T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
146
ISSN:3030-3613
YANGI O‘ZBEKISTONDA INSON HAQ-HUQUQLARI VA ERKINLIKLARI
KAFOLATINING YARATILISHI
Namangan davlat pedagogika instituti
Falsafiy va tarixiy fanlar kafedrasi
katta o‘qituvchisi
B.Tillayev
Namangan davlat pedagogika instituti
Texnologik ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Xoldarova Gulnoza Shokirjon qizi
Yangi O‘zbekiston davrida inson huquqlari va erkinliklarini ta'minlash, ularni
huquqiy kafolatlar bilan mustahkamlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga
aylandi. Mustaqillik yillarida mamlakatda inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hujjatlar
ratifikatsiya qilinib, ularning ijrosini ta'minlashga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar
amalga oshirildi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda olib borilayotgan islohotlar jarayonida
fuqarolarning erkin va munosib hayot kechirishi uchun zarur huquqiy, iqtisodiy va
ijtimoiy shart-sharoitlar yaratilmoqda. “Yangi O‘zbekiston – inson qadri ustuvor
bo‘lgan jamiyat” degan tamoyil asosida mamlakatda demokratik islohotlar izchil
davom ettirilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi inson huquqlari va erkinliklarini oliy
qadriyat deb e'tirof etadi. 2023-yil aprel oyida umumxalq referendumi orqali qabul
qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyada inson sha'ni, qadr-qimmati, erkinliklari va
huquqlarini himoya qilish bo‘yicha yanada aniq va zamonaviy me'yorlar belgilandi.
Yangi Konstitutsiyaga binoan, inson huquqlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiladigan
qonuniy norma sifatida e'tirof etildi va davlat bu huquqlarni himoya qilish
majburiyatini oldi. Jumladan, shaxsiy daxlsizlik, fikr va so‘z erkinligi, diniy e'tiqod
erkinligi, ommaviy axborot vositalari mustaqilligi kabi masalalar konstitutsiyaviy
kafolat ostiga olindi.
Yangi O‘zbekistonning inson huquqlari sohasidagi siyosati xalqaro miqyosda
ham e'tirof etilmoqda. O‘zbekiston BMT, YXHT, Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa
sudi, UNICEF, UNDP, va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirdi.
Inson huquqlarini himoya qilish bo‘yicha milliy institutlar – O‘zbekiston Respublikasi
Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman), Bola huquqlari bo‘yicha vakil, sud-
huquq tizimidagi islohotlar orqali fuqarolarning huquqiy madaniyati va huquqiy
himoyasi darajasi oshirildi. Ombudsman instituti faoliyati kengaytirilib, u jamoatchilik
nazorati vositasiga aylantirildi. Mamlakatda Inson huquqlari bo‘yicha milliy
strategiyalar ishlab chiqildi va bu boradagi qonunchilik doimiy yangilanib bormoqda.
Fuqarolik jamiyatini rivojlantirish, NNTlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash ham
inson huquqlari va erkinliklarini ta'minlashda muhim omillardan biri hisoblanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
147
ISSN:3030-3613
O‘zbekistonda hozirda mingdan ortiq nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyat
yuritmoqda va ular turli ijtimoiy muammolarni hal etishda davlat bilan hamkorlik
qilmoqda. Hukumat tomonidan “Ochiq budjet”, “Ochiq sud majlislari”, “E-
ombudsman”, “Mening fikrim” kabi onlayn platformalar orqali fuqarolarning davlat
boshqaruvida ishtirok etish mexanizmlari kengaytirildi. Bu tashabbuslar orqali aholi
o‘z taklif va shikoyatlarini bevosita hukumat organlariga yetkazish imkoniga ega
bo‘ldi.
Ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimida ham inson huquqlarini ta'minlash bo‘yicha
muhim ishlar olib borildi. Jumladan, majburiy mehnat, bolalar mehnatiga barham
berish bo‘yicha xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda monitoring va profilaktika
ishlari kuchaytirildi. 2020-yilda O‘zbekiston “Xalqaro mehnat tashkiloti” (ILO)
tomonidan majburiy mehnatga qarshi kurash bo‘yicha yutuqlari tufayli e’tirof etildi.
Yangi qonunchilik asosida mehnat munosabatlari liberallashtirilib, xodimlarning
mehnat huquqlari kafolatlandi. Shuningdek, ayollar va bolalar huquqlarini himoya
qilish, ularni zo‘ravonlikdan asrash borasida muhim qonunlar qabul qilindi. Ayollarni
ta'qib va tazyiqlardan himoya qilish bo‘yicha “Himoya orderi” amaliyotga joriy etildi.
Gender tengligi masalasi davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylandi.
Sud-huquq islohotlari doirasida odil sudlov kafolatlari kuchaytirildi. Fuqarolar
sudlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilish, o‘z huquqlarini himoya qilish, adolatli sud
qarorlarini
olish
imkoniyatiga
ega
bo‘ldilar.
