Jild 3 № 3 (2022)

Ушбу илмий мақолада монографик тадқиқот ва таҳлилий усуллардан фойдаланилган ҳолда ер муносабатларининг жамият ривожланишидаги ўрни, уни тартибга солишнинг давлат ва бозор жиҳатлари ҳар томонлама асосланган тарзда кўрсатиб берилган; мамлакатнинг ер тузуми ердан фойдаланиш бўйича давлат томонидан ўрнатиладиган маълум бир тартиб эканлиги эътироф этилади; ер сиёсати ердан фойдаланиш, эгалик қилиш ва тасарруф этиш бўйича турли ердан фойдаланувчи субъектлар ўртасидаги муносабатлар эканлиги, мамлакатнинг ер тузумини тартибга солишга доир фаолият эканлиги кўрсатиб берилади; Янги Ўзбекистон ер сиёсатининг асосий кўринишлари, мақсад ва вазифалари аниқ фактлар асосида ёритиб берилади; мамлакатда ер сиёсатини муваффақиятли олиб боришда аҳолини ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш, камбағалликни ва ишсизликни тугатиш муҳим вазифалардан бири эканлиги ҳамда бунда республика раҳбарияти ва ҳуқумати томонидан қабул қилинаётган қатор меъёрий ҳужжатларнинг аҳамияти келтирилган.

Ўтган асрнинг 20-30-йилларида большевиклар сиёсати натижасида нафақат халқимизнинг бойликлари талон-тарож этилди, балки диний ва миллий қадриятлари паймол этилди. Бундай жараёнлар даврий матбуот саҳифа-ларида акс этган. Ушбу мақола эса ўша даврдаги манба-лардан бири ҳисобланган даврий матбуот материаллари орқали очиб берилган.

Ушбу мақолада ХИХ асрнинг иккинчи ярми ҳамда ХХ аср бошларида Бухоро амирлигининг қўшни хонликлар билан бўлган иқтисодий алоқалари тарихий манба ва адабиётлар асосида таҳлилий ёритилган. Амирликнинг ташқи савдо алоқаларида Хива ва Қўқон хонлиги алоҳида аҳамиятга эга бўлган. Бу хонликлар амирлик билан ўзаро чегарадош бўлиш билан бирга, уларда яшаётган халқлар тили, дини, маданияти ва тарихининг муштараклиги ўзаро муносабат-ларнинг муҳим омили бўлиб хизмат қилган.

ХХI аср жаҳон иқтисодиёти ахборот инқилоби асосида рақамлаштириш жараёнининг фаол амалга ошириши билан боғлиқ. Ҳозирги вақтда иқтисодиётга глобал рақобатбардош рақамли технологияларни жорий этиш давом этмоқда. Жумладан, илғор ишлаб чиқариш, ахборот-телекоммуникация, шунингдек, сунъий интеллект тизимлари, виртуал ҳақиқат ва шунга мувофиқ равишда иқтисодиётни рақамли форматга ўтказиш ёки, бошқача қилиб айтганда, рақамли иқтисодиётни шакллантириш жараёни юз бермоқда. Ўзбекистонда туризмнинг барча турларини ривожлантириш имкониятлари юқорилиги мутахассислар томонидан таъкидланмоқда. Шу билан бирга, соҳани ривожлантириш бўйича хориж тажрибасини ўрганиш туризмда ҳам инновацияларни кенг қўллаш заруриятини кўрсатиб берди.

Фалсафий таълимнинг ривожи инсоният тараққиёти билан узвий боғлиқ жараёндир. Фалсафий таълимни янада ривожлантиришда жамиятимиз тараққиётига муносиб ҳисса қўшган буюк мутафаккирлар ва алломаларни илмий-фалсафий меросини ҳар томонлама ўрганишга алоҳида эътибор бериш долзарб аҳамиятга эга. Шу боис, ушбу мақолада фалсафий таълим тушунчаси, фалсафа таълимининг тадрижий босқичлари буюк алломаларнинг илмий фалсафий меросини ўрганиш орқали таҳлил қилинган бўлиб, Ўзбекистонда фалсафий таълимни ривожлантиришдаги аҳамияти ёритиб берилган.

