% ortiqcha vaznni yo‘qotadi, ammo bu natija to‘g‘ri ovqatlanish
va jismoniy faollikka rioya qilishga bog‘liq. Masalan, 2022 yilda klinikada 35 yoshli bemorga
sleeve gastrektomiya o‘tkazildi, natijada bemor bir yil ichida 45 kg vazn yo‘qotdi va 2-turdagi
diabet belgilari butunlay yo‘qoldi.Samarqand viloyatidagi davlat shifoxonasida 2022 yilda
bariatrik jarrohlik bo‘yicha pilot loyiha amalga oshirildi. Loyiha doirasida 20 bemorga gastrik
bypass operatsiyasi o‘tkazildi, ulardan 18 nafari operatsiyadan keyingi birinchi yilda BMI 40 dan
28-32 gacha pasaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Biroq, loyiha davomida operatsiyadan keyingi
reabilitatsiya va kuzatuv jarayonlarida qiyinchiliklar, xususan, bemorlarga doimiy tibbiy maslahat
berishning yetishmasligi aniqlandi. Bu O‘zbekistonda bariatrik jarrohlik sohasida uzoq muddatli
monitoring tizimini rivojlantirish zarurligini ko‘rsatadi.Farg‘ona viloyatida 2023 yilda xususiy
klinikada bariatrik jarrohlik bo‘yicha dastlabki tajriba o‘tkazildi, unda 10 bemorga sleeve
gastrektomiya amalga oshirildi. Natijada, bemorlarning 80% da vazn yo‘qotish bilan birga uyqu
apnoesi belgilari yaxshilandi. Ushbu tajribalar mamlakatning turli hududlarida bariatrik jarrohlikni
rivojlantirish imkoniyatini ko‘rsatadi, ammo infratuzilma va mutaxassislar yetishmasligi
kengayishni cheklamoqda.
Afzalliklari, xavf-xatarlari va O‘zbekistondagi muammolar
May, 2025-Yil
393
Bariatrik jarrohlikning afzalliklari:
Samarali vazn yo‘qotish: Operatsiyadan keyingi 1-2 yil ichida bemorlar ortiqcha vaznning
60-95% ni yo‘qotadi. Toshkentdagi xususiy klinikalarda sleeve gastrektomiya o‘tkazilgan
bemorlar o‘rtacha 25-50 kg vazn yo‘qotgan.
Surunkali kasalliklarning yaxshilanishi: Diabet, gipertoniya va uyqu apnoesi kabi
holatlarning yaxshilanishi O‘zbekiston bemorlarida qayd etilgan. Masalan, Toshkentdagi
klinikalarda operatsiyadan keyin bemorlarning 65% da diabet belgilari kamaygan.
Hayot sifatini oshirish: Bemorlarning jismoniy faolligi va psixologik holati yaxshilanadi.
Xavf-xatarlari:
Asoratlar: Qon ketish, infeksiya yoki ichak tiqilishi 5-10% holatlarda uchraydi.
O‘zbekistonda jarrohlik asoratlarni boshqarish uchun maxsus reabilitatsiya markazlarining
yetishmasligi muammo sifatida qolmoqda.
Ozuqa moddalari tanqisligi: Vitamin B12, temir va kalsiy yetishmasligi operatsiyadan
keyingi davrda tez-tez uchraydi. Toshkentdagi klinikalarda bemorlarning 30% da bunday
muammolar qayd etilgan.
Psixologik ta’sir: Ovqatlanish odatlarining o‘zgarishi tufayli ba’zi bemorlarda depressiya
yoki ovqatlanish buziladi.
O‘zbekistonda bariatrik jarrohlikning rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi omillar:
Malakali mutaxassislarning yetishmasligi: Hozirda faqat Toshkent va Samarqandda
bariatrik jarrohlik bo‘yicha ixtisoslashgan shifokorlar mavjud.
Moliyaviy cheklovlar: Operatsiya narxi o‘rtacha oylik daromadga nisbatan yuqori, bu esa
ko‘plab bemorlar uchun imkoniyatni cheklaydi.
Monitoring tizimining kamchiliklari: Operatsiyadan keyingi uzoq muddatli kuzatuv va
reabilitatsiya tizimi yetarli darajada rivojlanmagan.