Advokatlar
institutining
mustahkamlanishi, sud jarayonlarining ochiqligi, videoyozuv vositalaridan
foydalanish tartibi fuqarolarning huquqiy ishonchini oshirdi. Sudyalar mustaqilligi,
adolatli qarorlar qabul qilish mas'uliyati kuchaytirildi. Shuningdek, jazoni ijro etish
muassasalarida sharoitlar yaxshilanib, mahkumlarning insoniy qadr-qimmati hurmat
qilinishi ustuvor vazifalardan biriga aylandi. Qiynoqlarning oldini olish va ularni
butkul yo‘q qilish borasida “Qiynoqlarga qarshi kurashish milliy mexanizmi”
amaliyotga joriy qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan 2017-
yildan boshlab e'lon qilingan “Inson manfaatlari yo‘lida” shiori ostida amalga
oshirilayotgan islohotlar natijasida ko‘plab muhim yo‘nalishlarda ijobiy siljishlar yuz
berdi. Jumladan, har bir insonning yashash huquqi, shaxsiy erkinligi, harakatlanish
huquqi, erkin fikr bildirish va e'tiqod erkinligi borasidagi huquqlari mustahkamlandi.
Jinoiy kodeks va Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksda inson sha'ni va qadr-
qimmatini poymol etishga yo‘l qo‘ymaslik bo‘yicha yangi normalar kiritildi. Jarimalar,
hibsga olish, qamoq jazolari qo‘llanishi faqat qonun asosida, sud qarori bilan amalga
oshirilishi qat’iy belgilandi. Shuningdek, fuqarolarning internet orqali huquqlarini
himoya qilish, axborotdan erkin foydalanish huquqlari kengaytirildi.
2021–2025-yillarga mo‘ljallangan Inson huquqlari bo‘yicha milliy strategiyada
O‘zbekiston oldiga bir qator muhim vazifalar qo‘ydi. Bular orasida nogironligi bo‘lgan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_1-to’plam_Aprel-2025
148
ISSN:3030-3613
shaxslarning huquqlarini himoya qilish, ekologik huquqlarni mustahkamlash, fuqarolik
jamiyatining faolligini oshirish, gender tengligini ta'minlash, migratsiya sohasida inson
huquqlarini himoya qilish asosiy yo‘nalishlar sifatida belgilandi. Strategiya asosida
xalqaro ekspertlar va tashkilotlar bilan hamkorlikda monitoring tizimlari yaratildi. Har
yili inson huquqlari bo‘yicha Ombudsman hisobotlarini parlamentda muhokama qilish
amaliyoti yo‘lga qo‘yildi.Axborot erkinligi va so‘z erkinligi sohasida ham tub
o‘zgarishlar yuz berdi. Bugungi kunda O‘zbekistonda yuzlab xususiy ommaviy
axborot vositalari, mustaqil blogerlar faoliyat yuritmoqda. Ularning jamiyatdagi
dolzarb muammolarni ko‘tarishi, tanqidiy fikr bildirishi hukumat tomonidan ham
ijobiy baholanmoqda. Internet va ijtimoiy tarmoqlarda erkin fikr bildirish
imkoniyatlari oshdi. Bu esa fuqarolarning faolligini oshirishga, hukumat organlari
ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga xizmat qilmoqda.
Xalqaro maydonda ham O‘zbekiston inson huquqlarini ta’minlash borasidagi
yutuqlari uchun e’tirof etilmoqda. BMT Inson huquqlari kengashi O‘zbekistonni a'zo
etib sayladi, bu esa mamlakatning ushbu sohadagi sa'y-harakatlariga berilgan yuksak
baho bo‘ldi. Shuningdek, O‘zbekiston bir nechta xalqaro inson huquqlari bo‘yicha
konvensiyalarga a’zo bo‘lib, ularni ratifikatsiya qilgan holda milliy qonunchilikka
tatbiq qildi. Bu bilan mamlakat o‘z zimmasiga olgan xalqaro majburiyatlarni amalda
ham bajarishga intilayotganini ko‘rsatdi.
Shu tarzda, Yangi O‘zbekiston sharoitida inson huquqlari va erkinliklarini
ta’minlash masalasi davlat siyosatining markazida turibdi. Har bir fuqaroning sha’ni
va qadri ustuvor bo‘lgan jamiyatni barpo etish yo‘lida tizimli islohotlar olib
borilmoqda. Huquqiy kafolatlar bilan mustahkamlangan bu islohotlar fuqarolarning
davlatga bo‘lgan ishonchini oshirmoqda, jamiyatning ochiqligi va adolatga asoslangan
boshqaruv tizimini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yangi
O‘zbekiston taraqqiyotining negizida inson qadri, sha’ni va huquqlarini oliy darajada
hurmat qilish tamoyili turadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2020-yil
5-oktabrdagi
PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni amalga
oshirish chora-tadbirlarini belgilash to‘g‘risida”gi Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 06/21/6261/0667-son. 14.07.2021.
2.
Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – 56 b.
3.
Mirziyoyev Sh. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va
xalq farovonligining garovi. Toshkent: O‘zbekiston, 2017.48 b.