Ушбу мақолада ғаразли мақсадларда зўрлик ишлатиб, жиноят содир этган шахсларнинг ўзига хос хусусиятлари, улар томонидан содир этиладиган жиноятларнинг сабаблари ва имкон берадиган шарт-шароитлари, ғаразли мақсадда зўрлик ишлатиб жиноят содир этган ёшларнинг таснифи ва уларнинг тоифалари ҳамда ушбу турдаги жиноятларнинг олдини олиш борасида амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар ёритиб берилган.

Ushbu ilmiy maqolada muallif sun’iy intellektni anglashning dolzarb ilmiy-nazariy yondashuvlarini, shu jumladan, uning mas’uliyatini aniqlash nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqadi. Muallif ta’kidlaganidek, ilmiy-fantastik adabiyotlarda sun’iy intellekt yaratish va uning mohiyatini, robotlar faoliyatidagi axloqiy va huquqiy tamoyillarini aniqlash masalasi doimo ko‘tarilib kelingan. Maqolada muallif sun`iy intellekt obyektlarining huquqiy javobgarligi paydo bo‘lishining huquqiy shartlarini har tomonlama tahlil qiladi, ma’lum bir vaziyatni odamlar uchun xavfli deb tan olish, robotlar uchun inson hayotining ustuvorligi bilan bog‘liq qiymat munosabatlariga misollar keltiradi. Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solishning asosiy muammolari sifatida muallif ularning avtonom va robotlarni yaratuvchilar yoki operatorlardan mustaqilligini ko‘rsatadi, bu esa huquqiy javobgarlik choralari va predmetini aniqlashni juda qiyinlashtiradi. Sun’iy intellektga nisbatan yuridik javobgarlikni belgilashning turli yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Shunday qilib, sun’iy intellekt obyektlarini yuridik shaxslarga, shuningdek, ijtimoiy xavfi yuqori bo‘lgan obyektlarga tenglashtirish pozitsiyalari o‘rganilib, ularning ijobiy va salbiy tomonlari ko‘rsatiladi hamda ba’zi milliy va xalqaro tajribalar imkoniyatining huquqiy va ijtimoiy omillari ko‘rsatiladi, xalqaro robotlashtirish qoidalari (Fransiya, Yevropa Ittifoqi) baholanadi.Xulosa o‘rnida ta’kidlanganidek, sun’iy intellektni yaratish bilan bog‘liq ulkan imkoniyatlar bilan bir qatorda yaqin kelajakda uni joriy qilish bilan bog‘liqlikda hal etilishi lozim bo‘lgan qator ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, texnologik, huquqiy, axloqiy va falsafiy muammolar ham mavjud.

Мазкур ишда Янги Ўзбекистонни барпо этиш шароитида жиноят-процессуал шаклни ривожлантиришнинг концептуал асослари таҳлил қилинади. Мақолада одил судлов тушунчаси ҳамда унинг ижтимоий-ҳуқуқий мақсадлари асосида жамият муносабатларидаги ўрни ва аҳамиятини очиб беришга уринилади. Айнан одил судловнинг ташкилий ва функциявий ҳусусиятлари асосида жиноят-процессуал муносабатларнинг вужудга келиш, ривожланиш ва якунланиш механизмининг ўзига хос жиҳатлари кўриб чиқилади. Жиноят-процессуал муносабатларнинг моҳиятидан келиб чиқиб, ишнинг асосий масаласи – судланувчининг айбини исботлаш масаласида тортишаётган тарафларнинг нуқтаи назарлари асосида ҳақиқатни аниқлаш ҳамда шу орқали адолатни ўрнатиш механизмида тортишув принципининг ўрни ва аҳамияти очиб берилади. Муаллифнинг қатъий фикрига кўра, айнан тарафлар тортишуви ҳамда адолат принциплари бугунда янги Ўзбекистоннинг жиноят-процессуал қонунчилиги конструкциясининг марказий ғояси сифатида эътироф этилиши зарур. Зеро, ушбу принциплар моҳиятдан жиноят-процессуал шаклни дифференциациялашнинг асосини ҳам ташкил қилиб, айблов ва ҳимоя функцияларининг процессуал манфаатларига эришиш ҳолатини таъминлаш механизмининг муҳим элементи ҳисобланади. Мақолада процессуал адолатга эришишдек процессуал механизмни таъминлаш, албатта, муайян ҳуқуқий ғояга асосланиши зарур эканлигига эътибор қаратилиб, янги процессуал қонуннинг лойиҳасини тайёрлашда – “жазоловчи” ва “ҳуқуқни тикловчи” одил судлов ғояларининг ўзаро уйғунлигида жиноят-процессуал муносабатлар шаклини ривожлантириш асослари сифатида эътиборга олиниши лозимлиги кўрсатиб берилади. Шунингдек, мақолада “ҳуқуқни тиклаш” одил судловнинг замонавий парадигмаси сифатида жиноят-процессуал муносабатлар структурасида муқобил иш юритувларини ривожлантириш учун муҳим ташкилий-ҳуқуқий асос бўлиши, унинг асосида нафақат бугунги процессуал-ҳуқуқий муаммоларни ҳал этиш, балки жиноят содир этган шахсларни ресоцализациялаш муаммоларини ечиш имкониятлари очилиши ҳақидаги илмий қарашлар шакллантирилади. Мазкур қарашлар кўпгина ривожланган мамлакатларнинг ҳуқуқни қўллаш амалиётида юритилиб келаётган одил судлов сиёсатининг ўзига хос жиҳатларини таҳлил қилиш асносида шакллантирилади.