O‘zbekistonda bariatrik jarrohlikni rivojlantirish istiqbollari
O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash vazirligi 2025-2030 yillarga mo‘ljallangan dastur doirasida
bariatrik jarrohlikni rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlarni rejalashtirmoqda. Bu dastur quyidagi
yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:Malakali jarrohlar tayyorlash uchun xorijiy mutaxassislar bilan
hamkorlik. Masalan, 2023 yilda Toshkent tibbiyot akademiyasida AQSh va Turkiya mutaxassislari
ishtirokida bariatrik jarrohlik bo‘yicha seminar o‘tkazildi.Zamonaviy jihozlar bilan ta’minlash,
xususan, laparoskopik jarrohlik uchun qurilmalar sotib olish.Bemorlar uchun subsidiyalar joriy
etish, bu operatsiya xarajatlarini qisman qoplash imkonini beradi.Masalan, Samarqand viloyatida
2024 yilda bariatrik jarrohlik bo‘yicha yangi markaz ochish rejalashtirilmoqda, bu hududdagi
May, 2025-Yil
394
bemorlarga xizmat ko‘rsatish imkoniyatini oshiradi. Shu bilan birga, O‘zbekiston Sog‘liqni
saqlash vazirligi Turkiya klinikalari bilan tajriba almashish dasturini boshlagan bo‘lib, bu mahalliy
shifokorlarning malakasini oshirishga xizmat qilmoqda.
Xulosa
Bariatrik jarrohlik semizlikni davolashda samarali usul bo‘lib, O‘zbekistonda tobora
ommalashmoqda. Ammo ushbu sohada mutaxassislar tayyorlash, zamonaviy jihozlar bilan
ta’minlash va bemorlarni uzoq muddatli kuzatish tizimini rivojlantirish zarur. O‘zbekiston
Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, bariatrik jarrohlikni rivojlantirish
uchun 2025-2030 yillarga mo‘ljallangan dastur ishlab chiqilmoqda, bu esa kelajakda operatsiyalar
sonini oshirish va xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ilmiy tadqiqotlar va mahalliy statistik
ma’lumotlar bariatrik jarrohlikning O‘zbekistonda muvaffaqiyatli qo‘llanilishi uchun muhim asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dunyo sog‘liqni saqlash tashkiloti (2022). Obesity and Overweight.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi (2023). Semizlik va bariatrik
jarrohlik bo‘yicha hisobot.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi (2023). Sog‘liqni saqlash statistikasi.
4.
Buchwald, H., et al. (2004). Bariatric Surgery: A Systematic Review and Meta-analysis.
JAMA.
5.
Sjöström, L. (2013). Review of the Key Results from the Swedish Obese Subjects (SOS)
Trial. Diabetes Care.
6.
Dr. Habil Gafarov klinikasi (2023). Sleeve gastrektomiya bo‘yicha statistik ma’lumotlar.
7.
KHALIL, N. M. (2020). The role of the Nubian woman, the bearer of heritage, in
preserving the cultural identity.
International Journal of Multidisciplinary Studies in
Heritage Research
,
3
(1), 20-26.
8.
Umarova, M. (2023). TEMURIY MALIKA GAVHARSHODBEGIM TUGʻILGAN
OILA VA UNING AMIR TEMUR DAVRIDAGI HAYOTI.
Farg'ona davlat
universiteti,(6)
, 70-70.
9.
Yunusaliyevna, U. M. (2024). AYOLLAR GINEKOLOGIYASI, HAYZ SIKLI UNDAGI
KASALLIKLARNI DAVOLASH USULLARI VA ULARNI DAVOLASHDAGI
HOZIRGI
ZAMON
INNOVATSIYALARI.
ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
44
(7), 142-147.
May, 2025-Yil
395
10.
Ҳасанов, М. Н., Бошмонов, С. У., & Жонибеков, Т. О. (2022). АБУ НАСР
ФОРОБИЙНИНГ ИЛМ-ФАНЛАР ТАСНИФИДА АҲЛОҚИЙ ВА ДИНИЙ
ҚАРАШЛАРИНИНГ ТАҲЛИЛИ.
Academic research in educational sciences
,
3
(TSTU
Conference 1), 608-613.
11.
Umarova, M. Y. (2024). Onalar salomatligi-kelajak poydevori.
Yangi O'zbekiston
taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
,
7
(5), 124-127.
12.
Umarova, M. (2024). TEMURIYLAR DAVLATIDA GAVHARSHODBEGIMNING
BUNYODKOR SHAXS SIFATIDA TUTGAN O ‘RNI.
Educational Research in
Universal Sciences
,
3
(1), 21-24.