Бундан ташқари, илмий мақолада тортишув тарафларининг ҳамда ишни ҳал қилувчи субъектнинг функциявий фаолиятини такомиллаштириш орқали одил судлов мақсадларига эришишнинг концептуал йўналишлари таҳлил қилинади. Муаллиф бунда жиноят процессида прокурор бажарадиган – тергов ҳокимиятини тийиб турши фаолиятининг моҳиятидан келиб чиқиб, унинг процессуал ваколатларини такомиллаштириш, ҳимоя фаолиятининг мақомини шакллантиришда эса холис субъектнинг иштирокини таъмин этувчи жиноят-процессуал тартибларни жорий этиш зарурияти кўрсатиб берилади.

Мазкур мақолада дастлабки шартномаларнинг моҳияти ва уларни тузиш жараёнида фуқаролик ташкилий-ҳуқуқий муносабатларнинг намоён бўлиши назарий ва амалий жиҳатдан таҳлил этган. Шунингдек, дастлабки шартнома институтини ривожлантириш, дастлабки шартнома воситасида мулкий тусга эга бўлган ташкилий муносабатлар, асосий шартнома орқали эса бевосита мулкий муносабатлар тартибга солинишини ёритиб берилган.

Мазкур мақолада мамлакатимизнинг Асосий қонунида белгиланган инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг мазмун-моҳияти, инсон ҳуқуқлари соҳасида амалга оширилган демократик-ҳуқуқий ислоҳотлар ва уларнинг долзарблиги, суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилган ислоҳотларнинг мазмуни, ислоҳотлар натижасида аҳолининг энг муҳим йўналишлардаги статистик-кўрсаткичлари кенг ёритилиб, инсон ва фуқаролар ҳуқуқларининг мазмуни таҳлил этилган.

Жиноят содир этишда шахс ҳуқуқларини таъминлаш жараёни, хусусан ушбу институтнинг таркибий қисмлари илмий тадқиқотнинг жуда долзарб мавзуси хисобланади. Ушбу институтнинг муҳим элементларидан бири жиноят процесси иштирокчилари ва бошқа шахслар томонидан жиноят иши доирасида судгача ва суд ишларини олиб борувчи органларнинг ҳаракатлари ва қарорларига шикоят қилиш ҳуқуқидир. Ушбу мақола доирасида ҳаракатлар ва қарорлар устидан миллий ва халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан шикоят қилиш ҳуқуқи ўрганилади, хусусан, ривожланган мамлакатларнинг (Буюк Британия, АҚШ, Канада, янги Зеландия, Франция, Германия, Италия) Қонунчилик ва ҳуқуқни қўллаш амалиёти ўрганилмоқда. Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро Пактнинг нормалари ва мамлакат миллий қонунчилигида акс эттирилиши таҳлил қилинади.

Maqolada talabalarda milliy tarbiyani rivojlantirishda mediatexnologiya vositasidan samarali foydalanish natijasidagina muvaffaqiyatga erishish mumkinligi eʼtirof etilgan. Maqolada taʼkidlanganidek, talabalarda kreativ qobiliyatlarni rivojlantirishda kreativ muhit va ilgʼor pedagogik tajribalar alohida oʼrin egallaydi. Tadqiqot ishimizda dastlabki va yakuniy bosqichdagi olingan natijalarning statistik tahlili koʼrsatilgan. Tajriba-sinov ishlari natijalari va statistik hisoblardan tashkil topgan jadvallari keltirgan.

О‘zbek milliy musiqa madaniyatida urma zarbli cholg‘ular, xususan, doira cholg‘usi о‘ziga xos о‘rin tutadi. Doirachining ijro etgan birgina usulidan kuyning tempi, ritmi ma’lum bо‘ladi.
Mazkur maqolada doira cholg‘usining milliy san’atimiz hamda xalqimiz madaniy hayotidagi ahamiyati, ushbu cholg‘u bilan bog‘liq tarixiy ma’lumotlar bayon etilgan.

Ushbu maqolada oliy o‘quv yurtlarida mutaxassislar tayyorlash tizimida masofaviy ta’lim muammosi, masofaviy ta’limni rivojlantirish uchun foydalaniladigan turli dastur va tizimlarning texnik hamda didaktik imkoniyatlari yoritilgan.

Talabalarga dasturlash asoslarini o‘rgatish bo‘yicha ilmiy, uslubiy, me’yoriy hujjatlar, adabiyotlarni ko‘rib chiqsak, davlat standartida biron-bir dasturlash tili belgilanmaganligini, faqat o‘quvchilar qanday bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozimligi qayd etilganligini ko‘ramiz.
Python dasturlash tili olimpiada va boshqa musobaqalarda qo‘llash mumkin bo‘lgan ajoyib tildir. Python dasturlash tilida massivning maksimal va minimumini topish, shuningdek, massiv elementlarini saralash uchun max, min va sort funksiyalaridan foydalaniladi, bu esa dasturni ancha ixchamlashtiradi.
Dastur ko‘p vaqtni tejaydi, chunki Pythonda kompilyatsiya qilishning hojati yo‘q. Tarjimon dasturni mashina kodiga aylantirish uchun ishlatiladi. Interfaol dastur ishlab chiqish jarayonida funksiyalarni sinash uchun tarjimondan foydalanish mumkin. Python bilan yangi tanish bo‘lganlar uchun interaktiv rejimdan foydalanish maqsadga muvofiqdir, chunki u dasturlash jarayonining vizualizatsiyasini ta’minlaydi.
Python va C++ dasturlash tillarining qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, Python soddaroq sintaksisga ega. Kodlarning qisqacha yozilishi va interaktiv rejimning mavjudligi yana bir bor Python tilini o‘rganish qulayroq ekanligini isbotlaydi.
Taqdim etilgan ishda:
1. Python tilining afzalliklari Pythonni C++ bilan solishtirish orqali ko‘rsatiladi.
2. “Python tilida tarmoqlanuvchi algoritmlarni dasturlash” mavzusidagi ochiq darsning umumlashtirilgan rejasi taqdim etilib, talabalarga mavzuni o‘rganish metodikasi ko‘rsatib o‘tiladi.
3. Darslarning borishini baholash mutaxassislar tomonidan olib boriladi.
4. C++ va Python tillarida “for” davri va quyidagi masalani yechish shartlari ko‘rib chiqilsa, foydalaniladigan dasturga misol tariqasida quyidagi masala keltiriladi:
Bir oʻlchovli massivdagi 3 ga toʻliq boʻlinadigan va 7 ga boʻlinmaydigan butun sonlar miqdorini toping.

Ушбу мақолада перипартал кардиомиопатияга чалинган беморларда юрак аритмияларинг учраши ва характери баён қилинган. Перипартал кардиомиопатияга чалинган беморларада юрак аритмияларининг учрашини юрак ремоделланиши билан ўзаро боғлиқлиги таҳлил қилинган.